← Բոլոր ժողովուրդները
Հարավային Կովկաս · Վրաստան
Վրացիներ
ქართველები · Քարթվելեբի
Վրացիներ (քարթվելեբի). տարածաշրջանային համայնքների պատմությունը, քարթվելական լեզուները, ավանդույթներն ու մշակույթը։ Նախաքրիստոնեական պաշտամունքները, քրիստոնեության տարածումը, վրացի մուսուլմաններն ու կաթոլիկները. ընդարձակ ժամանակագրություն, գիտական նյութեր և վավերագրական պատկերներ։
Տարածաշրջաններ:Վրաստան
Ուշգուլի · Ալեքսեյ Կոմարով, 2018 · CC BY-SA 4.0
Լեզու
Վրացերեն; նաև մեգրելերեն և սվաներեն համապատասխան համայնքներում
Ընտանիք
Քարթվելական լեզվաընտանիք
Թվաքանակ
3 304 075 Վրաստանում (2024 թվականի մարդահամար)
Պատմություն
Քարթվելեբի։ Վրացիները, քարթվելեբին (ქართველები), Հարավային Կովկասի ժողովուրդ են։ Պատմական համայնքը ձևավորվել է տարածաշրջանային հասարակություններից, որոնք տարբերվում էին խոսքով, տնտեսությամբ և մշակույթով։ Վրացական ինքնությունը, Վրաստանի քաղաքացիությունը և վրացերենի իմացությունը կապված են, բայց նույն ցուցանիշը չեն։
Կոլխիդա և Քարթլի։ Ժամանակակից Վրաստանի արևմտյան և արևելյան մասերի հին քաղաքական և մշակութային կենտրոններն ունեցել են տարբեր պատմություններ։ Վանին ցույց է տալիս Կոլխիդայի հարուստ նյութական մշակույթը։ Անտիկ թագավորությունները չպետք է համարել անփոփոխ ժամանակակից էթնիկ սահմաններով պետություններ։
Իրանական և միջերկրածովյան կապեր։ Դարերի ընթացքում տարածաշրջանի հասարակությունները փոխազդել են Իրանի, Հռոմի և Բյուզանդիայի հետ։ Այդ շփումները վերաբերել են իշխանությանը, մշակույթին և կրոնին. դրանք ներառել են և՛ փոխանակում, և՛ մրցակցություն, և՛ ռազմական ներխուժումներ։
Գրային և քրիստոնեություն։ 4-րդ դարում Քարթլիում քրիստոնեության տարածումը նպաստել է թարգմանություններին և գրավոր մշակույթի զարգացմանը։ 5-րդ դարին են վերաբերում վրաց գրականության վաղ պահպանված հուշարձանները, այդ թվում՝ Հակոբ Ցուրթավելու «Շուշանիկի նահատակությունը»։
Միջնադարյան պետականություն։ 11-րդ դարի սկզբին Բագրատ III-ի օրոք տիրույթների միավորումը և Դավիթ Շինարարի օրոք թագավորության ամրապնդումը պայմաններ ստեղծեցին մշակութային վերելքի համար։ Թամար թագուհու ժամանակը կապված է գրականության և քաղաքական ազդեցության ծաղկման հետ։ Միջնադարյան հասարակությունը, սակայն, մնաց տարասեռ։
Մասնատվածություն և տերությունների պայքար։ Մոնղոլական ներխուժումները, միասնական թագավորության կազմալուծումը և Օսմանյան ու Սեֆյան տերությունների դիմակայությունը փոխեցին քաղաքական քարտեզը։ Արևելյան և արևմտյան շրջանները ենթարկվել են տարբեր արտաքին ազդեցությունների, ինչը ազդել է նրանց հետագա ճակատագրերի վրա։
Տեղահանություններ և սփյուռքներ։ Վրացիների՝ հայրենիքից դուրս տեղաշարժն ունեցել է տարբեր պատճառներ։ 17-րդ դարում զգալի դեր են խաղացել Շահ Աբբաս I-ի օրոք Իրան բռնի տեղահանությունները։ Ֆերեյդանում պահպանվել են վրացախոս համայնքներ. նրանց պատմությունը ցույց է տալիս, որ լեզուն և էթնիկ հիշողությունը կարող են պահպանվել կրոնի փոփոխության պայմաններում։
19-րդ դարի լուսավորություն։ Տպագրությունը, դպրոցը և հասարակական միավորումները դարձել են ազգային մշակույթի զարգացման կարևոր միջոցներ։ Իլյա Ճավճավաձեն միավորել է գրական աշխատանքը, հրապարակախոսությունը և հասարակական գործունեությունը. նրա փաստաթղթերը պահպանում է Վրաստանի ազգային արխիվը։
