Азербайджан

Азербайджан Ипшъэ Кавказым, Каспий хым и кӀэухэ лъэныкъуэм деж Ӏут. И природэ ыкӀи культурэ лъэпкъхэр: Ехэ ыкӀи ЦӀыкӀу Кавказ, Курэ-Аракс губгъуэ, Гиркан мэзхэр, Баку и Къуажэ къэлэ, Гобустан и къурш сурэтхэр, Шеки ыкӀи Хыналыг бгылъэ къуаджэ. Мугам, ашуг поэзие, кӀэн кӀэзыгъэщӀыныгъэ ыкӀи ӀэщӀэныгъэ хабзэхэр къэралым и кӀэлъыкӀуэныгъэм и зэмылӀэужьыгъуэ лъэныкъуэхэр яхъумэ.

10,2624 млн

цӀыфэу 2026 гъэм и 1-м январэмкӀэ, Госкомстатым и официалэу зэхэгъэкӀыгъэр

86,6 тыс. км²

Госкомстатым кӀэлъыкӀуэкӀэ и площадь, Каспий хым и хыкъумхэр хэту

ЮНЕСКО-м и Дунае Всемирнэ Хэкужъышъхьэ объектхэр: культурнэ плӀыри природнэ зыри

Географиер зэрыщытым

Регионхэр ыкIи къэрал псыхьэхэр

Азербайджан и административнэ ухъуагъэм районымрэ, республикэм и къалэхэр зи гъэсэныгъэхэр зиӀэхэмрэ Нахичеван Автономнэ Республикэмрэ ящыщых. Лъыхъуныгъэм ипэ кӀэлъыкӀуагъэу районымрэ 14 экономикэ зонэхэмкӀэ зэхэгъэкӀыгъэх.

Къуаджэхэм я пӏэ: 4586
Территориехэр: 14

Справочникым 4 586 населённэ пункт дэт: 79 къалэ, 263 посёлок, 4 244 къуадж. 2024 гъэм и административнэ зэхэгъэкӀыгъэмкӀэ тхылъыр 2026 гъэм и 28-м октябрым къэплъыжьыгъ. Скобкэхэм национэ тхыкӀэм иӀэгъэп, точкэм иуж лъандэрэ районэу е къалэ территориеу къэгъэлъэгъуагъ. Урыс тхыкӀэм названэхэм лъыхъуныгъэм еӀэзэгъу. Экономикэ районхэр административнэ районхэм къыщыкӀыу къэгъэлъэгъуагъэх.

КъэлэшъхьэпӀэмрэ экономикэ районэмрэБакуГупэ: Баку

Автономнэ республикэНахичеван Автономнэ РеспубликэГупэ: Нахичевань

Экономикэ районАбшерон-Хызы

Экономикэ районКъушъхьэ-Ширван

Экономикэ районГянджа-Дашкесан

Экономикэ районКарабах

Экономикэ районГазах-Товуз

Экономикэ районГуба-Хачмаз

Экономикэ районЛенкорань-Астара

Экономикэ районКъэблэгъо-Аран

Экономикэ районМиль-Муган

Экономикэ районШеки-Загатала

Экономикэ районКъэблэгъо-Зангезур

Экономикэ районШирван-Сальян

Географиерэ джылэрэ

Азербайджан Къыблэ Кавказым иты, Каспий хы тIыкIым икъуэкIыпIэ лъэныкъуэм деж щыIэщ. Иприродэ областхэм ящыщщ Иныкъуэ Къаукъазырэ ЦIыкIу Къаукъазырэ, Курэ-Аракс гъуэгубгъуэмрэ Талыш къущхьэхэмрэ. Рельефым ищхьэщыкIыныгъэхэмрэ Каспием иблэгъагъэмрэ щIыпIэ климатым хуэщIэу щыщIэщ. Официал таблицэ 1.15-м тету 2026 гъэм ищIэм и 1-м дыдэм джылэм ибжыгъэр 10 262,4 мин цIыхуу хэбжьауэ щытащ, абы ищIыкIу 2 356,2 мин цIыхур Баку дэсу. Къэралым иплощадьр 86,6 мин км²-уэ къэтэджыкIащ, Каспий теным идэт тIыпIэхэри хэту. Ар датэ зиIэ статистикэ бжыгъэщ, 2026 гъэм иджылэбжыгъэщIэм икъэлэжьыгъэхэр къэзыгъэлъагъуэу. Нахчыван Автоном Республикэр Азербайджан иунафэщIым хэтщ, конституцэ статус пэрыуэ иIэщ. Административ районхэр, статистикэм иэкономикэ регионхэр, историкэ-культурэ областхэр зэмылIэужьыгъуэ функциэхэр яIэщ, зэзэгъыпIэ картэхэу щыткъым.

