← Лъэпкъ пстэури
Ипшъэ Кавказ · Азербайджан
Азербайджанхэр
Azərbaycanlılar · Азербайджанхэр
Азербайджанхэр: Кавказым, Ираным ыкIи диаспорэм ятюркбзэ лъэпкъ. ЗэхэтыкIэм итарихъ, бзэр, шхынхэр, музыкэр ыкIи IэшIэгъухэр; исламым ипэ динхэр, исламым зызэригъэшIэгъэкIырэр, шиит ыкIи суннит лъэпкъыгъэхэр, зэфэшIыгъэ хронологиер ыкIи шIэныгъэ материалхэр.
Ширваншаххэм яунагъуэ · Diego Delso, delso.photo · CC BY-SA 4.0
Бзэ
Азербайджанбзэр: икъыблэ ыкIи итемыр зэхэщыкIхэр
Унагъо
Тюрк унагъо, огуз гуп
Бэныгъ
Азербайджаным 9 436,1 мин (2019 илъэсым иперепис)
Тхыдэ
Азербайджанхэр ыкӀи бзэр. Азербайджанхэр тюрк бзэ зиӀэ цӀыфхэщ. Азербайджан бзэр тюрк унагъуэм и огуз къутамэм хэтщ; и вариантхэр Азербайджан Республикэм, Ираным ыкӀи нэгъуэщӀ къэралхэм щызэхэуащ. ЦӀыфхэм я бзэр ыкӀи къэралым и гражданин статусыр зэщхьэщыкӀыу щытщ.
Зэхуэдэу зэхэтыкӀэм и куэдрэ зэхъуэкӀыныр. Огуз бзэм и зэхэгъэкӀыныр цӀыфхэм я нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм кӀуэныгъэм, политикэ зэгуэтыныгъэхэм ыкӀи щӀыпӀэм щыпсэу цӀыфхэм я зэпыщӀэныгъэм къыхэкӀащ. Мы мазэ куэдкӀэ щыӀа процессыр иджырей цӀыф лъэпкъыр зы гъэм къыщыхъуныгъэу къэпсэлъыфынукъым, зы жьы династиэм къыхэгъэкӀыфынукъи къохъу.
ЩӀыналъэм и жьы бзэхэр. Кавказ-албан тхыгъэр нэгъуэщӀ бзэ пластщ. Иджыри къэгъэлъэгъуащ кавказ-албан бзэр удин бзэм зэрыпыщӀар. Жьы цӀыфхэм я историер иджырей тюрк азербайджан бзэм и зэхэтыкӀэм щыщхьэщыкӀыу еджэным хуейщ.
Курыт лъэхъэнэм и къалэхэр. Гянджэ политикэ, торговлэ ыкӀи культурэ центрэшхуэт. Къалэм и историер нэгъуэщӀ династиэхэм ыкӀи бзэ зэхэтыкӀэхэм хохьэ, иджырей лъэпкъ къэралым и зэпымыуа щыӀэныгъэу къэпсэлъыфынукъым.
Перс ыкӀи тюрк литературэ. Тхыгъэ культурэр бзэ куэд зиӀэ щӀыпӀэм щызэхэтыкӀащ. Авторхэр бзэ куэдкӀэ тхыфынут. Тюрк поэзиер ыкӀи перс литературэ традицэр зэпыщӀауэ щытащ, зэщхьэщыкӀыныгъэхэри хъумэу.
Сефевид лъэхъэнэр. XVI лӀэщӀыгъуэм тюрк бзэ зиӀэ зауэ зэгуэтыныгъэхэм ыкӀи династиэ властым Ираным щыщ Сефевид къэралым и зэхэтыкӀэм хэхьащ. Двунадесятник шиизм зэращӀар мыхьэнэшхуэ зиӀэщ, ауэ куэдрэ ыкӀи зэзауэу щыӀа процессщ.
Империэ гъэщӀэгъуэныгъэ гъунапкъэр. XIX лӀэщӀыгъуэм ипэщӀэдзэм щыӀа Урыс-Иран зауэхэм политикэ картэр зэхъуэкӀащ. 1813 гъэм и Гюлистан договорым КъуэкӀыпӀэ Закавказиэм Урысхэм я къэщӀыныгъэхэм я нэхъыбэр къыщыгъэтӀысхьащ; щӀыналъэ зэзауэхэр ар къыкӀэлъыкӀуэуи щыӀащ.
Просвещениер ыкӀи тхылъымпӀэ. XIX лӀэщӀыгъуэм литературэ бзэм, алфавитым ыкӀи еджэным теухуауэ зэхэгъэкӀыныр тхылъымпӀэм и нэпкъхэм къытехъащ. НэгъуэщӀ реформаторхэм араб графикэр зэхъуэкӀыныри, ар къэгъэнагъуэныри ялъэӀуащ; зы проектэ щыӀакъым.
Нефть Баку. Нефть промышленностым и зэхэгъэкӀыныр лэжьакӀуэхэр, предпринимательхэр ыкӀи нэгъуэщӀ лъэпкъхэм я специалистхэр къызэхуэсащ. Братье Нобель я товариществэм и архивнэ хронологиер промышленнэ ыкӀи къалэ зэхъуэкӀыныгъэм и Ӏыхьэ къэгъэлъэгъуэфынущ.
Республикэр ыкӀи советскэ властэр. Независимэ республикэр 1918 гъэм къыщыхъуащ; 1920 гъэм советскэ властэр къыщыгъэтӀысхьащ. Мы Ӏуэхугъуэхэр Кавказым и къэрал историем хохьэ ыкӀи Ираным ыкӀи дунейпсом щыпсэу азербайджанхэм я псэукӀэр зэщӀикъуэкъым.
