Даькъе I
Хьадалар а этногенез а
Хиналугхой Азербайджана Губински шахьарера Хиналуг лоаман юрта къам, Кавказа дукхагӀа лаьттача нах бахача юртех цхьа. Цу лоамашкара шира меттеи бахархой ужгáр даь-даь.
История народа · Хиналугхой
Хиналугхой истори
Хиналугхой Азербайджана малхбоалехьара кӀезига къам, шоай нахско-дагестански мотт а долаш. Юкъара организацен исторически юкъера меттиг лоаман Хыналыг. Цун терасашца дегнаш а, устагӀий сезонашца лелар а лоаман баьшца а, аргӀашца а вовшахтохаш да; из культура ландшафт 2023 шера дуьненай юкъегӀара лорадаьд.
Даькъе II
Исторически мохк
ТӀехкеръяьларца баьха моттиг Губински шахьарера Хыналыг. Хиналугски дезалаш Ӏеш а ба Гюлюстане а, кхыдолча наха баьхача меттешка а. Этноним гойташ я хьадаьннара община а, мотт а, цудухьа из цхьан юрта бахархошта тӀадилла йиш яц.
Даькъе III
1959 / 1992
Грамматически сурт оттар
1959. Грамматически сурт оттадар. Ю. Д. Дешериевс «Хыналугски метта грамматика» араяьккхай.
1972. Метта Ӏомадара керда мур. А. Е. Кибрика, С. В. Кодзасова, И. П. Оловянникова яхача наха «Хиналугски метта грамматика фрагменташ» араяьннай.
1992. Наьна метта тӀа деша кинига. Баку Р. Алхас яхачун «Хыналыкъ» яха поэтически сборник араяьккхай.
Даькъе IV
1993 / 2001
Дешара т1аьхье
1993. Школа дешараш. Меттеи школа хьалхара диъча классе хиналугски меттал Ӏомадар доладаьд.
1999. Ӏомадараш соцадар. Цу шера 1993 шера денз школа тӀа хинна хиналугски меттал Ӏомадараш соцадаьд.
2001. Культурни юкъарчеи музейи. Хыналыге культура юкъарчеи историко-этнографически музейи хьаеллай.
Даькъе V
2005 / 2023
Арара талламаш араяккхар
2005. ГӀалгӀай талламхой хоам. Хиналугхой юкъарлонга а, цу юкъарлонга пайда эцаш долча меттаех а лаьца социолингвистикай хоам арадаьннад.
2013. Латински йоазув. Юкъарлонга Эльнур Мамедовс кечадаь латински алапата вариант яьхад, тӀаккха аьла а яьккхад.
2023. Дуне тӀа дувцараш. Хиналугхойи Кёч-Йолуи оагӀув Дуне тӀа дувцарий тептара юкъеяьккхай.
Даькъе VI
Мотт а йоазув а
Хиналугхой мотт нахско-дагестански дезала юкъедода, амма цу дезала юкъе шоайца къаьста меттиг дӀалоац. Из азербайджаной я лезгинской метта диалект аьнна цӀи ца оалаш да. Крызской а, будухской а метташца гонахьа хилар гойташ да традиционни географически вӀашагӀъяр, амма из ца доагӀа боккъонца дола меттан шоайца къаьсташ хилар.
Метта юкъе грамматически классаш къаьсташ да; меттигаца йола юкъагӀертараш гойташ да шуьйра формашца дола система. Уж башхаллаш меттан гӀишлонца юкъедоагӀаш да, ткъа иштта кхыча метташца дустар деш цун «ширал» я чолгӀа хилар мах балараца ца юкъедоагӀаш да. Нийса дӀаязъяра духьа эргаш да ӀаьдалагӀа азербайджаной йоазув тӀа доацаш дола оазаш.
ДӀаьха ха яьлча дӀалуш хинна коа а, дувцар а, илли а, доьзала юкъе бер дӀадешар а хиннай коа а, дувцар а, илли а, доьзала юкъе бер дӀадешар а. Рахим Алхас кириллица тӀа бух болаш йоазув хьадеш хиннав, школан Ӏамалгашца болх бе материалаш кечдеш хиннав. 1993-1999 шерашка хиналугхой мотт лаьца хиннай лагӀача классашка; тӀехьагӀа латиницаца йоазув деш керда инициативаш хьаяьй.
Азербайджаной меттаца дешараи шухьара говзараи мотт ба. Шийнаькъан мотт 1аьдала хьашташца цхьаьна лелаш хила мегаш ба, наха бераш цу мотт 1аьдала хезаш, шаьш а цу мотт бувцаш хилча. Дийнахьа дувцарш т1ехьазарашца яздина а, сурт-видео а яздина а дошлоргаш т1ех 1атоаду: цара аьзнаш, интонаци, 1аьдала болх бовзаш бола хьесапаш лораду.
Ц1ераш. Меттаца леладара масалаш, исторически яздаьрца цхьаьна. Уж ц1ераш лоамара наькъан наха а юкъе я.
Даькъе VII
Тешамаш а динаш а
Ди леладеш хиналугхой дукхагӀа сунний ислам леладу. Маьждигаши кашамаши юрта гӀоагӀаи цун исторически дагахетарагӀаи лоархӀ. Ди леладар доьзала хӀамашца, Ӏида календарца, меттеи сийлахьашца ювзаенна да.
Юкъара исламан Ӏадаташта уллув сийлахьа нахах лаьца дувцараши лоамашкара белгалонашца йолча меттех лаьца дувцараши да. Ислам тӀаэцарах дола дувцараш массайтара Ӏалашъенна гӀишлош тамашийна тӀаьхьа денз хиннагӀа лоархӀаш ца деш да. Маьждига цӀии цун хӀанзара пенаши тайп-тайпара исторически тӀегӀанашка тӀадовжаргдолаш да.
Хыналыг гонахьа Ӏалама газ арадалар да; цӀи а меттеи белгалонашца лаьца хетарашка чудаьннад. Из меттиг хилар цхьаккха зороастрийски юкъаралла тасарца ӀалашъеннагӀа тешал ца деш да. ХӀанзара ди леладари шира тешамашца лаьца дувцараши къоастаде дезаш да.