Лъэпкъхэм теухуа зэпыщӀа тхыгъэхэр

Азербайджанхэр

Azərbaycanlılar · Азербайджанхэр · Азербайджаным 9 436,1 мин (2019 илъэсым иперепис)

Азербайджанбзэр: икъыблэ ыкIи итемыр зэхэщыкIхэр

Лезгихэр

Лезгияр · Урысыем 488 608 (2021); Азербайджанэм 167,6 мин (2019)

Лезгибзэ · лезги чӀал

Авархэр

МагӀарулал · Урысыем 1 012 074 (2021 гъэм и перепис)

Аварыбзэ (магӀарул мацӀ)

Цахъурыр

Йыхбыр · Урысыем 12 541 (2021); Азербайджанэм 13,4 мин (2019)

Цахъурбзэ

Рутулхэр

Мыхабыр (Рутул); цIыкIу зэреджэхэр · 34 259 Урысыем (2021 гъэм и перепись)

Рутул бзэ

Культурнэ ыкӀи природнэ областхэр

Баку ыкӀи Абшерон: Каспий хым и Ӏушъу, къэлэшъхьэ агломерацие, Къэлэжъы ыкӀи нефт, газ ыкӀи бгъэв псыхъухэм ягъунэгъу ландшафтхэр.
Шеки ыкӀи ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ: Къушъхьэм и кӀыбы къалэхэр, джэшылъэгъэныр, ханэм и унэр ыкӀи ӀэщӀагъэхэм я хабзэхэр. Хыналыг ыкӀи «Кёч-Йолу» маршрутыр Инэшъу Кавказым и зыкъомырэ культурнэ ландшафтэу щыт.
Кура-Аракс гъэтӀылъыпӀэ: Къушъхьэ системэхэм язэрапэгъокӀыре гъэтӀылъыпӀэхэр ыкӀи къуэхэр. Физикэ-географие областхэр административнэ районхэм ыкӀи статистикэ экономикэ регионхэм ящымыгъэкӀыжь.
Ленкорань ыкӀи Талыш къушъхьэхэр: Къэралым и къуэкӀыпӀэ-къыблэ, мэз ландшафтхэм яӀэу ыкӀи талыш культурэ-бзэ хабзэм иӀэу.
Нахчыван Автономнэ Республикэ: Азербайджан хэкум иӀэ автономнэ республикэ, къэралым и кӀэлъыкӀуэ территорием къыщыгугъэу. И правовой статусыр Конституцием и зыкъомырэ главэкӀэ гъэуцуагъ.

Бзэхэри культур зэхуэмыдэныгъэри

Азербайджанбзэ

Азербайджанбзэр тюрк бзэ унагъом и огуз пкъыгъуэм хахь. Къэралыгъуэ статусыр Конституцием и 21-нэ статьекӀэ гъэуцуагъ. Зэблэдзагъэ тюрк бзэхэр, иран культурэ Ӏэсэныгъэр ыкӀи иджырей къэралыгъуэ хэхьаныр зэмылӀэужьыгъуэ щыӀэхэр къызэрагъэлъагъуэхэр.

Лезгинбзэ ыкӀи Кавказым и адрей бзэхэр

Лезгинбзэр нах-дагъыстан бзэхэм хахь. Къэралым авар, цахур, рутул, хыналыг, удин ыкӀи адрей общинэхэри щыпсэухэ, яи бзэ хабзэхэр яӀэу. Переписым и цӀэхэр ыкӀи лингвистикэ классификациер зыщыщымыгъэщ.

Талышбзэ ыкӀи татбзэ зэмылӀэужьыгъуэхэр

Талышбзэр ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ иран бзэхэм хахь. Тат ыкӀи джурт-тат зэмылӀэужьыгъуэхэри иран бзэщӀэныгъэм и хэкум кӀэлъыплъыжьыкӀыу щытхэ, яи общинэ хабзэхэр хэбгъэхьэу. Абыхэм азербайджанбзэм зы бзэ пкъыгъуэу ягъэхьэжьыным ыкӀи зы цӀыфы лъэпкъым и цӀэу ялъытэным хуэмыфащ.

