ყარაჩაელების ისტორია

ყარაჩაელები (თვითსახელწოდება ყარაჩაილილა) თურქულენოვანი ხალხი ჩრდილოეთ კავკასიაში, რომლებიც ცხოვრობენ ყუბანისა და თებერდის ზემო დინებაში, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორიაზე.

ისტორიული ყარაჩაი მოიცავს ზემო ყუბანის, თებერდისა და მეზობელი მდინარეების მთისა და მთისწინეთის ხეობებს. დიდი ყარაჩაის აულებთან ერთად მნიშვნელოვანია ყარაჩაევსკი, უჩქექენი და სხვა მთისწინეთის ცენტრები. დასახლება გაფართოვდა XIX-XX საუკუნეებში; დეპორტაციამ და დაბრუნებამ მნიშვნელოვნად შეცვალა მისი რუკა.

1639. ყარაჩაი წერილობით ცნობებში. ფიოდოტ ელჩინის საელჩოს დოკუმენტებში მოხსენიებულია ყარაჩაი და მისი მმართველები. 1828. სამხედრო ექსპედიცია. ხასაუკის ბრძოლის შემდეგ ყარაჩაი რუსეთის იმპერიის ხელისუფლების ქვეშ აღმოჩნდა. 1893. სახლი თებერდაში. ისლამ ყრიმშამხალოვმა ააშენა სახლი, რომელიც დაკავშირებულია მომავალი კურორტის კულტურული ცხოვრების განვითარებასთან.

12 იანვარი 1922. გაერთიანებული ოლქი. შეიქმნა ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი. 1926. ყარაჩაელთა ავტონომია. შეიქმნა ცალკე ყარაჩაელთა ავტონომიური ოლქი. 1938. ახალი ანბანი. ყარაჩაიში შემოიღეს ყარაჩაულ-ბალყარული დამწერლობა კირილიცის საფუძველზე.

12 ოქტომბერი 1943. ავტონომიის გაუქმება. მიღებულ იქნა ბრძანებულება ყარაჩაელთა ავტონომიური ოლქის გაუქმებისა და ყარაჩაელთა გადასახლების შესახებ. 2 ნოემბერი 1943. დეპორტაცია. დაიწყო ყარაჩაელი ხალხის მასობრივი იძულებითი გადასახლება. 1957. ავტონომიის აღდგენა. ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი გარდაიქმნა ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიურ ოლქად.

22 მარტი 1957. დაბრუნების მომზადება. მიღებულ იქნა საოლქო დადგენილება დაბრუნებული ყარაჩაელი ოჯახების განთავსების შესახებ. 3 მაისი 1957. პირველი ეშელონი. სამშობლოში ჩამოვიდა დაბრუნებული ყარაჩაელების პირველი ეშელონი. 1991. რესპუბლიკის სტატუსი. ავტონომიური ოლქი გარდაიქმნა რესპუბლიკად რსფსრ-ის შემადგენლობაში.

ყარაჩაულ-ბალყარული ენა მიეკუთვნება თურქული ოჯახის ყივჩაყურ ჯგუფს. მას იყენებენ ყარაჩაელები და ბალყარელები, რომლებსაც აქვთ ახლო კულტურა და განსხვავებული რეგიონული ისტორიული გზები. ყარაჩაი-ჩერქეზეთში ის სახელმწიფო ენათა რიცხვში შედის.

ლიტერატურული ნორმა ჩამოყალიბდა XX საუკუნეში ცოცხალი მეტყველებისა და ზეპირი სიტყვიერების საფუძველზე. სასკოლო წერილობის განვითარებაში დიდი როლი ითამაშეს ისმაილ აქბაევმა და უმარ ალიევმა. არაბული გრაფიკა შეიცვალა ლათინურით, ხოლო 1938 წელს ყარაჩაიში შემოიღეს კირილიცა.

დეპორტაციამ დაანგრია სწავლებისა და წიგნის გამოცემის ჩვეული გარემო. დაბრუნების შემდეგ აღდგა სკოლები, ბეჭდვა და ენის სამეცნიერო შესწავლა. გაზეთი „ყარაჩაი“, მხატვრული ლიტერატურა და თეატრალური დადგმები ხელს უწყობს მის საჯარო გამოყენებას.

ნართული ეპოსი, ისტორიული სიმღერები, ანდაზები და ოჯახური მოთხრობები ინახავს ადგილობრივ ლექსიკასა და მეტყველების ეტიკეტს. ქალაქებში ენა ურთიერთქმედებს უპირველეს ყოვლისა რუსულთან. ენის ფლობის დონე განსხვავებულია, ამიტომ ხალხთან კუთვნილება არ შეიძლება განისაზღვროს ენობრივი უნარების ერთი შემოწმებით.

მორწმუნე ყარაჩაელების უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია. ისლამი თანდათან გამყარდა, განსაკუთრებით XVIII-XIX საუკუნეებში, მეზობელ ხალხებთან კონტაქტების, სულიერი მოძღვრებისა და უფრო ფართო მუსლიმური სამყაროს მეშვეობით. მთელი ხალხის მოქცევის ერთიანი თარიღი არ არსებობს.

რელიგიური ცხოვრება მოიცავდა საერთო ლოცვას, მარხვას, ოჯახურ რიტუალებსა და წიგნიერების სწავლებას. ისლამური სახელები ადგილობრივ სახელთა კრებულში შევიდა უფრო ადრეულ სახელებთან და ახალ ნასესხებებთან ერთად. წესების ყოველდღიური დაცვა დამოკიდებული იყო დროზე და ოჯახურ გარემოზე.

ზეპირ ტრადიციამ შემოინახა თეირი, აფსათი და წინა რწმენების სხვა პერსონაჟები, მოთხრობები პატივსაცემი ხეებისა და ბუნებრივი ადგილების შესახებ. ეს ხატები შეისწავლება როგორც კულტურის ისტორიული ფენები. მათი არსებობა სიმღერაში ან თქმულებაში არ უდრის თანამედროვე რელიგიურ კულტს.