Даькъе I
Хьадалар а этногенез а
Будухаш Шахдаг тобан нах, Ӏаьжарий Мехка Губа шахьаран Будуг юрта а, цунна гӀинбухехьа уллача метте а бахаш болаш. Цар даь-даь нах уж лоамашкара шира меттигерча бахархой.
История народа · Будухаш
Будухой истори
Будухаш, будугӀой а оалаш, Азербайджана къилбаседа-малхбоалера кӀезига бахархой. Цар исторически юкъ Губински шахьара лоамашкара Будуг, амма дукхагӀа дезалаш атагӀагӀа бахаш ба. Будухий мотт крызийгӀа гарга да. Ше мотт, баьца говзал а, даь-наьна юрташкара дагалецамаш а лоаттадар общностен культурах дахара чухал да́къа да.
Даькъе II
Исторически мохк
Будуг исторически йиза, хӀаьта къаман Ӏаш цхьа меттиг ма яц. Будугхой дезалаш Дели-Каяца, Пир-Устюца, Ялаванджаца, иштта Губински а, Хачмазски а шахьарий кхыдолча юрташца а ювзаенна я. Будуга Ӏашхой дукхал къаман еррига будугхой дукхал санна тӀаэца мегаргьяц.
Даькъе III
XVIII бӀаьшу / 1976-1979
МагӀала юкъ
XVIII бӀаьшу. МагӀалон юкъ. Будуг Куба края цӀера йолча административни округа юкъ хиннай.
XIX бӀаьшу. Бахархой тӀадийрзадар. Будухий дезалаш лоаман юкъара арагӀа аргӀа тӀа юрташ хьайийлаш хиннай.
1976-1979. Словарни материала дӀаяздар. Будуге гулдаьд будухско-русски словар У. А. Мейланова язъяргйолаш дола меттай материал.
Даькъе IV
1984 / 1994
Будухско-русски словарь
1984. Будухско-русски словарь. Москве арахийцад словарь, цун чу 8 эзаргӀа сов дош а, фольклорни масалш а юкъедаьхад.
1994. Юкъара истори тӀехьажа дезаш дола китаб. Арахийцад Вагиф Пириев яздаь монографи «Будуг и будугцы».
1994. Культурни юкъаралла. Кхеллай «Будуг» яхаш йола юкъаралла; «Бабадаг» газет арахоадаш хьадаьд.
Даькъе V
2000-2001 / 2007
Социолингвистически тахкар
2000-2001. Социолингвистически тахкар. Лоаман а, аргӀан а будухий юкъарашкашкара интервьюш тӀадаьхад.
2005. Отчёт арахийцар. Арахийцад будухий меттай хьал тахкара хьаькъал.
2007. Грамматически сурт оттар. Арахийцад Б. Б. Талибов яздаь монографи «Будухский язык».
Даькъе VI
Мотт а йоазув а
Будухский метт нахско-дагестански дезала лезгински гаьна тӀагӀаш ба, кӀоаргӀа герга ба крзски меттага. Цун шоай цӀи «будад мез» яхаш йоахай. Шахдагски къамашта юкъегӀара лоархӀар географически лоаттагӀара белгалду; из будухский метт хиналугски е азербайджаний метта диалект оттадац.
Грамматике согласования классаш а, кӀоаргӀа дегӀадаьннара падежни формаш а къоастаду. Оазни системаца йоазонца гӀирсаш эшаш йолаш я. Лексика азербайджаний меттаца йола юкъарленгаш гойту, амма эццара дешаш шоайшта тӀехьагӀа йолча грамматически система чу да.
Азербайджаний метт дукхагӀа юкъарленга а, школе дешара а дукха хана денз лелаш да. 2000–2001 шерашкара аренни талламаш гойташ хиннай будухский метт кӀаьнгагӀа тӀехьагӀара тӀехьагӀарашка дӀалуш боккха халар, кӀоаргӀа аргӀагӀа дӀабахача дезалашка. Уж хоамаш исторически хьажараш санна эшаш да, амма хӀанзара талламца хулаш дац.
Будухски ваьр хилар а, метт кӀоаргӀа ховр а цхьана тӀагӀаш хӀама дац. Из бахьан долаш къаман дукхал метта бувцаш болча наьха тоъалца лоархӀа йиш яц, метта бувцаш болча наьха дукхал юрта бахархой тоъалца лоархӀа йиш яц. Меттигерча хьехархой алфавитни а, словарни а проекташ цӀагӀара метт дӀалуш долча болха тӀа тӀатохаш да; уж кӀоаргӀа пайденна да, бера шоай метт къаьстта воккхагӀча гергарча наьхагара мара хезаш доацача хана. КӀаьнгагӀа школе дешаш долча берашта Адыгёзель Гаджиева будухски учебник «Budanu mez» хьаяьй, из официальни дешара ресурсий каталога чу я.
ЦӀераш. Будугeи Агъязы-Будугeи меттаeхь леладеш долу масалш. Укх могӀано гойташ я цӀераш будухашта бӀегӀа бен дӀатохаш дац е хӀара цӀера дӀайоагӀари этнос хьаяьнна я аьнна.
Даькъе VII
Тешамаш а динаш а
Будухий ди лелабархой дукхагӀа суннийташ мусульмане ба. Маьждигаш, кашамаш, дуӀаш, дезала ди лелабара гӀулакхаш уж меттигера бахара даькъаш да. Юкъара гӀишлошта юкъера истори советий замалахь хийцадаьд, цудухьа маьждига цхьан замалахь хьал хиннарал совгӀагӀа юкъара ди лелабара тӀехьажа дезаш дац.
Будуга гонахьа деза меттигаш я, уж меттигера дувцарашца вӀашагӀъелла. Цар цхьаъ «Бановша пир» яхаш йовзаш я. Ерза деза меттигаш юкъара ди лелабара географи чу юкъейоагӀаш я, дезала догдоахаш, дуӀаш, уж меттигашка бахара дагалаьцаш.
Этнографически дувцарашка шира хетарш нийслу, уж дийнаташца а Ӏалама ницкъашца а ювзаенна. Уж тӀехьашкара даьннараш санна мара ма дӀаязде дезаш да. ТӀоара цхьа сийлбераш тӀехьажаш, берригача къаманна цхьа шира ди тӀатеха йиш яц.