Հանրապետություն և խորհրդային շրջան։ Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետությունը գոյություն է ունեցել 1918–1921 թվականներին։ Կարմիր բանակի մուտքը և խորհրդային իշխանության հաստատումը փոխեցին քաղաքական կարգը։ Խորհրդային տասնամյակները ներառել են կրթության և մշակութային հաստատությունների զարգացում, ինչպես նաև բռնաճնշումներ և կրոնական կյանքի սահմանափակումներ։
Նորագույն պատմություն։ Անկախությունը վերականգնվել է 1991 թվականին։ Զինված հակամարտությունները և բնակչության հարկադիր տեղահանությունը դարձել են հետագա տասնամյակների ծանր մասը։ Մարդկանց ընտանեկան և մշակութային պատմությունը պետք է դիտարկել ամբողջ ժողովուրդների ընդհանրացնող գնահատականներից առանձին։
Թվաքանակը՝ հաշվառման սահմանների նշումով։ 2024 թվականի մարդահամարով ընդգրկված Վրաստանի մասում հաշվառվել է 3 304 075 էթնիկ վրացի՝ բնակչության 84,1%-ը։ Մարդահամարը չի անցկացվել Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում։ Սա վրացիների համաշխարհային թվաքանակը չէ և Վրաստանի բոլոր քաղաքացիների գումարը չէ։
Տարածաշրջանային խմբեր և լեզվական բազմազանություն
Տարածաշրջանային բազմազանություն։ Քարթլեցիները, կախեթցիները, իմերեթցիները, գուրիացիները, ռաչացիները, աջարացիները, փշավները, խևսուրները և թուշինները կապված են պատմական շրջանների և տեղական ավանդույթների հետ։ Տարբերությունները դրսևորվում են ճարտարապետության, տնտեսության, հագուստի, բանահյուսության և խոսքի մեջ. պատմական շրջանների և ժամանակակից վարչական միավորների սահմանները միշտ չէ, որ համընկնում են։
Մեգրելները և սվանները։ Նրանց լեզուները ինքնուրույն են քարթվելական ընտանիքի շրջանակում։ Խոսողներից շատերը տարածաշրջանային ինքնությունը զուգակցում են վրացականի հետ. լեզվական դասակարգումն ինքնին չի որոշում անձնական էթնիկ ինքնորոշումը։
Լազերը։ Լազերենը հատկապես մոտ է մեգրելերենին. դրա տարածման հիմնական տարածքը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիս-արևելքում, խոսողներ կան նաև Վրաստանում։ Քարթվելական լեզվական ազգակցությունը չպետք է ինքնաբերաբար վերածել նույն քաղաքացիության կամ էթնիկ ինքնորոշման մեկ ձևի։
Լեզու
Վրացերենը, մեգրելերենը, լազերենը և սվաներենը կազմում են քարթվելական լեզվաընտանիքը։ Մեգրելերենը և լազերենը հատկապես մոտ են և կազմում են զանական ճյուղը։ Այս լեզուների ազգակցությունը չի նշանակում, որ դրանցից յուրաքանչյուրը վրացերենի բարբառ է։
Վրացերենը Վրաստանում կատարում է ընդհանուր գրական լեզվի դեր։ Մեգրելերենը և սվաներենը պահպանում են ինքնուրույն կառույցներ և տեղական ավանդույթներ։ Մեգրելերենի շատ կրողների համար բնորոշ է վրացերենի հետ երկլեզվությունը. տնային շփման լեզուն և էթնիկ ինքնորոշումը նույնական չեն։
Հին վրացական գրի ամենավաղ հուսալիորեն թվագրվող հուշարձանները վերաբերում են 5-րդ դարին։ Հին վրացերենը և ժամանակակից վրացերենը ներկայացնում են լեզվի տարբեր պատմական վիճակներ, որոնց միջև գոյություն ունի երկարատև գրավոր շարունակականություն։
Ասոմթավրուլին, նուսխուրին և մխեդրուլին վրացական գրի երեք համակարգերն են։ Մխեդրուլին գերակշռում է ժամանակակից առօրյա պրակտիկայում. մյուս ձևերը պահպանվում են եկեղեցական և մշակութային միջավայրում։ Նրանց կենդանի մշակույթը ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցանկում 2016 թվականին։
Հավատը և կրոնների պատմությունը
Նախաքրիստոնեական պաշտամունքներ։ Հնագիտությունը ցույց է տալիս տեղական և փոխառված կրոնական պրակտիկաների բազմազանությունը։ Դեդոպլիս-Գորայի ուսումնասիրությունը դիտարկում է իրանական, այդ թվում՝ զրադաշտական, և տեղական պաշտամունքների զուգակցումը մ.թ. I դարի Քարթլիում։ Սա կոնկրետ համալիրի մեկնաբանություն է, այլ ոչ թե բոլոր վրացիների նախնիների միասնական կրոն։
