ГъэпсыкӀ I
КъызхэкӀыгъэр ыкӀи этногенез
Азербайджанхэр (самощIэцIэ - azərbaycanlılar) - Къэблэ-Тырку Кавказым и Iэзэгъу Тыркумрэ Ираным и къэблэ-тыгъэкъокIыпIэм щыпсэу тюркыбзэ зиIэ лъэпкъ. Азербайджанбзэр тюркыбзэхэм я огуз къэгъэнагъэм хахьэ.
История народа · Азербайджанхэр
Азербаиџьанцәа ртәыҩҭа
Азербайджанхэр – Къыблэ Кавказым ыкӀи Ираным къыблэ-ныкъуэпсым щыпсэу тюркыбзэ зиӀэ лъэпкъ. Азербайджанбзэр огуз группэм хыхьэ. Культурэ ирикъуныгъэм мугам, ашыкъ поэзие, кӀэнкӀэдэпкъын ыкӀи зэмылӀэужьыгъуэ регион традицэхэр хыхьэ.
ГъэпсыкӀ II
VII лIэщIыгъуэ / XV лIэщIыгъуэ
Араб походхэр ыкӀи исламым и зэрызэкӀэщӀэкӀыныр
VII лIэщIыгъуэ. Арабхэм я зауэхэр исламым и зэрызэхэхар. Халифатым и власть зауэу зэрыгъэтIыныр цIыхухэм я дин мащIэ-мащIэу зэрызэригъэхъуам иэ зэхуэдэкъым.
XI–XII лIэщIыгъуэхэр. Регионым огуз псалъэ. КъэзыкIуэхэмрэ щыпсэу лъэпкъхэмрэ я зэпыщIэныгъэм тюркыбзэхэр нэхъыбэу зэхэхащ.
XV лIэщIыгъуэ. Бакум Ширваншаххэм я унэщIэ. Архитектурэ ансамблыр къалэм и наследием и Iыхьэшхуэщ; датировкэр ЮНЕСКО и описаниэм тету тхыгъэщ.
ГъэпсыкӀ III
1501 гъэ / 1813 гъэ
Шах Исмаил Тебризым
1501 илъэс. Шах Исмаил Тебризым щиӀыгъ. Сефевидхэр ӀощӀагъэх; шиизм къэралым и официал динэу къэгъэлъэгъуагъ.
XVI лӀэщӀыгъу. Физули и творчествэ. Бзэбэ зэхэлъ поэзие кӀыхь литературнэ ыкӀи музыкальнэ кӀэлъыкӀуагъэ къызэригъэлъэгъуагъ.
1813 илъэс. Гюлистанскэ договор. Заом и кӀэлъыкӀуагъэу урыс-иран гъунапкъэщӀэ къэгъэгъэщыгъ; территориалэ Ӏохухэр зэхэмыгъэкӀыгъэу къэнэх.
ГъэпсыкӀ IV
1828 илъэс / 1908 илъэс
Урысейрэ Иранымрэ я зауэщӀэм и къэлъыкӀуэныгъэхэр
1828 илъэс. ГъунапкъэщӀэ урыс-иран заом и кӀэлъыкӀуагъэхэр. Ираным и кӀэлъыкӀуагъэ уступкэхэр тюркоязычнэ обществэхэр империитӀым я зэхуакумэ зэхэгъэкӀыныр нахьыбэу къэгъэбелджылыгъ.
1875 илъэс. «Экинчи» газет. Печать образование, бзэ ыкӀи общественнэ зэхъокӀыныгъэхэр зэдэгущыӀэныгъэу щыгъэпсыгъ.
1908 илъэс. «Лейли ыкӀи Меджнун». Узеир Гаджибейли и оперэ мугамым музыкальнэ театрым къыщыгъэзэщӀагъ.
ГъэпсыкӀ V
28 май 1918 илъэс / 18 октябрь 1991 илъэс
Республикэм икъэIуатэныгъ
28 май 1918 илъэс. Республикэр къэгъэлъэгъуагъ. Шъхьафит Азербайджанскэ республикэр къэхъугъ.
1920 илъэс. Советскэ власть ӀощӀагъ. Азербайджаным и къэрал тарихым и советскэ этапэр къыщыублагъ.