Удинбзэ ыкӀи ипэ тхыбзэ хабзэр

Кавказ-албан палимпсестхэм яджэгуакӀуэхэр мы христиан тхыгъэхэм ябзэр иджырей удинбзэм икъызэрыгъунэгъуыр къызэраплъыжь. Ар зэгъэпщэн бзэ анализэм и кӀэлъыкӀуэщ, ауэ ар жьы къэралыр ыкӀи зы иджырей лъэпкъыр зэщымыгъэщ.

НэгъуэщI общинэхэри статистикэм и къызэщIикъуэкIыныгъэри

ТещIыхьыгъэхэм порталым и тхылъхэр къегъэлъагъуэ. Лъэпкъ зэхэтыкIэр 2019 гъэм и переписымкIэ къыщыгъэлъагъуэ, абы Госкомстатым и примечанием къигъэлъагъуэщи, абы и лъэхъэнэм Азербайджан властхэм я контролым щымыIа хэкумэм я цIыхухэр къызэщIикъуакъым. Даннэхэр 2020-рэ 2023-рэ гъэхэм я Iуэхугъуэхэм япэщIэщ, нобэ общинэ псоми я зэрыщыIэм къигъэлъагъукъым.

Лезгинхэр, талышхэр ыкӀи авархэр: 2019 гъэм и переписым и официалэу зэхэгъэкӀыгъэ таблицэхэм: 167,6; 87,6 ыкӀи 48,6 мин цӀыфыр зэрыщыту. Мы къэӀуэхэр 2026 гъэм и зэхэгъэкӀыгъэу щыткъым.
Татхэр, урысхэр, джуртхэр ыкӀи адрей общинэхэр: Официалэ таблицэм зэмылӀэужьыгъуэ лъэпкъ категориехэр къызэрыгъэлъагъуэ. Лъэпкъыгъуэр динэ ыкӀи бзэм ящымыгъэщ.
Удинхэр, хыналыгхэр ыкӀи адрей цӀыкӀу гупхэр: Зыкъомырэ учёт категориехэр ыкӀи культурэ хабзэхэр. ЦӀыкӀу бжыгъэхэм ящыщӀэныгъэм деж зэхэгъэкӀыныр ыкӀи переписым и методикэр кӀэлъыплъыжьыкӀыныр мэхьэлэ.

Азербайджан и тхыдэ

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Ипэ дунем и зэманыр ыкӀи кӀэлъыкӀуэ лъэхъэнэхэр

Гобустаным и мывэ тхыдэ

Гобустаным мывэ сурэтхэр, къэпсэуакӀуэхэм я лъэужьхэр, бгъуэнщӀагъхэр ыкӀи къэухъуреихьхэр иӀыгъ. Памятникхэр зэмылӀэужьыгъуэ лъэхъэнэхэм хахьхэ ыкӀи цӀыфхэм я Ӏуэхухэр, природэ хэкум ыкӀи щӀыпӀэм и къэгъэсэбэпыныр джыным ягъэхьэзыр. Сурэтхэр зы общинэм и зэманырэ произведенэу щыткъым.

ЮНЕСКО-м культурнэ ландшафтым и щи участкэ ыкӀи 6 мин нэхъыбэ гравировкэ къызэрыгъэлъагъуэ. Абыхэм археологие контексткӀэ яплъыжьыныр хуэфащ, ауэ зы иджырей лъэпкъым ягъэхьэжьыным хуэмыфащ. Дунае Всемирнэ Хэкужъышъхьэу хъумауэ щыт объектыр ыкӀи заповедникым и нэхъыбэ территориер зэмылӀэужьыгъуэ гъунэхэр яӀэх.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

Историкэ зэхэгъэкIыныгъэм археолог культурэхэр, Кавказ Албаниэ, курыт лIэщIыгъуэм и хэкуэгъухэр, 1918-1920 гъэхэм я республикэри иджырей къэралыри зэхэгъэкIы. Географиэри политикэ цIэхэри зэхъуэкIащ.