Зауэхэр ыкӀи кӀэлъыкӀуэ кӀуэныгъэхэр. XX лӀэщӀыгъуэм и кӀэм щыӀа конфликтхэм нэгъуэщӀ обществэхэм я цӀыфхэр къэгъэкӀыныгъэм ыкӀи кӀуэныгъэм хэхьащ. Азербайджан унагъуэхэм унэ гъэзэщӀэныр куэдрэ щыӀа цӀыф ыкӀи обществэ опытэу хъуащ; свидетельствэхэр гуманитарнэ организацэхэм я документхэм ягъэпщылӀыным хуейщ.
1991 гъэм и кӀэлъыкӀуэу. Азербайджан Республикэм независимость къызэгъэпэщащ. Иджырей конституцэм къэралым и светскэ характерэр ыкӀи дин къэралым щыщхьэщыкӀыныр къыщыгъэтӀысхьащ; и пӀэлъыкӀуэхэр къэралым и пэштыхьейм щыпсэу обществэхэм я зэхэтыкӀэм автоматэу хьыфынукъым.
Сефевидхэм я зэманым азербайджан бзэр. Флор ыкӀи Джавади я къэгъэлъэгъуэнымкӀэ азербайджан тюрк бзэр къэралым и унафэщӀым и унэм, зауэм, поэзием ыкӀи официал тхыгъэхэм щыгъэсэбэпащ. И рольыр жьэрыӀуатэ бытовэ псэлъэкӀэм кӀэщӀыфынукъым. Перс литературэ культурэр ар къыкӀэлъыкӀуэуи мыхьэнэшхуэ зиӀэу щытащ.
Зэхэс, къэрал гупхэррэ шӀыкӀэпщырэ
ЦӀыфхэм ягеографие. Азербайджанхэр XIX лӀэшӀэгъум и Урысые-Ираным и гъунэгъуитӀум ядэжь, иджырей Азербайджанрэ Иранымрэ, ыкӀи нэмыкӀ къэралхэм щопсэух. Ираным ис азербайджанхэм ятӀыгъэ историе тхьэгъэ яӀ, Азербайджан Республикэм иисторием кӀэлъыплъыгъэп.
Къэралрэ историе зэхэгъэхэр. Ираным иджэуапхэм шахсевенхэр, афшархэр ыкӀи нэмыкӀ тюркыбзэ гупхэр ягъэлъэгъу. Лъэпкъ зэхэгъэхэм политикэ ыкӀи экономикэ лъапсэ иӀэу щымыӀэу, ар биологие лъэпкъыкӀэ зэпыщӀэу фэшӀыгъэп.
Гъунэгъу цӀыфхэр. ЦӀыфхэм якъэлъытэгъэ таблицэхэм лезгинхэр, талышхэр, татхэр, авархэр, удинхэр ыкӀи нэмыкӀ гупхэр зэдаӀыгъэу ялъытэ. Азербайджанбзэм ишӀэныррэ къэралым иунафэррэ ауэ ахэр этникэ азербайджанхэу яшӀыгъэп.
Статистикэм икъэгъэгъэхэм яхьылӀэ. 2019 илъэсым итаблицэм 9 436,1 мин азербайджанхэр къегъэлъэгъу ыкӀи мыщ хэмыт территориехэм яхьылӀэ оговоркэ иӀ. Числэр шъэ цӀыфэу зэгуэгъэу къэгъэлъэгъуагъ; ар дунаем иточнэ цӀыфэу щымыӀэу, 2026 илъэсым иоценкэу щымыӀэу.
Бзэ
Азербайджан бзэр тюрк бзэхэм я огуз гупым хохьэ ыкӀи турецк ыкӀи туркмен бзэхэм егъунэ, ауэ зи бзэу щыӀэщ. Иран гражданствэ зиӀэ носительхэм я псэлъэкӀэр иран бзэу къэщӀыфынукъым.
Ищхъэрэ ыкӀи ипщэ вариантхэр фонетикэмкӀэ, словарымкӀэ ыкӀи тхыгъэ практикэмкӀэ зэщхьэщыкӀщ. Табриз говорым и научнэ къэгъэлъэгъуэным зы иран къалэ вариант къэгъэлъэгъуащ; ар азербайджанхэм я псоми я псэлъэкӀэу къэгъэлъэгъуфынукъым.
Азербайджан Республикэм иджырей тхыгъэм латиницэ къыщыгъэсэбэп, Ираным араб графикэр куэду къыщыгъэсэбэп. Реформэхэм я историем орфографиер, еджэныр ыкӀи тхылъымпӀэм и къэгъэщӀэгъуэныр зэхэгъэкӀыныр хохьащ. Тхыгъэ системэр ыкӀи бзэр зэщхьэщыкӀыу щытщ.
Литературэ наследиер бзэ куэдкӀэ щытщ: Физули тюрк, перс ыкӀи араб бзэхэкӀэ тхыгъэщ, Шах Исмаил Хатаи тюрк поэзие къыщыгъэщӀащ. Произведенэ псоми я бзэр авторым и иджырей культурэ принадлежностым щыщхьэщыкӀыу къэгъэлъэгъуэным хуейщ.
Низами Гянджеви Гянджэм и поэтэшхуэщ, и произведенэхэр перс бзэкӀэ тхащ. Азербайджаным и дежкӀэ и культурэ мыхьэныр къэгъэлъэгъуэным хъумэпа тхыгъэхэм я бзэр зэхъуэкӀыным ирикъукъым.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
Исламым ипэкӀэ дин хабзэ. Ислам зызыгъэгъэзащӀэм ипэкӀэ регионым и зэмылӀэужьыгъуэхэм щыщ култхэр, зороастризмрэ христианствэрэ хабзэхэр щыӀащ. Къэнахэ кавказ-албан христиан тхылъхэр зэмылӀэужьыгъуэ бзэмрэ динмэ и тхыдэмэ ящхьщ. Ахэр жьы азербайджан бзэкӀэ тхыгъэхэу жыпӀэ хъунукъым.