Արմազին և տարեգրական հիշողությունը։ Վրաց տարեգրական ավանդույթը Արմազիի պաշտամունքը կապում է Պառնավազ թագավորի և Մցխեթայի հետ. կողքին հիշատակվում են Գածին և Գաիմը։ Սա անցյալի մասին պատում է, այլ ոչ թե իրադարձություններին ժամանակակից արձանագրություն։ Պաշտամունքի ծագումը և նրա կապը իրանական ու անատոլիական ավանդույթների հետ մնում են մեկնաբանության առարկա։
Մեկ պալատի տարբեր սրբավայրեր։ Դավիթ Գագոշիձեն 2026 թվականի իր ուսումնասիրության մեջ տարբերում է Դեդոպլիս-Գորայի երեք պաշտամունքային սենյակներ։ Նա առաջարկում է տեսնել զրադաշտական, Ապոլլոնի հետ կապված և տեղական երկրագործական պրակտիկաների զուգակցում։ Սրանք վարկածներ են I դարի կոնկրետ հնագիտական գտածոների մասին, ոչ թե ամբողջ Վրաստանի կրոնի նկարագրություն։
Առաջին քրիստոնեական համայնքները։ Քրիստոնեական ներկայությունը նախորդել է արքունիքի դարձին։ Արևելյան Միջերկրածովյան համայնքների և Սուրբ Գրքի թարգմանությունների հետ կապերը դարձան վաղ եկեղեցական պատմության մաս։ Պաշտոնական կրոնի հաստատումը և առաջին հավատացյալների ի հայտ գալը տարբեր փուլեր են։
Սուրբ Նինոն և Քարթլիի դարձը։ Միրյան III-ի արքունիքի քրիստոնեացումը IV դարում վրաց ավանդույթում կապված է Նինոյի առաքելության հետ։ Վաղ և ուշ պատումները տարբերվում են մանրամասներով. վարքագրական հրաշքները ներկայացնում են կրոնական ավանդություն, որը պատմաբանը համադրում է այլ վկայությունների հետ։
Մցխեթան, տաճարները և գրավոր մշակույթը։ Մցխեթան դարձավ գլխավոր եկեղեցական կենտրոններից մեկը։ Ջվարին, Սվետիցխովելին և Սամտավրոն արտացոլում են շինարարության տարբեր փուլեր։ Տաճարների, թարգմանությունների, վանքերի և կրթության զարգացումը տարածում էր քրիստոնեական պրակտիկան դարերի ընթացքում, այլ ոչ թե մեկ օրում։
Քրիստոնեական մշակույթի թվագրված վկայություններ Բոլնիսի Սիոնի շինարարական արձանագրությունը թվագրվում է 493/494 թվականով։ Ասոմտավրուլիով տեքստը հիշատակում է Երրորդությունը, Դավիթ եպիսկոպոսին և տաճարի կառուցումը։ Վնասված հատվածների ընթերցումը տարբերակներ ունի. թվագրումը հիմնվում է պատմա-էպիգրաֆիկ վերլուծության վրա։
Վանք, դպրոց և թարգմանություններ։ 1106 թվականին հիմնադրված Գելաթին միավորում էր պաշտամունքը կրթության և գրքային աշխատանքի հետ։ Ակադեմիան գրավում էր գիտնականների և թարգմանիչների, իսկ գրապահոցը զբաղվում էր ձեռագրերի ընդօրինակմամբ։ Նման կենտրոնները նպաստում էին կրոնական գիտելիքների տարածմանը և գրավոր մշակույթի զարգացմանը։
Կրոնական կյանքի տարածաշրջանային ձևերը։ Արևելյան Վրաստանի լեռնային հասարակություններում տեղական սրբավայրերն ու ավանդությունները պահպանում էին առանձնահատուկ նշանակություն։ Քրիստոնեական պատկերները փոխազդում էին հասարակական և ընտանեկան ծեսերի հետ։ Տոնի ժամանակակից ձևը պարտադիր չէ, որ անփոփոխ վերարտադրի հնագույն սովորույթը։
Ինչպես տարածվեց իսլամը։ Առաջին երկարատև իսլամական ներկայությունը կապված է արաբական տիրապետության և միջնադարյան քաղաքների մուսուլմանական համայնքների հետ։ Ավելի ուշ օսմանյան և իրանական ազդեցությունը վերաբերում էր տարբեր ոլորտների։ Մուսուլմանական իշխանության գոյությունը չէր նշանակում բոլոր տեղացիների ինքնաբերաբար դարձը։