Дунейпсом икъэгъэщIэгъуэн IуэхущIапIэ тху

Азербайджан щыIэщ ЮНЕСКО-м идунейпсом икъэгъэщIэгъуэн IуэхущIапIэхэм ящыщ плIы культурэу, зы природэу. Ахэрщ Баку икъуажэжь, Гобустан, Шеки иисторикэ центр, Хыналыг икультурэ лъапIэ «Кёч-Йолу» гъуэгум иту, «Гиркан мэзхэр» гъуэгу зэхэувэ IуэхущIапIэм иазербайджан хэщIыкIхэр. Бакур 2000 гъэм хагъэхьащ, Гобустаныр 2007-м, Шекир 2019-м, Хыналыгыр 2023-м. Гиркан мэзхэр япэу Ираным ищIыпIэхэмкIэ 2019 гъэм хагъэхьащ, азербайджан хэщIыкIхэр 2023 гъэм хагъэхьащ. Япэрей спискым хагъэхьэныр ипщэ спискым хагъэхьэныр къэзыгъэлъагъуэкъым. Мугам, кIапсэ щIыныр, нэгъуэщI псэу традицэхэр нематериальнэ тхыдэм иконвенцэ пэрыуэмкIэ къэплъытэщ.

Хыналыг ыкӀи «Кёч-Йолу» гъогу

Объектым къыщыгъэуцуа пшъэшъэжъые къэсэу къэсэхэмрэ щӀымафэмрэ зэхэгъэкӀыгъэу зэрэщытыр, 200 километрэм нэблэгъэ зэманым и гъогу. Арэу щытмэ, и кӀэлъыкӀуэныр зы къуаджэм и архитектурэм нэмыкӀыу нэхъыбэ. Пшъэшъэжъые кӀэлъыкӀуагъэу Ӏэщэм и хабзэр лъэпкъэу зэхэтыкӀэхэмрэ щӀы зэраӀуагъэхэмрэ зэпыщӀыгъэх. Къэсэхэр, зэман кӀыфэхэр, террасэхэр, псы къэхъухэр ыкӀи гъогумэ зыщыпсэу культурэ системэ къызэгъэпэщы. Объектым и кӀэлъыкӀуэныр унэхэм я гъэтӀысыжьыным нэмыкӀыу, къуаджэм и цӀыфхэм я Ӏофэ хабзэхэм я кӀэлъыкӀуэныгъэми зэпыщӀыгъ.

Гиркан мэзхэр ыкӀи щӀы вулканхэр

Гиркан мэзхэр Каспий псым и кӀыбымкӀэ Азербайджан ыкӀи Иран я щӀыналъэхэмкӀэ кӀоцӀыкӀу. Абыхэм я природэ лъапӀэныр мэз экосистемэхэм я кӀыхь зэманым, лъэпкъэу кӀэлъыкӀохэм ыкӀи щыӀэныгъэ зэхэтыкӀэхэм я зэхэщӀыкӀыгъэм зэпыщӀыгъ. Мэз экосистемэм и ныбжьыр зы чъыгым и ныбжьэу щытэп. НэмыкӀэ лъэпкъэу ландшафтыр щӀы вулканизмэм зэпыщӀыгъ. NASA Earth Observatory Абшерон ыпэкӀэ щӀы кӀэхэмрэ щӀы зэхэгъэкӀыгъэхэмрэ къызэгъэпэщыгъэ островхэм еплъы, яужым эрозием зэхъокӀыгъэх. Апэу геологие процессхэр лавэ кӀэхэм я извержениэм нэмыкӀыу щыт. Зыгорэ участкэхэм я къэгъэлъэгъуныр ыкӀи кӀуэныр и правилэхэр гъогу кӀуэным ыпэкӀэ зэгъэпэщын фае. Страницэм художественэ иллюстрациэ тет; ар гъогу схемауэ е вулканхэм я зыщы документальнэ сурэтэу щытэп.

Динхэр ыкӀи светскэ къэралыр

Конституцием Азербайджаныр светскэ республикэу къызэгъэпэщы. 18-нэ статьер динэр къэралым къыщыгъэкӀы ыкӀи динхэм закъон ыпэкӀэ зэрэзэхуэщытыр къызэгъэпэщы. Мы нормэхэр цӀыфхэм я шъхьэщыӀэныгъэхэмрэ динэ хабзэм и социологие зэхэщӀыкӀыгъэхэмрэ къыщыгъэкӀын фае. Регионым и историе щыӀэныгъэм ислам, христиан, иудей ыкӀи нэмыкӀ хабзэхэр хэт. Баку и Къуаджэжъым и памятникхэр ыкӀи ипэ христиан тхылъхэр зэманхэмрэ культурэ зэпыщӀыгъэхэмрэ къэгъэлъэгъу. Зы лъэпкъым и цӀыфхэм пстэуми зы динэу яӀэу пшӀэныр щыуагъэу щыт.

