ГъэпсыкӀ I
КъызхэкӀыгъэр ыкӀи этногенез
Абазэхэр (зыщызэджагъэу - абаза) - Кавказым и Ишъхъэрэ-Хэкужъым и лъэпкъ, зэрэпсэущтыр Къэрэшей-Шэрджэсым. Абхазхэм ябзэкIэ ялъэпкъкIэ ягъунэгъу.
История народа · Абазэхэр
Абазэхэм ятарихъ
Абазэхэр Ишъхъэрэ Къаукъазым и цIыфх, яцIэр абаза. Тапанта ыкIи ашхаруа историе зэхэсхэр Къаукъаз чъыгышъхьэм пэрыухэу Кубань, Зеленчук ыкIи ягъунэгъу псыхъуэхэм щыпсэуныгъэм ящыщ. Абазэбзэр абхазбзэм егъунэгъу; ятхылъ, къуаджэ Iэдэб ыкIи диаспорэ зэпыщэхэр культурэ зэпыщэныгъэм икъуэш.
ГъэпсыкӀ II
Тарихъ чӀыгу
Абэзэхэр Инжыч-Чукуным, Псыжым, Кубинэм, Къарэ-Паго, Эльбурганым, Краснэ Востокым, Апсуам, Къэрэшей-Шэрджэсым и адрей къуажэхэм щопсэу, Черкесскыму, республикэм и пэшIэгъухэми. Абэзэ муниципальнэ район зыкъомыр лъэпкъым и исторэ къуажэхэм я Iыхьэщ.
ГъэпсыкӀ III
1932 / 1938
Лъэпкъ тхыгъэ
1932. Лъэпкъ тхыгъэ. Абазэ алфавитыр латин хьэрыфхэм ятеухуауэ къэщтащ.
1934. ЕджапIэ тхылъхэр. Табулов и абазэ букварыр ыкIи Нух Озов и еджэныгъэ лэжьыгъэхэр къыдэкIащ.
1938. Кириллицэ. Абазэ тхыгъэр кириллицэ хьэрыфхэм ятеухуауэ зэхъокIащ.
ГъэпсыкӀ IV
1955 / 1961
Генко и грамматикэ
1955. Генко и грамматикэ. Анатолий Генко и абазэ бзэм теухуа зэджэныгъэр, нэхъыщхьэу тхауэ щытар, къыдэкIащ.
1958. Чикатуев и япэ тхылъ. Микаэль Чикатуев «Беру апхиарцу» жыхуаIэ тхыгъэ зэхуэхьэсыныгъэр къыдигъэкIащ.
1961. «Инжич и макъхэр». Микаэль Чикатуев и етIуанэ тхыгъэ зэхуэхьэсыныгъэр къыдэкIащ.
ГъэпсыкӀ V
1985 / 2005 гъэм и 29-м декабрым
ЖьэрыӀуатэ таурыхъхэр
1985. Лъэпкъ таурыхъхэр. «ШӀэныгъэ» тхылъ къыдэгъэкIыпIэм «Абазэ лъэпкъ таурыхъхэр» Владимир Тугов и зэхэгъэхьэныгъэкIэ къыдигъэкIащ.
2005 гъэм и 25-м декабрым. Референдум. Абазэ районым и къэхъукIэм теухуауэ къуаджэ тхуым япсэукIэхэм яупщIэ зэдаIуащ.
2005 гъэм и 29-м декабрым. Парламентым и унафэ. Къэрэшей-Шэрджэс парламентым референдумым и къэхъукIэхэр къыщыгъэуващ.
ГъэпсыкӀ VI
2006 гъэм и 1-м июным / 2009 гъэм и 1-м январём
Районым и гъэзэщӀэныр
2006 гъэм и 1-м июным. Районым ипшъэгъэпсыкӀ. Федеральнэ шъхьафитэм кӀэщӀыкӀыгъэу кӀэлъыкӀуагъэу районым ицӀэ кӀэщӀыкӀыгъ; зэманнэ администрацим иӀофы кӀадзагъ.