Աջար և այլ վրացի մուսուլմաններ։ Աջարիայում իսլամի տարածումը կապված է օսմանյան շրջանի հետ. համայնքների զգալի մասը պահպանել է վրացերենը և տեղական մշակույթը։ Աջարների մեջ կան և՛ մուսուլմաններ, և՛ քրիստոնյաներ։ Կրոնը բավարար հատկանիշ չէ էթնիկ պատկանելությունը որոշելու համար։
Իրանի վրացիները։ Իրան բռնի վերաբնակեցված համայնքները ժամանակի ընթացքում ընդունեցին իսլամ։ Ֆերեյդանի մասին նյութերը ցույց են տալիս վրացերեն խոսքի երկարատև պահպանումը։ Այս համայնքների պատմությունը չի կարելի մեխանիկորեն տարածել բոլոր վրացի մուսուլմանների վրա։
Կաթոլիկ համայնքները։ Կաթոլիկ պատմությունը կապված է դարավոր առաքելությունների, տեղական համայնքների և մշակութային շփումներիհետ։ Վրացական ծագումը և կաթոլիկ պատկանելությունը համատեղելի են. հին փաստաթղթերում կրոնական նշանակումները պահանջում են համատեքստի հաշվառում և միշտ չէ, որ համարժեք են էթնոնիմներին։
Ինքնագլխությունը և նրա վերականգնումը։ 1811 թվականին ռուսական կայսերական իշխանությունը վերացրեց Վրաց եկեղեցու ինքնուրույն կառավարումը։ 1917 թվականի մարտի 12/25-ին հռչակվեց ինքնագլխության վերականգնումը։ Սրանք եկեղեցա-պատմական նշաձողեր են, որոնք պետք է տարբերել քրիստոնեության ընդունման թվականներից։
Խորհրդային հակակրոնական քաղաքականությունը։ Բռնաճնշումները, կրոնական հաստատությունների փակումը և հրապարակային պրակտիկայի սահմանափակումները ազդեցին տարբեր համայնքների վրա։ Ընտանեկան ծեսերը, տոները և սրբավայրերի հիշողությունը պահպանվեցին ոչ հավասարաչափ։ Աշխարհիկ մշակույթը նույնպես դարձավ մի քանի սերունդների կյանքի մաս։
Ժամանակակից բազմազանությունը։ Ուղղափառությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում վրաց պատմության և մշակույթի մեջ, սակայն գոյություն ունեն վրացի մուսուլմաններ, կաթոլիկներ, այլ դավանանքների ներկայացուցիչներ և աշխարհիկ մարդիկ։ Վրաստանի ամբողջ բնակչության կրոնական ցուցանիշները չի կարելի ներկայացնել որպես միայն էթնիկ վրացիների կրոնական վիճակագրություն։
Ստուգվող տվյալներ
Լեզու
- Վրացերենը, մեգրելերենը, լազերենը և սվաներենը կազմում են քարթվելական լեզվաընտանիքը։
Բնակեցում և թվաքանակ
- 2024 թվականի մարդահամարով ընդգրկված Վրաստանի մասում հաշվառվել է 3 304 075 էթնիկ վրացի։
Մշակույթ և կենցաղ
- Բազմաձայն երգեցողությունը ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում 2008 թվականին, քվևրիի մեթոդը՝ 2013 թվականին։
- Ցորենի մշակության մշակույթը և դրա հետ կապված ծեսերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչվել են 2025 թվականին։
Պատմություն
- Քարթլիի քրիստոնեացումը կապված է 4-րդ դարի և սուրբ Նինոյի առաքելության հետ։
- Եկեղեցական ինքնավարության վերականգնումը հռչակվել է 1917 թվականին։
- Բոլնիսի Սիոնի արձանագրությունը թվագրվում է 493/494 թվականով. վնասված հատվածների ընթերցումը քննարկվում է հետազոտողների կողմից։
Մանրամասն ժամանակագրություն
Ք. ա. I հազարամյակ
Կոլխական կենտրոններ և ՎանիՀնագիտությունը ցույց է տալիս արհեստի, փոխանակության և տեղական վերնախավի զարգացումը։Ք. ա. III դար և ավելի ուշ
Մցխեթան որպես Քարթլիի կենտրոնՔաղաքը դարձավ Արևելյան Վրաստանի քաղաքական և այնուհետև եկեղեցական կենտրոն։Ք. հ. I դար
Դեդոպլիս-Գորայի պաշտամունքային համալիրներՀնագիտական գտածոները ուսումնասիրվում են որպես կրոնական պրակտիկաների փոխազդեցության վկայություններ։Մինչև IV դարը
Արմազին Քարթլիի կրոնական պատմության մեջՊաշտամունքը հայտնի է տարեգրական հաղորդումներով և պատմական մեկնաբանություններով. Պառնավազի մասին պատմությունը պաշտամունքի ծագման ճշգրիտ ամսաթիվ չէ։IV դար