Материалхэм я историе географие. Курыт лъэхъэнэм щыщ Азербайджан, Арранрэ иджырей Азербайджан Республикэрэ я гъунапкъэхэр зэтехъуэкъым. Босворт ахэр зэпэщӀэхыу еплъы. Зы щӀыпӀэм и ислам зызгъэгъэзащӀэм теухуа хъыбарыр иджырей лъэпкъыр щыпсэу пӀалъэ псоми тезыгъэхьэ хъунукъым.
Зороастризмрэ мафӀэ дапщэмрэ. Иджырей Ираным и щӀыналъэм щыщ историе Азербайджан щӀыпӀэм щыӀа Адур-Гушнасп зороастризм и дапщэшхуэ щытащ. И тхыдэр зы дин хабзэ гуэрым ехьщ; ар иджырей азербайджанхэм я пэжьхэр псори зы динэм иритыгъэу къэгъэлъэгъуэкъым.
Бзэрэ дин зэхъуэкӀыныгъэхэрэ. Курыт лъэхъэнэм щыщ материалхэм я иран азари иджырей тюрк азербайджан бзэм щыщщ. Бзэ зэхъуэкӀыныгъэр лӀэщӀыгъуэ куэдкӀэ кӀуащ, ислам зызгъэгъэзащӀэм и зэманым техъуэкъым. Бзэхэр зэпэщӀэхыныр иджырей идентичностыр жьы цӀыхухэм тезыгъэхьэным щыщӀэгъэныкъуэкъым.
Исламыр къызэрыкӀар. Арабхэм я зауэ походхэр, халифатым и ӀэнатӀэр къэгъэувыныр, VII лӀэщӀыгъуэм щыщӀэдзауэ муслъымэн гупхэм я кӀуэныр ахэр ислам зызгъэгъэзащӀэным и увыӀэпӀэхэр щытащ. Политикэ зауэмрэ цӀыхухэм я ислам зызгъэгъэзащӀэмрэ зы Ӏуэху щытакъым: дин зэхъуэкӀыныгъэхэр мащӀэ-мащӀэу кӀуащ.
Къалэхэр, жэмэӀэтхэррэ еджэныр. Мэзджыдхэр, дин еджэныррэ куэд щӀа зэпыщӀэныгъэхэрэ цӀыхухэм ислам культурэ хабзэм халъхьащ. Аракс и ипщэмрэ исымрэ щыӀа щӀыпӀэхэм я курыт лъэхъэнэ тхыдэр зэщхьэщыкӀащ; зы зауэ походым и махуэр лъэпкъ псоми я ислам зызгъэгъэзащӀэ махуэу лыгъэныр хъунукъым.
Огузхэм я кӀуэныр. Тюрк бзэхэм я зэлъаӀуэныр исламизацэмрэ зэпыщӀащ, ауэ зэманымкӀэ техъуэкъым. Огуз гупхэм я кӀуэнырбзэмрэ политикэ хабзэмрэ зэхъуэкӀащ, исламыр а хабзэм ирихьэлӀауэ. Иджырей конфессие картым ипэкӀэ курыт лъэхъэнэм тезыгъэхьэ хъунукъым.
Орденым и суннит къызэрыкӀар. Сафи ад-Дин суннит суфи шэх Захид Гиляни и еджакӀуэ щытащ. ИпэкӀэ Сефевийя а хабзэм къызыхэкӀащ; иужькӀэ шиит лъэныкъуэм ирикӀуэныр историе зэхъуэкӀыныгъэхэм я къэхъукӀащ, орденым и кӀэлъыкӀуэу зыри имыӀэу щытакъым.
Суфи сетхэррэ Сефевидхэррэ. Сефевид лъэныкъуэр Ардебил дин орденым къызыхэкӀащ. Абы и дин Ӏэмэтхэррэ политикэ мурадхэррэ зэхъуэкӀащ; ипэкӀэ лъэныкъуэр иужькӀэ официал доктринэм псори хуэдэу зэхэгъэкӀыфынукъым.
Джунайдрэ и кӀэлъыкӀуэщӀэхэррэ. XV лӀэщӀыгъуэм Джунайд Анатолиемрэ Сириемрэ щыщ туркмен кӀэлъыкӀуэхэр къыдигъуащ. Абы и Ӏэмэм Али и дапщэныррэ орденым и политикэ мурадхэррэ нэхъыбэ хъуащ. Ар суфи сетхэр къэкӀуэну династием и лъабжьэ зэрыхъуар гъэщӀэгъуэныгъэ иӀэщ.
Житие материалхэм я критика. Ибн Баззаз и «Сафват ас-сафа», 1358 гъэм иригъэзэгъуауэ, нэхъыбэу Сафи ад-Дин и Ӏэмэтхэмрэ и убзэхэмрэ теухуащ. ИужькӀэ редакцэхэр династием и хьэл-щэнхэм теухуащ; житие хъыбарыр нэгъуэщӀ материалхэм ягъэпщылӀын хуейщ.
Шиизмыр гъэбыдэныр. 1501 гъэм Шах Исмаил шиизмыр и къэралым и къэрал динэу къигъэуващ. Двунадесятник шиизмыр гъэбыдэныр ӀэнатӀэм, убзэм, еджэнымрэ гъэпщылӀэнымрэ хэтащ; ар лӀэщӀыгъуэ куэдкӀэ кӀуащ, суннитхэм я щыӀэныр иригъэкӀуэдакъым.
Суннит жэмэӀэтхэр. Суннит хабзэхэр регионым щыӀащ, осман-сефевид зэпеуэным и увыӀэпӀэхэм щыщӀэдзауэ. Политикэ гъунапкъэхэр, кӀуэныгъэхэррэ щӀыпӀэ тхыдэрэ дин гъащӀэм яхуэфащэщ. Азербайджанхэр псори ислам и зы лъэныкъуэм и кӀэлъыкӀуэу гъэлъэгъуэныр щыщӀэгъэныкъуэкъым.