18 октябрь 1991 илъэс. Шъхьафитныгъэр къэгъэзэщӀагъ. Къэрал шъхьафитныгъэм и конституционнэ актэр къабылэу щыгъ.
ГъэпсыкӀ VI
2000 илъэс / 2009 илъэс
Баку икIэжь къалэ Дунэе хэкум икъэблэгъэныгъэм хэт
2000 илъэс. Баку и къекӀуакӀэ къуаджэр Дунаем и Наследием щыщыгъ. Тарихъэу зэхэлъ ансамблым и мэхьанэр дунаем кӀэлъыплъэгъуагъ.
2008 илъэс. Мугам Репрезентативнэ спискэм хэгъэхьагъ. Традициэр нематериальнэ наследием и спискэщӀэм хэгъэхьагъ.
2009 илъэс. Ашугхэм я искусствэр ЮНЕСКО и спискэм хэгъэхьагъ. Поэтическэ, музыкальнэ ыкӀи тхыдэжъыгъэ практикэхэр кӀэлъыплъэгъуагъ.
ГъэпсыкӀ VII
2010 илъэс / 2014 илъэс
КIэпхъыныр зэхалъхьаныгъ
2010 илъэс. Ковыр зэрашӀыгъэр кӀэлъыплъэгъуагъ. Традиционнэ ӀэщӀагъэр нематериальнэ наследием и спискэм хэгъэхьагъ.
2012 илъэс. Тар зэрашӀыгъэр ыкӀи зэраджэгъэр. ЮНЕСКО ӀэщӀагъэхэм ыкӀи музыкантхэм я гъэсэныгъэхэр кӀэлъыплъэгъуагъ.
2014 илъэс. Кялагаи ЮНЕСКО и спискэм хэгъэхьагъ. ШылкӀэ шарфхэр зэрашӀыгъэр ыкӀи зэращэгъэр кӀэлъыплъэгъуагъ.
ГъэпсыкӀ VIII
2015 илъэс / 2018 илъэс
Лагич и кӀыжь ӀэщӀагъэ
2015 илъэс. Лагичым и пхъэщхьэмыкъу IэщIагъэ. Локальнэ IэщIагъэ традициер дунаеу зэхалъхьэ.
2017 илъэс. Долма гъэтIыныр ыкIи зэгуэгъэхьэныр. Семейнэ ыкIи общественнэ культурнэ практикэу зэхалъхьэ.
2018 илъэс. Ялла къафэхэр зэхъумэныр. Нахчываным и Кочари ыкIи тэнзэрэ псэунэху зэхъумэныр зыфIэхьэ списокым хагъэхьэх.
ГъэпсыкӀ IX
2018 илъэс / 2019 илъэс
Деде Коркуд и хэку
2018 илъэс. Деде Коркудым и хьэгъэпIэ. Азербайджан, Казахстан ыкIи Турци зэдэIэпыIэу зэхалъхьэр ЮНЕСКО и списокым хагъэхьэх.
2019 илъэс. ЦIыфхэр зэхэлъыкIыныр. Къэгъэлъэгъуагъэ таблицэмкIэ къэралым и цIыф зэхэлъыкIыгъэм 9 436,1 мин Азербайджан цIыфхэр хагъэхьэх.
2019 илъэс. Шеки и историческэ центр. Ханэр и унэу зыщыщ городовэ ансамблыр Дунае Имуществэм хагъэхьэх.
ГъэпсыкӀ X
2022 илъэс / 2024 илъэс
Чай культур
2022 илъэс. Чай культурэр. Азербайджан ыкIи Турци зэдэIэпыIэу зэхалъхьэр ЮНЕСКО-м зэхилъхьэ.
2024 илъэс. Тандыр ыкIи хьалыгъу гъэжьэныр. Пэшхэр зэрыщIыныр ыкIи IэщIагъэр семейнэу зэрызэратыр ЮНЕСКО и списокым хагъэхьэх.
2024 илъэс. Новрузым и номинациер зэгъэшIэгъуныр. Гъатхэ мафэшхуэ общэ наследиер дунаеу зэхъумэныр щызэхэу.