Քարթլիի արքունիքի քրիստոնեացումըԱվանդույթը քրիստոնեացումը կապում է Միրիան III-ի և Նինոյի առաքելության հետ։V դար
Վրացական գրի վաղ հուշարձաններՊահպանված արձանագրությունները հաստատում են հին գրային ավանդույթը։V դար
«Շուշանիկի նահատակությունը»Յակոբ Ցուրտավելու ստեղծագործությունը դարձավ վրացական գրականության վաղ հուշարձան։493/494 թվական
Բոլնիսի Սիոնի արձանագրությունըՎրացական գրի վաղ թվագրված հուշարձաններից մեկը հաղորդում է քրիստոնեական տաճարի կառուցման մասին։VI դարի վերջ և VII դարի սկիզբ
Ջվարիի կառուցումըՄցխեթայի վրա գտնվող տաճարը արտացոլում է վաղ միջնադարյան քրիստոնեական ճարտարապետության զարգացումը։7–8-րդ դարեր
Արաբական տիրապետություն և մուսուլմանական համայնքներՔաղաքներն ու տեղական հասարակություններն ունեին տարբեր կրոնական և քաղաքական պայմաններ։1008 թվական
Միավորումը Բագրատ III-ի օրոքՁևավորվեց միացյալ վրացական թագավորությունը։XI դար
Սամթավրոյի միջնադարյան համալիրըԱյս ժամանակաշրջանին է վերաբերում Մցխեթի վանքի գմբեթավոր տաճարը. համալիրը ձևավորվել է մի քանի փուլով։1106 թվական
Գելաթիի հիմնադրումըՎանքը դարձավ խոշոր մշակութային և կրթական կենտրոն։1122 թվական
Դավիթ Շինարարը տիրում է ԹբիլիսինՔաղաքը դառնում է միացյալ թագավորության մայրաքաղաքը։1130 թվական
Գելաթիի գլխավոր տաճարի ավարտըՇինարարությունն ավարտվել է Դեմետրեի օրոք՝ Դավիթ Շինարարի հաջորդի։1184–1213 թվականներ
Թամարի իշխանությունըՄիջնադարյան Վրաստանի քաղաքական և մշակութային վերելքի շրջանը։XII դարի վերջ և XIII դարի սկիզբ
Ռուսթավելու դարաշրջանը«Ընձենավորը» ստեղծվել է աշխարհիկ գրականության ծաղկման հետ կապված։XIII դար
Մոնղոլական արշավանքներըՌազմական և քաղաքական ճնշումը թուլացրեց թագավորությունը։Ուշ միջնադար
Բաժանումը թագավորությունների և իշխանություններիՔաղաքական մասնատվածությունը փոխեց մարզերի միջև հարաբերությունները։XVI–XVII դարեր
Օսմանյան և սեֆյան մրցակցությունըՏարբեր մարզեր հայտնվեցին հակամարտող տերությունների ազդեցության ոլորտում։17-րդ դար
Բռնի տեղահանությունները դեպի ԻրանՁևավորվեցին վրացական համայնքներ, որոնց պատմությունը կապված է Ֆերեյդանի և այլ շրջանների հետ։Օսմանյան շրջանը
Իսլամի տարածումը ԱջարիայումԴավանական միջավայրի աստիճանական փոփոխությունը զուգորդվում էր վրացերեն խոսքի և սովորույթների պահպանման հետ։1783 թվական
Գեորգիևսկի պայմանագիրըՔարթլի-Կախեթին հաստատեց ռուսական հովանավորության հարաբերություններ։1801 թվական
Քարթլի-Կախեթիի բռնակցումը Ռուսական կայսրությանըԱրևելավրացական թագավորությունը կորցրեց ինքնուրույն պետական իշխանությունը։1811 թվական
Եկեղեցական ինքնագլխության վերացումըՎրացական եկեղեցին ենթարկվեց ռուսական սինոդալ կառավարմանը։XIX դարի երկրորդ կես
Լուսավորական շարժումըԻլյա Ճավճավաձեի գործունեությունը ամրապնդեց գրականությունը, մամուլը և հասարակական կրթությունը։1905–1915 թվականներ
Պրոկուդին-Գորսկու վավերագրական դիմանկարըԿոնգրեսի գրադարանի կատալոգը Մուղանի տափաստանում վրացուհու լուսանկարը վերագրում է այս միջակայքին։1917 թվականի մարտի 12/25
Ինքնագլխության վերականգնումըՀռչակվեց Վրացական եկեղեցու ինքնուրույն կառավարումը։1918 թվական
Թբիլիսիի համալսարանի բացումըՀամալսարանը դարձավ կրթության և մշակույթի գիտական ուսումնասիրության կարևոր կենտրոն։1918 թվականի մայիսի 26
Դեմոկրատական Հանրապետության հռչակումըՍկսվեց 1918–1921 թվականների անկախ հանրապետության շրջանը։1921 թվականի փետրվարի 25