Мухаррам, Ашурарэ зияратрэ. Шиит жэмэӀэтхэм имам Хусейн и тхыдэр мыхьэнэшхуэ иӀэщ. ГъэзэщӀэныгъэ уэрэдхэр, зэӀущӀэхэррэ дапщэхэм я кӀуэнырэ щӀыпӀэ щхьэхуэформэхэр яӀэщ. Иджырей полевэ къэхутакӀуэхэр жэмэӀэтхэм я кӀуэцӀым зэхъуэкӀыныгъэхэррэ зэпеуэхэр къагъэлъэгъуэ, зы обязательнэ обряд гуэрым хуэдэу къэгъэлъэгъуэкъым.
Атешгяхрэ индий паломникхэррэ. Сурахан комплекс мафӀэ дапщэнымрэ индий торгово-паломник зэпыщӀэныгъэхэмрэ ящхьщ. Тхыгъэхэм зороастристхэр, индуистхэррэ сикххэррэ къыхагъэщ. ИужькӀэ къэгъэува унэхэррэ кӀуэцӀыхэм я хабзэхэр азербайджанхэм псоми я жьы дин зыуэ къэгъэлъэгъуэным и кӀэлъыкӀуэ доказательствэу лыгъэныр хъунукъым.
XIX лӀэщӀыгъуэм щыщ светскэ гупсысэр. Просветителхэр жэмэӀэт хабзэхэмрэ дин хабзэхэмрэ ятегущӀыӀуащ. Мирза Фатали Ахундзаде светскэ критикэррэ реформэ проектхэррэ здигъуащ. Абы и гупсысэр зы тхакӀуэ гуэрым и позицэщ, жэмэӀэтым псоми я дин зэрымыӀэм и шаӀэтэу лыгъэныр хъунукъым.
Советскэ гъэпщылӀэныгъэхэррэ кӀэлъыкӀуэныррэ. Антирелигиознэ кампаниехэм гъэлъэгъуа тхьэлъэӀуррэ обрядхэррэ ягъэкъэбзащ. Ауэ зы-зы унагъуэ хабзэхэррэ щӀыпӀэ хабзэхэррэ кӀуащ, зэхъуэкӀащ. СССР иужькӀэ жэмэӀэт дин гъащӀэр къэзыгъэзэжыныр а зэманым ипэкӀэ дин псори зэрыщымыӀэжым и мыхьэнэкъым.
Иджырей дин гъащӀэр. Азербайджанхэм якум шиитхэр, суннитхэррэ светскэ цӀыхухэррэ щыӀэщ; обрядхэм я хэлъхьэныгъэм и къэгъэлъэгъуэныр зэщхьэщыкӀщ. Азербайджан Республикэр светскэ къэралщ. ДинкӀэ къэрал статистикэ къэгъэлъэгъуэныгъэхэр нэгъуэщӀ къэхутакӀуэ щӀэмыкӀыу дуней псом щыпсэу этникэ азербайджанхэм я конфессие составу лыгъэныр хъунукъым.
Новрузрэ лъэпкъ махуэмрэ. Новруз гъатхэм и къэгъэзэжыныгъэм, унагъуэ зэӀущӀэхэмрэ хъер пожеланиехэмрэ ящхьщ. Ар лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэхэмрэ дин жэмэӀэт зэмылӀэужьыгъуэхэмрэ ягъэзащӀэ. МафӀэ е нэгъуэщӀ символхэм я щыӀэныр иджырей праздникым хэлъ цӀыхум и дин автоматикэу къэгъэлъэгъуэным и кӀэлъыкӀуэкъым.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Азербайджан бзэр тюрк бзэхэм я огуз къутамэ хэхьан.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- 2019 гъэм и нэбгырэгъу зэхэгъэкӀыным и официал таблицэм къегъэлъагъуэ къэралым и щӀыналъэм хэтым 9 436,1 мин азербайджан цӀыф щыӀэныр.
Культурэри гъащIэри
- Нахчываным и яллы-хэр 2018 гъэм ЮНЕСКО-м и псынщӀэу хъумэным и спискэм хагъэхьащ.
- Тандыр зэращӀыныр ыкӀи щӀакхъуэ зэращӀыныр 2024 гъэм ЮНЕСКО-м къыщагъэлъэгъуащ.
Тхыдэ
- Шиизм Сефевид къэралым и официал динэу 1501 гъэм къыщагъэлъэгъуащ; и зэхэгъэкӀыныр куэдрэ щыӀащ.
- Азербайджан Республикэр светскэ къэралщ.
