ბუდუხების ისტორია

ბუდუხები შაჰდაღის ჯგუფის ხალხი, რომელიც ცხოვრობს აზერბაიჯანის ყუბის რაიონის სოფელ ბუდუგში და მიმდებარე ადგილებში. მათი წინაპრები ამ მთების უძველესი ადგილობრივი მოსახლეობაა.

ბუდუგი ისტორიული ბირთვია და არა ხალხის ერთადერთი საცხოვრებელი ადგილი. ბუდუგური ოჯახები დაკავშირებული არიან აგრეთვე დელი-ყაიასთან, პირ-უსტიუსთან, იალავანჯთან და ყუბისა და ხაჩმაზის რაიონების სხვა სოფლებთან. ბუდუგის მცხოვრებთა რაოდენობა არ უნდა მივიღოთ ყველა ბუდუგელის რაოდენობად.

XVIII საუკუნე. მაჰალის ცენტრი. ბუდუგი იყო ყუბის მხარის ამავე სახელწოდების ადმინისტრაციული ოლქის ცენტრი. XIX საუკუნე. დასახლების გაფართოება. ბუდუხური ოჯახები აფუძნებდნენ დასახლებებს და მკვიდრდებოდნენ ვაკეზე, მთის ბირთვის გარეთ. 1976-1979. ლექსიკური მასალის ჩაწერა. ბუდუგში გროვდებოდა ენობრივი მასალა უ. ა. მეილანოვას ბუდუხურ-რუსული ლექსიკონისთვის.

1984. ბუდუხურ-რუსული ლექსიკონი. მოსკოვში გამოქვეყნდა ლექსიკონი, რომელიც მოიცავდა რვა ათასზე მეტ სიტყვას და ფოლკლორულ მაგალითებს. 1994. წიგნი თემის ისტორიის შესახებ. გამოვიდა ვაგიფ პირიევის მონოგრაფია „ბუდუგი და ბუდუგელები“. 1994. კულტურული გაერთიანება. დაარსდა საზოგადოება „ბუდუგი“; დაიწყო გაზეთ „ბაბადაღის“ გამოცემა.

2000-2001. სოციოლინგვისტური გამოკვლევა. ჩატარდა საველე ინტერვიუები მთისა და ვაკის ბუდუხურ თემებში. 2005. ანგარიშის პუბლიკაცია. გამოქვეყნდა ბუდუხების ენობრივი მდგომარეობის კვლევის შედეგები. 2007. გრამატიკული აღწერა. გამოიცა ბ. ბ. ტალიბოვის მონოგრაფია „ბუდუხური ენა“.

ბუდუხური შედის ნახურ-დაღესტნური ოჯახის ლეზგურ ტოტში და განსაკუთრებით ახლოსაა კრიზულთან. მისი საკუთარი სახელწოდება გადმოიცემა როგორც „ბუდად მეზ“. შაჰდაღის ხალხებთან მიკუთვნება გეოგრაფიულ სიახლოვეს აღნიშნავს; ის ბუდუხურს ხინალუგურის ან აზერბაიჯანულის დიალექტად არ აქცევს.

გრამატიკაში გამოიყოფა შეთანხმების კლასები და განვითარებული ბრუნვითი ფორმები. ბგერითი სისტემა ჩაწერის სპეციალურ საშუალებებს მოითხოვს. ლექსიკა აზერბაიჯანულთან კონტაქტებს ასახავს, თუმცა ნასესხები სიტყვები დამოუკიდებელი გრამატიკული სისტემის შიგნით არსებობს.

აზერბაიჯანული დიდი ხანია ფართო ურთიერთობისა და სასკოლო სწავლებისთვის გამოიყენება. 2000-2001 წლების საველე გამოკვლევებმა გამოავლინა სერიოზული სირთულეები ბუდუხურის უმცროს თაობებზე გადაცემაში, განსაკუთრებით ვაკეზე გადასახლებულ ოჯახებში. ეს მონაცემები მნიშვნელოვანია როგორც ისტორიული დაკვირვება და თანამედროვე გამოკვლევას არ ცვლის.

ბუდუხური წარმომავლობა და ენის აქტიური ფლობა ყოველთვის არ ემთხვევა. ამიტომ ხალხის რაოდენობა მოსაუბრეთა რიცხვით არ უნდა გამოითვალოს, ხოლო მოსაუბრეთა რიცხვი - სოფლის მოსახლეობით. ადგილობრივი პედაგოგების ანბანური და ლექსიკონური პროექტები სახლში გადაცემას ავსებს; ისინი განსაკუთრებით სასარგებლოა, როცა ბავშვი მშობლიურ მეტყველებას მხოლოდ უფროსი ნათესავებისგან ისმენს. დაწყებითი კლასების მოსწავლეებისთვის შექმნილია ადიგიოზელ გაჯიევის ბუდუხური სახელმძღვანელო „Budanu mez“, რომელიც სასწავლო რესურსების ოფიციალურ კატალოგშია შეტანილი.

სახელები. ადგილობრივი გამოყენების მაგალითები ბუდუგსა და აღიაზი-ბუდუგში. სია არ ნიშნავს, რომ სახელები მხოლოდ ბუდუხებს ეკუთვნით ან რომ თითოეული მატარებლის ეთნიკურობა დადგენილია.

მორწმუნე ბუდუხები ძირითადად სუნიტი მუსლიმები არიან. მეჩეთები, სასაფლაოები, ლოცვები და ოჯახური რელიგიური მოვლენები ადგილობრივი ცხოვრების ნაწილს შეადგენს. საზოგადოებრივი შენობების ისტორია საბჭოთა დროს იცვლებოდა, ამიტომ მეჩეთის მდგომარეობა კონკრეტულ პერიოდში არ აღწერს თემის მთელ რელიგიურ ისტორიას.

ბუდუგის შემოგარენში არსებობს თაყვანსაცემი ადგილები, რომლებიც ადგილობრივ ლეგენდებს უკავშირდება. ერთ-ერთი მათგანი ცნობილია როგორც ბანოვშას პირი. ასეთი სიწმინდეები ხალხურ რელიგიურ გეოგრაფიაში შედის და ინახავს ხსოვნას ოჯახურ იმედებზე, ლოცვებსა და მოლოცვებზე.

ეთნოგრაფიულ თხრობებში გვხვდება ძველი წარმოდგენები, რომლებიც ცხოველებსა და ბუნების ძალებს უკავშირდება. ისინი უნდა აღიწეროს როგორც წარსულის კონკრეტული დაფიქსირებული ჩვეულებები. ქვაზე არსებული ცალკეული სიმბოლო არ გვაძლევს საშუალებას დარწმუნებით მივაწეროთ მთელ ხალხს გარკვეული უძველესი რელიგია.