Կարմիր բանակը մտնում է ԹբիլիսիՌազմական հարձակումն ուղեկցվեց իշխանափոխությամբ և անկախ մամուլի սահմանափակմամբ։1930-ական թվականներ
Քաղաքական բռնաճնշումներըԱրխիվային փաստաթղթերը պահպանում են տեղեկություններ հալածանքների և տուժածների ճակատագրերի մասին։1955 թվական
Ազգագրական արշավախումբ դեպի ՎրաստանԹանգարանային հավաքածուներին միացան հագուստի, խեցեղենի և արհեստների տարածաշրջանային նմուշներ։1966 թվական
Ազգագրական թանգարանի բացումԳեորգի Չիտայայի նախաձեռնությունը ստեղծեց ժողովրդական ճարտարապետության պահպանման տարածք։1977 թվական
«Չակրուլոն» Voyager-ի ոսկե սկավառակի վրաՎրացական երգը ներառվեց NASA-ի ընտրված երաժշտական ծրագրում։1991 թվականի ապրիլի 9
Անկախության վերականգնումԸնդունվեց Վրաստանի պետական անկախության վերականգնման ակտը։1990-ական թվականներ
Հակամարտություններ և հարկադիր տեղահանումՏարբեր համայնքների ընտանիքներ կորցրին տները և կենսապահովման սովորական միջավայրը։1994 թվական
Մցխեթայի հուշարձանները համաշխարհային ժառանգության ցանկումՄիջազգայնորեն ճանաչվեց պատմական տաճարների համալիրի նշանակությունը։1996 թվական
Վերին Սվանեթը համաշխարհային ժառանգության ցանկումՃանաչվեց լեռնային բնակավայրերի և աշտարակավոր տների արժեքը։2001 թվական
Բազմաձայնության միջազգային ճանաչումՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն վրացական բազմաձայն երգեցողությունը հռչակեց բանավոր ժառանգության գլուխգործոց։2008 թվական
Բազմաձայնությունը ներկայացուցչական ցանկումԱվանդույթը ներառվեց մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։2013 թվական
Քվևրի մեթոդը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկումՃանաչվեցին ավանդական գինեգործության հմտությունները և դրանց փոխանցումը։2016 թվական
Երեք գրային համակարգերի կենդանի մշակույթըՎրացական գրային համակարգերը ներառվեցին ոչ նյութական ժառանգության ցանկում։2018 թվականի հունիսի 5
Ուշգուլիի վավերագրական նկարահանումԱլեքսեյ Կոմարովը լուսանկարում է Վերին Սվանեթի բնակավայրն ու աշտարակները. լուսանկարն օգտագործվել է այս էջում։2018 թվական
Չիդաոբայի միջազգային ճանաչումԸմբշամարտը և դրա հետ կապված մշակութային պրակտիկաները ներառվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում։2024 թվական
Վրաստանի բնակչության մարդահամարԸնդգրկված տարածքում հաշվառվել է 3 304 075 էթնիկ վրացի։2025 թվական
Վրացական ցորենի մշակույթը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկումՃանաչվեցին տեղական ցորենի աճեցման, հացի թխման և հացի ծիսական օգտագործման ավանդույթները։2026 թվականի հունվար
Նոր հետազոտություն նախաքրիստոնեական պրակտիկաների վերաբերյալAmerican Journal of Archaeology-ում հրապարակվեց Դավիթ Գագոշիձեի աշխատությունը Դեդոպլիս-Գորայի պաշտամունքային տարածքների մասին։2026 թվականի հունիսի 22
Մարդահամարի մանրամասն արդյունքների հրապարակումGeostat-ը հրապարակեց բնակչության էթնիկ կազմի, լեզվի և կրոնի վերաբերյալ տվյալները։
Խոհանոց
Խաչապուրի
Տարբեր շրջաններ ունեն պանրով լցոնված հացի իրենց տարբերակները։ Իմերեթական, մեգրելական և աջարական խաչապուրիները տարբերվում են ձևով և պատրաստման եղանակով. մեկ ունիվերսալ բաղադրատոմս չկա։Խինկալի
Խմորից պատրաստված լցոնված ուտեստները հատկապես կապված են արևելյան Վրաստանի և լեռնային խոհարարական ավանդույթի հետ։ Բաղադրատոմսերն ու չափերը փոխվել են ուտեստի քաղաքային միջավայրում տարածման ընթացքում։Փխալի, լոբիո և ընկույզով սոուսներ