Хронологиер нахьыбэу
До VII века
Исламым ипэкӀэ регионым и зэщхьэщыкӀыныгъэКавказ Албанием и христиан тхыгъэ дамыгъэхэр бзэ пыухыкӀамрэ дин зэхэтымрэ къыщыгъэлъэгъуащ.Сасанидская эпоха
Адур-Гушнасп зороастр святилищеСвященнэ мафӀэм и историер иджырей Ираным и территорием теухуащ.VII век
Араб походхэр ыкӀи исламым и зэрызэкӀэщӀэкӀынырХалифатым и ӀэнатӀэр военнэу зэрыщӀыныр ыкӀи цӀыхухэм я зэрызэкӀэщӀэкӀыныр зэщхьэщыкӀ процессхэщ.639–643 годы
Тарих лъэпкъыгъуэм и къэухъуреихьыныр зэрызэрахьэрБосворт Аракс и къыдэхьэм и лъэныкъуэмкӀэ арабхэм я къэухъуреихьыныр зэмызэгъу датэхэр къегъэлъагъуэ. Азербайджанхэм я адэ-жьэдэхэм я псоми зэман зэрызэхуэдэу ислъэмым яхуигъэхьарэ датэу щыткъым.816/817–837 илъэсхэм я гъунэгъу
Бабеки и къэщтэныгъэХуррамитхэм халифатым текӀуэныр динымрэ жылэ-социал псалъэхэм ящыщт. Ар иджырей лъэпкъ къэщтэныгъэм хуэдэу зэращыткъым.XI–XII лIэшIэгъухэр
Огуз псалъэр регионымКъэӀэпхъуэныгъэхэмрэ щӀыпӀэ жылэхэм яку дэлъхуэныгъэмрэ тюрк бзэхэм я зэрыщыӀэр нэхъ ирагъэшэрыуэ.1136–1225 илъэсхэр
Ильдегизидхэррэ тюрк бзэ зиӀэ жылэрТюрк бзэ зиӀэ жылэм и нэхъыбэныр атабекхэм я зэманым иригъэкӀуэкӀащ; бзэм и зэхъуэкӀыныр зэман зэрызэхуэдэу къэхъуакъым.Курыт лӀэшъхьэхэр
Гянджэр культурэ центрэуКъалэр зэхъуэкӀыу щыт политикэрэ бзэрэ уагъэхэм иригъэкӀуэкӀ.XII–XIII илъэсищӀэм и пэублэ
Низами ГянджевиПерс бзэ зиӀэ усакӀуэм и творчествэр Гянджэмрэ нэхъ ину щыт дунеймрэ я литературэ хабзэм и хэщӀыкӀыу щыщ.XIII–XIV илъэсхэр
Тюрк бзэ зиӀэ пэублэ тхыгъэ усыгъэПерс образецхэм яку дэлъхуэныгъэм иригъэкӀуэкӀыу литературэ хабзэр мэхъу.1256–1349 илъэсхэр
Ильханхэррэ бзэм и зэхъуэкӀыныгъэхэрМонгол Ильханхэм я зэманым тюрк зауэ гупхэм я щыӀэр нэхъ ирагъэшэрыуэ; иран псалъэхэр иджыри щыӀащ.1300 илъэсым и гъунэгъу
Ардебилым и Сефевид орденДин къэщтэныгъэр династиэ къэралым и къэхъукӀэм и пэублэу щыт.1334 илъэс
Сафи ад-Дин и дунейм и техьэныгъэАрдебилым и святыняррэ и кӀэлъыкӀуэхэм я сетьрэ гъэсакӀуэм и дунейм и техьэныгъэм иужькӀэ я мыхьэнэр къахэщ; кӀэлъыкӀуэныр и кӀэлъыкӀуэхэм я деж кӀуэ.1358 илъэсым и гъунэгъу
«Сафват ас-сафа» зэрызэхалъхьэрИбн Баззаз Сафи ад-Дин и гъащӀэм теухуауэ тхыгъэр иух; иужькӀэ тхыгъэр зэраджызэгъэпэщыжащ.XV лIэщIыгъуэ
Туркмен династиэхэм я зэманым тюрк литературэрУсыгъэ формэхэррэ пащтыхь унагъуэм и кӀэлъыкӀуэныгъэрэ мэхъу.1447–1448 илъэсхэр
Джунайд Ардебилым къызэрырахуарОрден кӀэлъыкӀуэныр зэрызэхуэзэр Анатолием иригъэкӀуэкӀа проповедэмрэ къэщтэныгъэм и зэхъуэкӀыныгъэмрэ я пэублэу щыт.XV лIэщIыгъуэ
Бакум и Ширваншаххэм я унэшхуэАрхитектурэ ансамблыр къалэ хабзэм и хэщӀыкӀыу щыщ; датэр ЮНЕСКО и гъэлъэгъуэным тету тхыгъэщ.1501 илъэс
Шах Исмаил ТебризымСефевид унафэр къэгъэуващ; шиизм къэралым и официал динэу къэӀуащ.XVI илъэс
Физули и творчествэБзэ куэд зиӀэ усыгъэм литературэрэ музыкэрэ кӀыхьэу ирагъэкӀуэкӀ.XVI–XVIII илъэсхэр
Осман-Сефевид гъунэгъуЗауэхэмрэ дин зэпеуэныгъэмрэ жылэ гъащӀэррэ экономикэрэ зэрахъуэкӀ.XVII–XVIII илъэсхэр
Сураханхэм и сатущэхэррэ лъэкъуапӀэхэррэЗэмылӀэужьыгъуэ дин жылэхэм ящыщ Атешгях комплексэр къэхъуауэ иджыри щыӀ.1813 илъэс
Гюлистан тхылъымпӀэЗауэм иужькӀэ Урысейрэ Иранымрэ я гъунэгъущӀэщ; щӀыпӀэ псалъэхэм ящыщхэр иджыри зэрамыгъэзэщӀауэ щыт.1828 илъэс
Урысейрэ Иранымрэ я зауэщӀэм и къэлъыкӀуэныгъэхэрИраным и нэхъыбэу иритыныгъэхэм тюрк бзэ зиӀэ жылэхэр империэ тӀум яку дэлъхуэныр ирагъэшэрыуэ.1850–1855 илъэсхэр