Поэзиер ыкӀи тхыгъэ хабзэхэр

Гянджэм Низами Гянджеви зэпыщӀыгъ, орэдыжъэу зэманым перс языкэмкӀэ тхыгъэхэр къызэгъэпэщыгъэ. И «Хамсе» циклыр тхылъхэмрэ зэдзэкӀыгъэхэмрэ кӀэлъыкӀуагъ. Авторым и гъэпсэуныгъэм и географиер, тхыгъэхэм я языкэр ыкӀи наследием и джыри мэхьанэр зэхэгъэкӀыгъэу щыт. Ашуг искусствэм поэзиер, къэбар, орэд ыкӀи инструментальнэ музыкэр зэхэгъэкӀы. ЮНЕСКО исполнениэм и региональнэ особенностхэмрэ къэралым и зэхэтыкӀэхэм я хабзэм и кӀэлъыкӀуэныгъэмрэ къэгъэлъэгъу. ЖьэрыӀуатэ культурэр ыкӀи тхылъ литературэр зэхэгъэкӀы, историе щыӀэныгъэм и зэхэтыкӀэхэр кӀэлъыкӀуагъэу.

Мугам ыкӀи ашугхэм я искусствэр

Мугам музыкальнэ хабзэу импровизацием и кӀэлъыкӀуэныгъэшхо зиӀэу щыт. Исполнениер орэдэшӀомрэ тар, кеманча ыкӀи ударнэ инструментым кӀоцӀыкӀу музыкантхэмрэ зэхэгъэкӀын ылъэкӀы. Джыри версиехэр мастерхэм кӀэлъыкӀуэхэм яӀыгъэу кӀоцӀыкӀу. ЮНЕСКО хабзэр 2003 илъэсым къызэгъэпэщыгъ ыкӀи 2008-м Репрезентативнэ спискэм хэгъэхьагъ. Ашугхэм я искусствэр, 2009 илъэсым спискэм хэгъэхьагъэу, поэтическэ гупшысэр, къэбар, къафэ элементхэр ыкӀи музыкэр зэхэгъэкӀы, саз кӀэлъыкӀуагъэу. Региональнэ вариантхэр ыкӀи исполнителем и шъхьэщыӀэ мастерствэр хабзэм и хэщӀыкӀыгъэу щыт.

Коврхэр, кялагаихэр ыкӀи пхъэ Ӏофэр

Азербайджан ковр Ӏофэр цӀыкӀу ыкӀи цӀыкӀу кӀэхэм ящыщ ӀэщӀагъэхэр, нэмыкӀ техникэхэр ыкӀи щыӀэ орнамент хабзэхэр хэт. ӀэщӀагъэхэр практикэмрэ унагъом и еджэнымрэ кӀэлъыкӀуагъэу кӀоцӀыкӀу. ЮНЕСКО нематериальнэ наследием и спискэм 2010 илъэсым хэгъэхьагъ. Кялагаихэр шёлкэу бзылъхугъэхэм я кӀэлэхэу щыт. Абыхэм я Ӏофэр кӀэлэ Ӏофэм, шӀыгъэным ыкӀи пхъэ штампхэмкӀэ узорхэр тегъэуцӀэным зэпыщӀыгъ; щыӀэ центрхэр Шеки ыкӀи Баскалым щыӀэх. Кялагаихэм я искусствэр ыкӀи символикэр спискэм 2014 илъэсым хэгъэхьагъ. Лагич и пхъэ Ӏофэр, 2015 илъэсым хэгъэхьагъэу, кӀэлэхэм я Ӏофэныр, зэхэгъэкӀыныр ыкӀи гъэдэгъэным хэт. Мастерствэр унагъохэм ыкӀи кӀэлъыкӀуэныгъэмкӀэ кӀоцӀыкӀу. НэмыкӀ ӀэщӀагъэхэм я ӀэщӀагъэхэр ыкӀи Ӏофэ хабзэхэр яӀэх.

