ხინალუგების ისტორია

ხინალუგელები აზერბაიჯანის ყუბის რაიონის მაღალმთიანი სოფელ ხინალუგის ხალხი, კავკასიის ერთ-ერთი ყველაზე მაღლა მდებარე მუდმივად დასახლებული სოფლის მკვიდრნი. მათი წინაპრები ამ მთების უძველესი ადგილობრივი მოსახლეობაა.

დასახლების ისტორიული ბირთვია ხინალუღი ყუბის რაიონში. ხინალუღური ოჯახები ასევე ცხოვრობენ გიულიუსტანსა და სხვა დასახლებულ პუნქტებში. ეთნონიმი აღნიშნავს წარმომავლობისა და ენის თემს, ამიტომ მისი დაყვანა ერთი სოფლის მოსახლეობამდე დაუშვებელია.

1959. გრამატიკული აღწერა. გამოქვეყნდა იუ. დ. დეშერიევის „ხინალუგური ენის გრამატიკა“. 1972. ენის შესწავლის ახალი ეტაპი. გამოვიდა ა. ე. კიბრიკის, ს. ვ. კოძასოვისა და ი. პ. ოლოვიანნიკოვას „ხინალუგური ენის გრამატიკის ფრაგმენტები“. 1992. წიგნი მშობლიურ ენაზე. ბაქოში გამოქვეყნდა რაჰიმ ალხასის ხინალუგური პოეტური კრებული „ხინალიგ“.

1993. სასკოლო სწავლება. ადგილობრივ სკოლაში დაიწყო ხინალუგური ენის სწავლება პირველ ოთხ კლასში. 1999. შეწყვეტა სწავლებაში. ამ წლისთვის შეწყდა ხინალუგური ენის გაკვეთილები, რომლებიც სკოლაში 1993 წლიდან ტარდებოდა. 2001. კულტურული ცენტრი და მუზეუმი. ხინალუგში გაიხსნა კულტურული ცენტრი და ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი.

2005. საველე კვლევების პუბლიკაცია. გამოვიდა სოციოლინგვისტური ანგარიში ხინალუგური თემისა და მისი ენების გამოყენების შესახებ. 2013. ლათინური დამწერლობა. თემმა განიხილა და მიიღო ელნურ მამედოვის მიერ შემუშავებული ლათინური ანბანის ვარიანტი. 2023. მსოფლიო მემკვიდრეობა. ხინალუგელთა და ქიოჩ-იოლუს კულტურული ლანდშაფტი შეტანილია მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.

ხინალუგური ნახურ-დაღესტნურ ოჯახს ეკუთვნის, მაგრამ მასში ცალკე ადგილს იკავებს. მას არ შეიძლება ეწოდოს აზერბაიჯანულის ან ლეზგიურის დიალექტი. კრიზულ და ბუდუხურ ენებთან სიახლოვე ხსნის ტრადიციულ გეოგრაფიულ გაერთიანებას, მაგრამ არ აუქმებს მნიშვნელოვან ენობრივ დამოუკიდებლობას.

ენაში გრამატიკული კლასები გამოიყოფა; სივრცითი ურთიერთობები ფორმათა განვითარებული სისტემით გამოიხატება. ეს თავისებურებები ენის აგებულებას ეხება და არა მისი „სიძველის“ ან სხვა ენებთან შედარებით სირთულის შეფასებას. ზუსტი ჩაწერისთვის მნიშვნელოვანია ბგერები, რომლებიც ჩვეულ აზერბაიჯანულ დამწერლობაში არ არსებობს.

დიდი ხნის განმავლობაში გადაცემის მთავარი საშუალება იყო საუბარი, მოთხრობა, სიმღერა და ბავშვის ოჯახში სწავლება. რაჰიმ ალხასი კირილიცაზე დაფუძნებულ დამწერლობას ამუშავებდა და სასკოლო გაკვეთილებისთვის მასალებს ამზადებდა. 1993-1999 წლებში ხინალუგურს დაბალ კლასებში ასწავლიდნენ; მოგვიანებით ლათინური დამწერლობის ახალი ინიციატივები გაჩნდა.

აზერბაიჯანული განათლებისა და ფართო ურთიერთობის ენაა. ორენოვნება თავსებადია მშობლიური მეტყველების შენარჩუნებასთან, თუ ბავშვები მას რეგულარულად ისმენენ და თავადაც ლაპარაკობენ მასზე. ყოველდღიური მოთხრობების აუდიო- და ვიდეოჩანაწერები ლექსიკონებს ავსებს: ისინი ინახავენ წარმოთქმას, ინტონაციას და ჩვეულ საქმიანობათა აღწერის ხერხებს.

სახელები. ადგილობრივი გამოყენების მაგალითები, მათ შორის ისტორიული ჩანაწერები. ეს სახელები მეზობელ ხალხებთანაც გვხვდება.

მორწმუნე ხინალუგელები ძირითადად სუნიტურ ისლამს მიეკუთვნებიან. მეჩეთები და სასაფლაოები მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს სოფლის მოწყობასა და მის ისტორიულ მეხსიერებაში. რელიგიური ცხოვრება დაკავშირებულია ოჯახურ მოვლენებთან, სადღესასწაულო კალენდართან და ადგილობრივი სიწმინდეების პატივისცემასთან.

საერთოისლამურ რიტუალებთან ერთად არსებობს მოთხრობები წმინდანებზე და ლანდშაფტის განსაკუთრებულ ადგილებზე. ისლამის მიღების შესახებ გადმოცემები არ შეიძლება ავტომატურად გადაიქცეს ყოველი შემორჩენილი შენობის ზუსტ დათარიღებად. მეჩეთის სახელწოდება და მისი ამჟამინდელი წყობის ასაკი შეიძლება სხვადასხვა ისტორიულ ფენას განეკუთვნებოდეს.

ხინალუგი გარშემორტყმულია ბუნებრივი გაზის გამოსავლებით; ცეცხლი ასევე შევიდა ადგილობრივი ღირსშესანიშნაობების წარმოდგენებში. ასეთი ადგილის არსებობა თავისთავად არ ამტკიცებს ზოროასტრული თემის უწყვეტ შენარჩუნებას. თანამედროვე რელიგიური კუთვნილება და უფრო ადრეული რწმენების შესახებ მოთხრობები გარჩევას მოითხოვს.