Ахундзадэ и комедиехэрСатирэ драматургиер жылэм и къэпщтэныгъэм и Ӏэмэпсымэу мэхъу.1857 илъэс
Алфавитым и зэхъуэкӀыныгъэ проектАхундзадэ тхыгъэм и зэхъуэкӀыныгъэхэр къегъэлъагъуэ; зэдэгущӀыкӀыныр кӀэлъыкӀуэ лъэпкъыгъуэхэм я деж ирагъэкӀуэкӀынущ.XIX илъэсым икӀэгъуэ
Щыгъыным и фотографиеу зэрызэрахьэрН. К. Зейдлиц Бакум щыщ азербайджан цӀыхубзым и сурэтым и автору къэӀуащ.1873 илъэс
Бакум театр къэгъэлъэгъуэныгъэАхундзадэ и пьесэ «Гаджи Кара» тюрк бзэкӀэ къэгъэлъэгъуащ.1875 илъэс
«Экинчи» газетПечать образование, языкэм общественнэ зэхъокIыныгъэхэм ягугъу зэдэгущыIэныгъэу щылъысь.1879 илъэс
Нобельхэмэ ятхьэмадэхэм ятовариществоBranobel нефть промышленностымрэ Бакумрэ ятарихым хэхьащ.XIX лIэшIэгъум икIэух XX лIэшIэгъум ипэублэ
Динэмрэ общественнэ зэдэгущыIэныгъэхэмрэМухаррам ипIэкIэ гъэлъэгъуныгъэхэр динэшIэхэм, динэIэзэхэмрэ реформаторхэмрэ язэдэгущыIэныгъэхэм ятемэ хъуащ.1908 илъэс
«Лейлирэ Меджнунрэ»Узеир Гаджибейли иоперэ мугамым музыкальнэ театрым къыщыгъэуцуащ.28 май 1918 илъэс
Республикэм икъэIуатэныгъШъхьафит Азербайджан Республикэ къэхъуащ.1 сентябрь 1919 илъэс
Баку университетым икъэгъэуцунУниверситетым икъэгъэуцунэу закон къэIуатэгъащ.1920 илъэс
Советскэ властым икъэгъэуцунАзербайджан икъэралыгъу тарихым советскэ этапэ щыублэщ.1920–1930-рэ илъэсхэр
Динэм пэщIэуцIу кампаниехэрЗэIухыгъэ практикэм гъэпытэныгъэхэр фэшIыгъэх; Iэдэбхэр зэхъокIыгъэ формахэмкIэ ащыщыIэщ.1939 илъэс
Советскэ азербайджан тхыбзэр кириллицэм икIэухыгъТхыбзэм икъэхъокIыныгъэр советскэ бзэ политикэм ехьылIагъэ; Ираным ис азербайджан общинэхэр араб тхыбзэм ащыщыIэщ.18 октябрь 1991 илъэс
Шъхьафитныгъэм икъэгъэзэщIэжьынКъэралыгъу шъхьафитныгъэм ехьылIагъэу конституционнэ акт къэIуатэгъащ.1990-рэ илъэсхэр
Заорэ гъэпытэу зэIукIэныгъэрэГуманитарнэ документхэм азербайджанхэр, армянхэррэ регионым ис нэмыкI цIыфхэррэ ябэ зэIукIэныгъэр къызэрагъэлъагъуэрэщ.12 ноябрь 1995 илъэс
Конституциер къэIуатэныгъ18-рэ 48-рэ статьяхэм динэр къэралыгъум къыщыгъэкIынырэ совесть шъхьафитныгъэрэ къызэраIуатэрэрщ. Конституционнэ нормэрэ илъэс псэукIэм ис динэIэзэныгъэрэ зэмылIэшIэгъу зэджэныгъэх.2000 илъэс
Баку икIэжь къалэ Дунэе хэкум икъэблэгъэныгъэм хэтТарихъ ансамблым ишIуагъэр дунаеу зэхалъхьащ.2003 илъэс
Мугамым ЮНЕСКО икъэблэгъэныгъэ къызэригъэщтТрадициер жэбзэмкIэрэ материальнэ зэмылIэшIэгъу хэкум ишIэныгъэу къэIуатэгъащ.2008 илъэс
Мугам Репрезентативнэ спискэм хэтТрадициер материальнэ зэмылIэшIэгъу хэкум ищIэ спискэм хэгъэхьащ.2009 илъэс
Ашухэм яшIэныгъэ ЮНЕСКО и спискэм хэтПоэтическэ, музыкальнэрэ таурыхъэIохэрэ практикэхэр зэхалъхьащ.2010 илъэс
КIэпхъыныр зэхалъхьаныгъТрадиционнэ IэшIэныгъэр материальнэ зэмылIэшIэгъу хэкум ищIэ спискэм хэгъэхьащ.2012 илъэс
Тар зэIынырэ орэд къэIонырэЮНЕСКО IэшIэныгъэхэмрэ музыкантхэмрэ ягъэсэныгъэхэр зэхилъхьащ.2014 илъэс
Кялагаи ЮНЕСКО и спискэм хэтДышъэ бэщыкъхэр зэIынырэ ащыщыIэнырэ зэхалъхьащ.2015 илъэс
Лагич и кӀыжь ӀэщӀагъэЛокальнэ IэшIэныгъэ традициер дунаеу зэхалъхьащ.2017 илъэс
Долма зэIынырэ зэгощынырэУнагъомрэ общественнэ культурнэ практикэр зэхалъхьащ.2018 илъэс
Яллы къашъохэр яхъумэныгъНахчыван и Кочарирэ тэнзэрэрэ пчъэгъэIэтынэу зэпытэ спискэм хэгъэхьащ.2018 илъэс
Деде Коркуд и хэкуАзербайджан, Казахстанрэ Турциерэ язэдэIэпыIэныгъэу номинациер ЮНЕСКО и спискэм хэгъэхьащ.2019 илъэс
ЦIыфхэр зэхэлъхьаныгъПереписэм хэгъэхьагъэ къэралым идэжьым 9 436,1 мин азербайджанхэр къызэрагъэлъагъуагъэ таблицэм хэт.2019 илъэс
