Ինգուշներ

Տեղական հավատալիքներ։ Մինչև իսլամի գերակայությունը գոյություն ունեին բնական ուժերի պաշտամունքներ, սրբավայրերի, նախնիների և համայնքների հովանավորների պաշտամունք։ Գրառումներում հանդիպում են Դյալան, Սելան, Տուշոլին և Մյատցելին։ Սրբավայրերն ու ծիսական տոները կապված էին երկրագործական օրացույցի և հասարակության կառուցվածքի հետ։ Այս ավանդույթները փոփոխվել են և չեն կազմել միասնական անփոփոխ «հին ինգուշների կրոն»։ Դաշտային վկայություններ։ Բ. Կ. Դալգատը 1891–1892 թվականներին նյութեր էր հավաքում ինգուշների շրջանում, այդ թվում Մեցխալյան հասարակության մեջ։ Նրա դիտարկումները ցույց են տալիս տեղական ծեսերի պահպանումը XIX դարի վերջում։ Նրա աշխատության անվանումը օգտագործում է հին լայն տերմինաբանություն. ինգուշական նյութը չի կարելի ինքնաբերաբար վերագրել ժամանակակից չեչեններին և հակառակը։ Քրիստոնեությունը և կապերը Վրաստանի հետ։ Միջնադարյան քրիստոնեական ազդեցությունները եկել են Անդրկովկասի հետ շփումների միջոցով։ Ասսինյան հովտում գտնվող Թխաբա-Երդին այդ կապերի կարևորագույն նյութական վկայությունն է։ Ճարտարապետական վերակառուցումները և վրացական արձանագրությունները ուսումնասիրվում են տաճարի ծագման մասին ավանդազրույցներից առանձին։ Եկեղեցու առկայությունը չի նշանակում, որ բոլոր լեռնային հասարակություններում միաժամանակ հաստատվել է մեկ դավանանք։ Ինչու հավատքի փոփոխությունը միանվագ չէր։ Քրիստոնեական տարրերը, տեղական պաշտամունքները և իսլամական պրակտիկաները կարող էին գոյակցել։ Ալբոգաչիևայի ուսումնասիրությունը և նրա ակադեմիական գրախոսությունը ցույց են տալիս, որ տարբեր հասարակություններ նոր նորմերն ընդունել են տարբեր ժամանակաշրջաններում։ XIX դարի ուղղափառ առաքելության պատմությունը նույնպես չի համընկնում միջնադարյան քրիստոնեական ազդեցության պատմության հետ։ Իսլամի տարածման ուղիները։ Մուսուլմանական ազդեցությունները հասել են հարևան հասարակությունների միջոցով, առաջին հերթին Կաբարդայից, Չեչնիայից և Դաղստանից։ Նշանակություն ունեին առևտուրը, վերաբնակեցումները, քարոզը, ուսուցումը և հոգևոր ուսուցիչների գործունեությունը։ XVIII և XIX դարերում իսլամն ամրապնդվում էր աստիճանաբար. հարթավայրային և լեռնային համայնքներն այս ուղին անցել են ոչ միաժամանակ։ Բոլոր ինգուշների դարձի միասնական ստույգ թվականը նյութերը չեն հաստատում։ Սուֆիական ուսուցիչների դերը։ XIX դարի կեսերին և երկրորդ կեսին կարևոր դեր էին խաղում Կունտա-Հաջի Կիշիևը և նրա կադիրիական ավանդույթի շարունակողները։ Կադիրիայի հետ մեկտեղ տարածվում էր նաքշբանդիական ավանդույթը։ Ուսուցիչների և աշակերտների անձնական կապերը, տեղական համայնքները և ուխտագնացությունը օգնում էին իսլամը դարձնել առօրյա կյանքի մաս։ Մազհաբ, թարիկաթ և վիրդ։ Հավատացյալ ինգուշների շրջանում գերակշռում է շաֆիական մազհաբի սուննի իսլամը։ Մազհաբը իրավական դպրոց է։ Կադիրիան և նաքշբանդիան պատկանում են սուֆիական եղբայրություններին, իսկ վիրդը նշանակում է նաև կոնկրետ ուսուցչի հետևորդների շրջանակ։ Այս հասկացությունները չի կարելի շփոթել էթնիկ խմբերի հետ կամ համարել առանձին կրոններ։ Խորհրդային սահմանափակումները և հավատքի փոխանցումը։ Կրոնական հաստատությունների փակումը, հոգևորականների հալածանքը և հակակրոնական քաղաքականությունը փոխեցին համայնքային կյանքի պայմանները։ Սակայն գիտելիքի ընտանեկան փոխանցումը և սուֆիական կապերը պահպանվեցին, այդ թվում աքսորի ընթացքում։ Խորհրդային շրջանի կրոնական կյանքը լիովին չվերացավ։ Վերածնունդը XX դարի վերջից։ Բացվեցին հանրային կրոնական գործունեության և ուսուցման հնարավորություններ։ Զարգացան մզկիթները, տեղական ինստիտուտները, կապերը իսլամական կրթության կենտրոնների հետ։ Ներմուսուլմանական քննարկումները արտացոլում էին սերունդների, կրոնական փորձի և ավանդույթի ընկալման տարբերությունները։ XXI դարի սկզբի ուսումնասիրությունների նկարագրությունը չի հաստատում, որ բոլոր ինստիտուտները այսօր անփոփոխ են մնում։ Պրակտիկաներն այսօր։ Նամազը, Ռամադանի ծոմը, Ուրազա-բայրամը և Կուրբան-բայրամը կարևոր են մուսուլմանական կյանքի համար։ Սուֆիական համայնքներում պահպանվում են զիքրի ձևերը, իսկ նազիմները հոգևոր բովանդակությունը միավորում են ինգուշական բանավոր ավանդույթի հետ։ Ծեսերի պահպանման աստիճանը տարբեր է. էթնիկ պատկանելությունը չի որոշում մարդու անձնական համոզմունքները։