Կանաչին, բանջարեղենը, լոբին և ընկույզը կազմում են խոհանոցի կարևոր մասը։ Մթերքների և համեմունքների հավաքածուն կախված է տարածաշրջանից, սեզոնից և ընտանեկան ավանդույթից։Քվևրին և գինեգործական գիտելիքը
Կավե անոթն օգտագործվում է գինու պատրաստման և պահպանման համար. հմտությունները փոխանցվում են ընտանիքներում և համայնքներում։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկված է ավանդական մեթոդը, այլ ոչ թե Վրաստանում արտադրված ցանկացած գինի։Հացը և երկրագործական օրացույցը
Տեղական ցորենի սորտերի մշակումը, հացի թխումը և ծիսական հացի բաշխումը կապված են տոների և համատեղ աշխատանքի հետ։ Այս կենդանի ավանդույթը ճանաչվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից 2025 թվականին։
Ադաթներ և ավանդույթներ
Սուպրա
Խնջույքը հաղորդակցության, կենացների, ընտանեկան հիշողության և հյուրընկալության տարածք է։ Նրա կարգը կախված է առիթից և տեղական ավանդույթից։Թամադան և խոսքը
Խնջույքի վարողը սահմանում է կենացների հաջորդականությունը և պահպանում հարգալից շփումը։ Հռետորականությունը և մարդկանց իմացությունը ավելի կարևոր են, քան խնջույքը որպես մրցույթ պատկերացնելը։Համայնքը և հմտությունների փոխանցումը
Համատեղ դաշտային աշխատանքները, ծիսական հացի թխումը և տոները միավորում են սերունդներին։ Գիտելիքը փոխանցվում է ընտանեկան և հասարակական իրադարձություններին մասնակցելու միջոցով։Չիդաոբա
Ավանդական ըմբշամարտը միավորում է մարզական հմտությունները, երաժշտությունը, հագուստը և վարքագծի կանոնները։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այս պրակտիկան ներառել է Ներկայացուցչական ցանկում 2018 թվականին։
Հագուստ
Գազիրներով չոխան, գոտին և գլխարկը կազմում են հայտնի տղամարդկային համալիրը։ Կանացի հագուստի, զարդերի և ծածկոցների մեջ գոյություն ուներ մեծ տարածաշրջանային բազմազանություն։ Փշավների, թուշինների և աջարացիների հավաքածուները ցույց են տալիս կոնկրետ տեղական տարբերակներ։
Տոնական և առօրյա հագուստը պետք է տարբերել ըստ վայրի, ամսաթվի և նշանակության։ 1955 թվականի արշավախումբը հավաքում էր ռաչացիների հագուստն ու զարդերը, կախեթցիների գլխարկները, ասեղնագործությունները և ոսկեթել կարերը։ Այս նյութերն ավելի ճշգրիտ են, քան ընդհանրացված բեմական կերպարը։
Ստորև ներկայացված պատմական դիմանկարը Կոնգրեսի գրադարանը նկարագրում է որպես ժողովրդական հագուստով վրացուհի Մուղանի տափաստանում՝ ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում։ Կատալոգային թվագրումը՝ 1905–1915 թվականներ։ Սա Պրոկուդին-Գորսկու կոնկրետ լուսանկար է. այն չի ներկայացնում վրացական բոլոր տարածաշրջանային տարազները։
Ազգային տարազ
Պարեր
Քարթուլի
Զուգապարը կառուցվում է կատարողների փոխազդեցության, զսպվածության և ժեստի արտահայտչականության վրա։ Նրա ժամանակակից բեմական ձևը զարգանում է պրոֆեսիոնալ խորեոգրաֆիայում։Խորումի
Կոլեկտիվ պարը կապված է Աջարիայի, Գուրիայի և Շավշեթ-Իմերխևիի հետ։ Հետազոտությունները արձանագրում են տեղական տարբերակներ և տարբեր խորեոգրաֆիկ կառուցվածքներ։Աջարական գանդագանա
Տարածաշրջանային ավանդույթ՝ բնորոշ պլաստիկայով և տղամարդկանց ու կանանց փոխազդեցությամբ։ Համերգային մշակումները պետք է տարբերել տեղական կատարման կոնկրետ ձայնագրություններից։
Երաժշտություն
Վրացական բազմաձայնությունը ներառում է ձայների համադրման տարբեր եղանակներ։ Գուրիական, կախեթական և սվանական ձևերը տարբերվում են. մեկ համերգային երգը չի սպառում տարածաշրջանային բազմազանությունը։