Шэчъы историе центрХанэ унэ зыхэт къалэ ансамбль Дунэе хэкумэ наследием икъугъэ2022 илъэс
Чай культурАзербайджанрэ Турциерэ зэдэ номинацие ЮНЕСКО-м ишъэгъу2024 илъэс
Тандыррэ хьалыгъу пщынрэПечхэр пщынрэ Ӏэпкълъэпкъыр унагъом ипщынрэ ЮНЕСКО-м исискъэм хэт2024 илъэс
Новрузым иӀэбыгъэ номинациеЗэгурыӀу гъэтхапэ мафэм инаследие дунае зэхэщэн Ӏуашъу
Шхын
Плов
Пщы, компонентхэм я зэмыщхьэу гъэхьэзырыныр ыкӀи зэмыщхьэу хэгъэхьэныр бэуэ вариантхэр къызэгъэпэщых. Рецептыр регионыр, илъэсыр ыкӀи унагъуэ хабзэр къызэрыщытым епхыгъэщ.Долма
Начинкэхэр гъэхьэзырыныр, тхьэмпэхэр е къэкӀыгъэхэр къэгъэсэбэпыныр ыкӀи зэдауэ шхыныр унагъуэм щызэрагъащӀэ щӀэныгъэхэм ящыщщ. ЮНЕСКО-м 2017 гъэм ар культурэ практикэу къыщыгъэлъэгъуащ.Чай
Шей ефэныр хьэщӀэщӀыныгъэм ыкӀи зэгурыӀуэныгъэм и гъусэщ. Шей культурэр ЮНЕСКО-м и тхылъым 2022 гъэм Азербайджан ыкӀи Турци я зэдащӀыкӀыу хэтащ.Тандыр и хлеб
Пщылъэ пэш гъэщӀыныр, хьэуэе хэгъэжьэныр ыкӀи щӀакхъуэм пщӀэ хуэщӀыныр лъагъуныгъэмрэ хэлэжьыныгъэмрэкӀэ зэрыщыгъуэтырщ. Практикэр ЮНЕСКО-м 2014 гъэм къыщыгъэлъэгъуащ.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
Новруз
Гъэм ипэкӀэ гъэхьэзырыныр, унагъуэм щызэхуэсыныр ыкӀи махуэшхуэ шхыныр щӀыпӀэ-щӀыпӀэу зэщхьэщокӀ. Ар къэрал бэм я зэдащӀыкӀ наследиещ, зы лъэпкъым и кӀэлъыкӀуэу щымыт.Гостеприимство
Зэдауэ шей ефэныр, шхын къэӀэтыныр ыкӀи гущӀэгъуэныр унагъуэмрэ гъунэгъухэмрэ я зэпыщӀэныгъэр къызэӀуипхъу. Езыр-езыру практикэр гъащӀэм и щытыкӀэм кӀэлъыкӀуэу зэщӀокӀ.Сказительская память
Деде Коркуд и наследиер эпос гъэпсэхуакӀуэхэр, музыкэр ыкӀи гъащӀэм и зэхъуэкӀыкӀэхэм теухуа гурыӀуэгъуэхэр зэгъэпэщ. Ар ЮНЕСКО-м Азербайджан, Къазахъстэн ыкӀи Турци я зэдащӀыкӀ номинацэу къыщыгъэлъэгъуащ.Устная передача мастерства
Ашыкъхэр макъам къэӀуэныр, усыгъэр ыкӀи таурыхъыр зэгъэпэщ. Еджаныр зэхэзэгъэныгъэмрэ хэлэжьыныгъэмрэкӀэ гъуэзэджэ лъэхъэнэхэр зэпыщӀ.
Щыгъын
Дыщэ кӀапэ кялагаихэр цӀыхубз щыгъынхэм ыкӀи махуэшхуэ культурэм я кӀуэцӀыкӀыу щытщ. Я гъэхьэзырыныр щыдыныр, фэ зэрыдзэныр ыкӀи пкъыгъуэм и сурэтыр пхъэ штампкӀэ тедзэныр хэтащ; Шеки ыкӀи Басгал центрхэр щызэращӀэщ.
Щыгъыныр щӀыпӀэм, ныбжьым, мылъкум ыкӀи махуэм кӀэлъыкӀуэу зэщхьэщыкӀт. Музеим и фотографиер зы историе вариант къыщыгъэлъэгъуащ, азербайджанцэ псоми я костюм къызэрыщымытым.
Дэтхэнэ сурэтым Баку щыщ азербайджан цӀыхубз къыщыгъэлъэгъуащ, XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэм. Wikimedia Commons-м и къэӀуэтэгъуэмкӀэ, Кунсткамерэм и тхыгъэм теухуауэ, автор Н. К. Зейдлиц. Ипэ къихуа разрешеныр ыкӀи музей маркировкэр хъумэтащ
Национал шъуашэ
Къафэхэр
Яллы
ДжэгуакӀуэхэр зэпыщӀыуэ, зэзыгъэувэу е кӀэрыхуэу зэхэтщ. ЩӀыпӀэ-щӀыпӀэ формахэм зэмыщхьэ кӀуэцӀыкӀыныгъэхэр ыкӀи джэгу элементхэр хэтащ; зэдащӀыкӀыу хэлэжьыныр лъэныкъуэхэм ящыщщ.Кочари и тэнзэрэ Нахчывана
Яллы и формэхэр ЮНЕСКО-м и тхылъым 2018 гъэм хэтащ, псынщӀэу хъумэныр щӀэныгъэу. Унафэм регионам и нэгъуэщӀ зэхэтыкӀэхэм яджэгу наследиер зэдащӀыкӀыу къыщыгъэлъэгъуащ.Живая практика и сцена
Зэгъэпэща постановкэм кӀуэныр щӀыпӀэ-щӀыпӀэ зэщхьэщыкӀыныгъэм и кӀэщӀыныгъэ хуиӀэщ. Документированыр ыкӀи еджаныр хабзэм и нэхъыщхьэхэм я хэлэжьыныгъэр хъумэн хуейщ, концерт формэм кӀэлъымыкӀуэу.
Музыкэ
Мугам модал организацэр, усыгъэ тхыгъэр ыкӀи импровизацэр зэгъэпэщ. ДжэгуакӀуэр инструменталистхэм ящӀыгъу; вариантхэр мастерым кӀэлъыкӀуэу еджакӀуэм кӀуэ. Хабзэм регионам и нэгъуэщӀ музыкальнэ культурэхэм ящӀыгъу зэпыщӀэныгъэ иӀэщ.