2009 гъэм и 1-м илъэсым. Муниципальнэ администраци. Абазэ муниципальнэ районым иадминистраци Ӏофы кӀадзагъ.
ГъэпсыкӀ VII
Бзэр ыкӀи тхыгъэр
Абазэбзэр абхаз-адыгэ унагъуэм хыхьэщ, абхазбзэм нэхърэ нэгъуэщӀхэм нэхърэ нэхъ гъунэгъущ. Абы тапант диалектырэ ашхар диалектырэ къыхокӀ. Литературэ бзэм и хэщӀыкӀыу тапант диалектым и кубинэ-эльбурган говорэр къащтэщ.
Бзэр макъэ зэмыщхьэ куэдкӀэ зэхэтщ, глаголым и зэхэтыкӀэри иныщ. Глагол формэ зыкӀэм лэжьакӀуэхэр, лъэныкъуэр, нэгъуэщӀ зэпыщӀаныгъэхэр къызэщӀэкъуэу мэхъу, урысыбзэкӀэ ахэр псалъэ зыбжанэкӀэ къэпщӀынущ. А зэхэтыкӀэхэр псалъэм и зэхэтыкӀэм и нэгъуэщӀ щӀыкӀэ къыхокӀ, гупсысэм и нэхъ кӀуэдырэ нэхъ пӀащӀэрэ къэзыгъэлъагъуэкъым.
Жылэм щыщӀадза шкӀол тхыгъэр 1932 гъэм Татлустан Табуловымрэ нэгъуэщӀ просветителхэмрэ я лэжьыгъэм къыхэкӀыу къызэращӀащ. 1938 гъэм щыщӀадза кириллицэ графикэр къыщагъэсэбэп. Тхыгъэхэр, псалъалъэхэр, фольклор тхыгъэхэр къыдэкӀыным литературэ нормэр зэпымыуауэ зэрытхыным тегъэпсэхащ.
Абазэбзэр Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и къэрал бзэхэм ящыщщ. Абы «Абазашта» газетыр къыдокӀ, тхылъхэр, спектаклхэр, телерадио передачэхэр щӀыгъуу щытщ. Къалэ псэукӀэм унагъуэм я кӀуэцӀымкӀэ зэгурыӀуэныр, сабийхэм яджар нэхъ мыхьэнэшхуэ яӀэщ: лъэпкъым и бжыгъэрэ бзэм зэрыщӀэхэм я бжыгъэрэ зэхуэдэкъым.
ГъэпсыкӀ VIII
ШӀэныгъэхэр ыкӀи дин
Абазэхэм яныкъоу зышIырэ дин - суннит ислам, хьанифит мазхьаб. Ащ икъэблэгъэныр мащIэ-мащIэу къэхъуащ; нэхъышъхьэу зэхъокIыныгъэхэр XVIII-XIX лIэшIэгъухэм къэхъуащ. Мэщытхэр ыкIи динэ зэгъэщIэныр къуаджэ псэукIэм и IэпэIэсэу щытащ.
Рамадан, Ураза-байрам, Курбан-байрам, гъэпсэхуныгъ ыкIи унагъо Iэдэбхэр нэпэ муслъымэн псэукIэм хахьэх. Ащ икъэухъуреягъэ формэхэр унагъэ ыкIи лIэшIэгъу зэхэмыкIэх. Динэ унафэр зыгорэм икъэхъукIэмкIэ пэщытэу фэшIыфынукъым.
Бзэр ыкIи IуэрыIуатэр нэхъыщхьэу щыта динхэм ыкIи христиан шIыкIэм теухуа гъэщIэгъуэныр яIыгъ. Мэз, псы, пшэ ыкIи гъущI IэшIэныгъэм ятхьэхэм ясурэтхэр щыIэщ. КъызэрыкIуэ Iэдэбхэм муслъымэн хабзэм ищIыкIэу щызэхэгъэкIыныгъэ яIуащ, адрейхэр гъэщIэгъуэныгъэ гущыIэм и хьэлэмэ пэмыкIыу къэнэжащ.