ГъэпсыкӀ XI
Бзэр ыкӀи тхыгъэр
Азербайджанбзэр огуз группэ тюрк унагъом икъэухыгъэм щыщщ, тыркубзэм, гагаузбзэм, туркменбзэм ягъунэгъущ. Ар зыкъомыркъу литературнэ хабзэ зиӀэ, диалекти зиӀэ бзэ пэщэщ.
Азербайджан Республикэмрэ Ираным ирыщыгъэ литературнэ ыкӀи жэбзэ гъэсэныгъэхэр къызэращытым. Ираным ищыӀэ вариантхэм ящыщых Тэбриз, Урмия, Ардебил ыкӀи Зенджан жэбзэхэр. Тэбриз жэбзэм Ираным иазербайджанбзэ зэхэтыкӀэм иӀэшъхьафитэу икъэлэшъхьыгъэ ин.
Бзэм ихарактерыр грамматикэ суффиксхэр зэхэгъэуцожьыныр ыкӀи макъэ зэгъэсэныгъэр; грамматикэ лъэпкъ зэхэтыкӀэ щыӀэп. Лексикэм персы ыкӀи араб къэхьыкӀэхэр къэлъэгъуах, нэужьым урыс ыкӀи нэмыкӀ европэ къэхьыкӀэхэр. Ахэр зэращыгъэныр културнэ ыкӀи бзэ зэпыщэныгъэхэм ящыщ.
Тарихым араб графикэр щыгъэлъэгъуагъ. Совет Азербайджаным 1920-рэ илъэсхэм латиницэм икӀуагъ, 1930-рэ илъэсхэм яужым кириллицэм; 1991-рэ илъэсым латин хьэрыфхэр къэгъэзэщӀыгъэх. Ираным араб хьэрыфхэм ялъэныкъу хэт.
Литературнэ хэбзэ зэфэшъхьафыбзэх: Физули тюрк, персы ыкӀи араб бзэхэм ипроизведенихэр къыдигъэкӀыгъэх. Низами Гянджеви персыбзэкӀэ итеджыгъ. Произведеним ибзэр иджырей национ культурэм икъэлэшъхьыгъэм къыщыщыкӀыгъэу зэхэгъэкӀыныр.
ГъэпсыкӀ XII
ШӀэныгъэхэр ыкӀи дин
Исламым ипэ иIэ наследие. Регионым и зэмылIэужьыгъуэ кIэсэхэм щыIэщ жьыщIэ культхэр, зороастризмрэ христианствэ Iэдэбхэр. VII лIэщIыгъуэм арабхэм я зауэхэм исламым зэрыгъэIэтын щIыкIэ ягъэтIылъащ, ауэ цIыхухэм я дин зэрызэригъэхъуам мащIэ-мащIэу щыкIуащ. Огуз псалъэм и зэрызэхэхам иужькIэ щыкIуащ, исламым ипэ иIэ зэманми зэгъусэтэкъым.
Шиизмрэ суннизмрэ. Азербайджанхэм исламым и IыхьэшхуитIри яхэтщ. Двунадесятническэ шиизмым и къару зэрыгъэхъуам Сефевидхэр къыхахьэ: 1501 гъэм Шах Исмаил къэралым и дин хъуащ жиIэри къигъэуващ. Апхуэдэ хэхыныр динрэ политикэ зэхъуэкIынышхуэхэм ягъусэт, суннит общинэхэри къэнэжащ.
Дин Iэдэб. Шиит Iэдэбым имам Хусейным и тхьэмахуэ мухаррам мазэм щызэхуэсыныр и Iыхьэшхуэщ, нэхъыбэу Ашура махуэм. ЛъапIэ щIыпIэхэм япэщIэу зиярат ящIыр, унагъуэ Iэдэбхэри щыIэщ, ящыщ зыщIэм и формэхэр иIэщ. Абыхэм яхэтыныр общинэмрэ цIыхум и фIэщыгъэмрэ къыхокI.
Светскэ къэралрэ дин хуитлыкIэрэ. Азербайджан Республикэм и Конституциэм диныр къэралым къыщыщIыкIыныр, совестым и хуитлыкIэри къигъэуващ. Азербайджанхэм яхэтщ дин Iэдэбым тет цIыхухэр, светскэ цIыхухэри; лъэпкъыр дин Iэдэбым и къарум къыхокIыркъым.