Ашыкъхэм я Ӏэр уэрэдыныр, пкъыгъуэ кӀыхьым теджэгуныр, таурыхъыр ыкӀи усыгъэ мастерствэр хэтащ. Ар жэгундэгъуэм ыкӀи сценэм щыщӀэщ; ЮНЕСКО-м и тхылъым 2009 гъэм хэтащ.
Тар кӀыхь гриф иӀэу кӀэщӀыпӀэу джэгу пкъыгъуэщ. Гъэхьэзырыныр ыкӀи джэгуакӀуэ Ӏэр зэпыщӀыуэ щӀэныгъэхэщ, ЮНЕСКО-м 2012 гъэм къыщыгъэлъэгъуащ.
Узеир Гаджибейли и «Лейли ыкӀи Меджнун» оперэ 1908 гъэм театральнэ формэр мугамымрэ Физули и усыгъэ наследиемрэ зэгъэпэщ. Ар азербайджан профессионал музыкэм и лъэхъэнэшхуэщ.
ӀэщӀагъэхэр
Ковроткачество
Коврхэм я сурэтхэр, техникэхэр, материалхэр ыкӀи я мурадхэр зэщхьэщыкӀ. ЩӀэныгъэр унагъуэхэмрэ мастерскэхэмрэ щызэрагъащӀэ; хабзэр ЮНЕСКО-м и тхылъым 2010 гъэм хэтащ.Кялагаи
Дыщэм и фэр зэрыдзэныр ыкӀи сурэтхэр тедзэныр мастерым и Ӏэзагъэм, щӀыпӀэм и символхэм ыкӀи кӀапэм и къэгъэсэбэпыным епхыгъэщ. ЮНЕСКО-м и къыщыгъэлъэгъуэныр гъащӀэм щыӀэ гъэхьэзырыныр ыкӀи щыгъыныр зэрыщытым теухуащ.Лагич и кӀыжь ӀэщӀагъэ
КӀыжьым и ӀэщӀагъэм металлым и гъэхьэзырыныр, формэ зэрыщӀыныр ыкӀи декорированыр хэтащ. ЩӀыпӀэм и ӀэщӀагъэ щӀэныгъэр ЮНЕСКО-м 2015 гъэм къыщыгъэлъэгъуащ.Музыкэ щIыкIэхэр ящIыныр
Тарым папщӀэ мастерым пхъэр ыкӀи нэгъуэщӀ материалхэр къыщыхъу, корпусыр ыкӀи грифыр зэхэгъэувэ, макъам зэгъэпэщ. Инструментальнэ хабзэр ӀэщӀагъэлӀымрэ музыкантымрэ ящӀыгъущ.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Старый город Баку
Ичери-шехер, ширваншаххэм я унэшхуэр ыкӀи Нысэбз гуэщӀэм къалэ гъащӀэм и зэмыщхьэ историе къэхутакӀуэхэр хъумэщ. Комплексэр Дунейпсо кӀэн тхылъым 2000 гъэм хэтащ.Шеки
Историе центрэр ыкӀи хан унэшхуэр къалэм и сатуным, ӀэщӀагъэм ыкӀи архитектурэм епхыгъэщ. Объектыр 2019 гъэм Дунейпсо наследиещ.Гянджа
Къалэм и историер курыт лъэхъэнэ литературэм, ӀэщӀагъэм ыкӀи бзэ бэ зэхэтым щыщ политикэ зэхъуэкӀыкӀэхэм яплъынымкӀэ къыщыӀэщ.Атешгях
Сурахан храм комплексэр музеищ ыкӀи дин ыкӀи сатун зэпыщӀэныгъэхэм я дамыгъэщ. Ар ЮНЕСКО-м и ипэкӀэ тхылъым хэтащ; ар Дунейпсо наследием хэтыным хуэдэу щыткъым.Музей ковра
Музеим и коллекцэхэм техникэхэр, материалхэр ыкӀи щӀыпӀэ-щӀыпӀэ формэхэр зэгъэпщэнымкӀэ къыщыӀэщ. Экспонатыр и датэмрэ и къызэрыкӀамрэ зэгъэпщэн хуейщ.
ЦӀэхэр
ЛӀыгъэхэр
- Эльчин (азербайджан, тюрк)
- Турал (азербайджан, тюрк)
- Тогърул (азербайджан, тюрк)
- Орхан (азербайджан, тюрк)
- Эльхан (азербайджан, тюрк)
- Айдын (азербайджан, тюрк)
Бзылъхугъэхэр
- Айгюн (азербайджан, тюрк)
- Айбениз (азербайджан, тюрк)
- Айтекин (азербайджан, тюрк)
- Гюнай (азербайджан, тюрк)
- Гюнель (азербайджан, тюрк)
- Севиндж (азербайджан, тюрк)
- Севиль (азербайджан, тюрк)
- Гёнюль (азербайджан, тюрк)
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Физули
УсыгъэлӀ, тюрк, перс ыкӀи араб бзэхэкӀэ тхыгъэ. И тхыгъэхэм литературэмрэ джэгуакӀуэ культурэмрэ кӀыхьэу яхуиӀэщ.Мирза Фатали Ахундзаде
XIX лӀэщӀыгъуэм и драматург ыкӀи гурыӀуэгъуэлӀ, просвещенымрэ алфавитымрэ теухуа зэгурыӀуэныгъэхэм хэта. И сатир пьесэхэр театрым и историем папщӀэ мыхьэнэшхуэщ.Узеир Гаджибейли
«Лейли ыкӀи Меджнун» оперэм и композитор. Мугамымрэ театральнэ Ӏуэхумрэ зэдэлэжьэныр профессионал музыкэ культурэщӀэм и кӀуэцӀыкӀыу хъуащ.Деде Коркуд
Эпос дунейм и гурыӀуэгъуэлӀ ыкӀи таурыхъэлӀ. И сурэтыр жьэрыӀуатэ наследием ищӀыщ; ар биографиеу зэрыщыта историе цӀыхуу къыщыгъэлъэгъуэныр хуэмейщ.
Медиа
Сурэт галлере
Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.