Պանդուրին և չոնգուրին տարբեր լարային կսմիթավոր գործիքներ են, թեև պատմական անվանումները երբեմն գործածվել են ոչ միատեսակ։ Չոնգուրին հատկապես բնորոշ է Արևմտյան Վրաստանին։ Բացի լարերի քանակից, գործիքները տարբերվում են լարվածքով և կառուցվածքով։
Սալամուրին, դուդուկը, դոլին, գուդաստվիրին և այլ գործիքներ ունեն կատարման իրենց ձևերը և հասարակական գործառույթները։ Գործիքային երաժշտությունը, եկեղեցական երգեցողությունը և աշխարհիկ բազմաձայնությունը կազմում են կապված, բայց տարբեր ոլորտներ։
«Չակրուլո» ձայնագրությունը ներառված է Voyager-ի Ոսկե սկավառակի երաժշտական ծրագրում։ Սա NASA-ի նախագծի համար ընտրված կոնկրետ ձայնագրություն է, այլ ոչ թե ողջ վրացական ֆոլկլորի տիեզերք փոխանցում։
Արհեստներ
Կերամիկա և քվևրի
Մեծ կավե անոթների պատրաստումը պահանջում է հատուկ գիտելիքներ նյութի, թրծման և օգտագործման մասին։ Վարպետությունը կապված է համայնքների գինեգործական մշակույթի հետ։Տեքստիլ և զարդեր
Ասեղնագործությունը, ոսկեթել կարը, արծաթի, փայտի և եղջյուրի մշակումը ներկայացված են թանգարանային հավաքածուներում՝ ստացման կոնկրետ վայրերով և ամսաթվերով։Ավանդական տուն
Քարե և փայտե շինարարությունը տարբերվում էր դաշտավայրերի և լեռնային շրջանների միջև։ Ազգագրական թանգարանը պահպանում է տարբեր մարզերից տեղափոխված իսկական շենքեր։
Հիշարժան վայրեր
Մցխեթա
Ջվարին, Սվետիցխովելին և Սամտավրոն եկեղեցական ճարտարապետության և մշակութային հիշողության կարևորագույն հուշարձաններ են։ Համալիրը ներառված է Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։Գելաթի
Վանքը հիմնադրվել է 1106 թվականին Դավիթ Շինարարի օրոք։ Եղել է կրթության, արվեստի և գրքային մշակույթի կարևոր կենտրոն։Վերին Սվանեթի
Աշտարակավոր տներով գյուղերը պահպանում են լեռնային բնակեցման, շինարարության և տնտեսության առանձնահատկությունները։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի օբյեկտը ներառում է կոնկրետ պատմական լանդշաֆտ։Վանի
Հնագիտական գտածոները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել կոլխական հասարակությունը։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նախնական ցանկը հավասարազոր չէ Համաշխարհային ժառանգության մեջ ընդգրկվելուն։Գեորգի Չիտայայի անվան ազգագրական թանգարան
Թբիլիսիի բաց երկնքի տակ թանգարանը ցույց է տալիս բնակարանի տարածաշրջանային տիպերը, տնտեսական շինությունները և արհեստները։ Հիմնադրվել է 1966 թվականին։
Անուններ
Տղամարդկանց
- Մամուկա (վրացական; կազմված է «մամա»՝ «հայր» բառից)
Կանանց
- Մզիա (վրացական)
- Իա (վրացական)
- Նաթելա (վրացական)
- Ցիալա (վրացական)
Մարդիկ և մշակութային հիշողությունը
Շոթա Ռուսթավելի
«Ընձենավորը» ստեղծագործության հեղինակը՝ վրացական գրականության կենտրոնական հուշարձանը։ Տեքստի պատմությունն ուսումնասիրվում է ձեռագրերով, մեկնաբանություններով և թարգմանություններով։Իլյա Չավչավաձե
XIX դարի գրող, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ։ Նրա ժառանգությունը կապված է կրթության, մամուլի և ազգային մշակույթի զարգացման հետ։Սուրբ Նինո
Հարգվում է որպես Վրաստանի լուսավորիչ։ Գիտական ուսումնասիրությունը համադրում է Քարթլիի քրիստոնեացման մասին վաղ պատմությունները և ավելի ուշ վարքագրական ավանդույթը։Գեորգի Չիտայա
Ազգագրագետ, Թբիլիսիի բաց երկնքի տակ թանգարանի հիմնադիր։ Նրա աշխատանքը կապված է ժողովրդական մշակույթի տարածաշրջանային ձևերի ուսումնասիրման և պահպանման հետ։
Մեդիա
Լուսանկարների պատկերասրահ
Հեղինակությունը և լիցենզիաները նշված են պատկերների ստորագրություններում։