Плов, долма ыкӀи чай культурэр

Азербайджан пловхэр Ӏофэ хабзэмкӀэ, кӀэлэхэм я зэхэгъэкӀыгъэмкӀэ ыкӀи къэгъэлъэгъуныгъэмкӀэ зэхэгъэкӀы. Сюз мя разновидностым пщым и кӀэлъыкӀуэныгъэмкӀэ пщыр гъэтӀысыжьыгъэу Ӏофэ, лы е нэмыкӀ кӀэлэхэр зэхэгъэкӀыгъэу къэгъэлъэгъун ылъэкӀы. Зы мафэм и рецептым пстэуми я кӀэлъыкӀуэныгъэм и зэхэтыкӀэр къэгъэлъэгъуэп. Долма хабзэм кӀэлэхэр тхьапсэхэм е овощхэм я кӀэлъыкӀуэныгъэмрэ зэхэгъэкӀыгъэу зэдэӀуэныр хэт. ЮНЕСКО щыӀэ вариантхэр, унагъом и кӀэлъыкӀуэныгъэр ыкӀи кӀэлэхэм я социальнэ мэхьанэр къэгъэлъэгъу; хэгъэхьаныр 2017 илъэсым щыӀагъ. Ар зы культурэ хабзэу къэгъэлъэгъуныр, регионым и кӀэлэхэм пстэуми я исключительнэ хэщӀыкӀыгъэу щытэп. Чай культурэр ЮНЕСКО спискэм 2022 илъэсым Азербайджанрэ Турциерэ зэдэгъэкӀыгъэу хэгъэхьагъ. Ар хьэщӀэщӀэныгъэмрэ зэдэӀуэныгъэмрэ зэпыщӀыгъ; чай зэращӀыкӀэр, кӀэлэхэр ыкӀи кӀэлъыкӀуэныгъэхэр зэхэгъэкӀы.

Университетыр, архивхэр ыкӀи наследием и еджэныр

Баку къэрал университетыр къызэгъэпэщыным и закъон 1919 илъэсым и 1-нэ сентябрым къэгъэуцуагъ. Еджэным и историер Япэ республикэм и зэманым еджэныр зэрэзыгъэпэщыгъэр ыкӀи яужым и зэхъокӀыгъэхэр къэгъэлъэгъу. Юридическэ къэгъэуцуагъэм и мафэр еджэныр къызэгъэпэщыгъэм и мафэм къыщыгъэкӀын фае. Джыри наследием и еджэныр археологиер, языкоеджэныр, архив Ӏофэр ыкӀи естественнэ наукэхэр зэхэгъэкӀы. DeLiCaTe международнэ проектым Кавказым и ипэ тхыгъэ хабзэхэр еджэ, NASA спутник материалхэм щӀы вулкан островхэм я зэхъокӀыгъэхэр кӀэлъыплъынымкӀэ къызэгъэпэщы. Азербайджан национальнэ ковр музейр ӀэщӀагъэ культурэм и материальнэ образецхэм зэлъэӀуэнымкӀэ зы учреждениэу щыт. Ӏофэ сыхьэтхэр ыкӀи кӀуэныр и условийхэр официальнэ сайтымкӀэ зэгъэпэщын фае.

ЦӀыфхэм я кӀуэныгъэр ыкӀи материалхэм я Ӏофэр

Къэрэбэхым изакъоу зэхэзекӀуакӀэ зэмылӀэужьыгъуэ общинэхэр къызэригъэзыхьар. ООН-м и УВКБ-м и тхыдэ докладымрэ МККК-м и свидетелствэхэмрэ къызэраӀуатэмкӀэ, унагъуэхэм я гъунэгъу зэрыхъуарэ я кӀыхьагъ зэманкӀэ и кӀэлъыкӀуэныгъэхэр. Махуэхэррэ къэбжыкӀыныгъэ категориехэррэ мыхьэнэшхуэ яӀэщ: беженцхэр, кӀуэдыкӀыныгъэ кӀуэцӀым и цӀыхухэр, постояннэ цӀыхухэр зэщхьэщыкӀыу статистикэ зэхэгъэувауэ щытщ. 2023 гъэм и 2-м и ООН-м и тхыгъэм къызэригъэлъагъуэмкӀэ, Къэрэбэхым армян цӀыхухэм я бжыгъэкӀэ кӀуэдыныррэ цӀыхухэм я хэкуэхэр кӀэлъыкӀуэныгъэм и мыхьэнэррэ къызэригъэлъагъуэ. Абы конкретнэ миссиэмрэ зэманымрэ и гъусэу щытщ, аращ кӀэлъыкӀуэу ар иджыпсту регионым и цӀыхухэм я бжыгъэм и точнэ перепису щӀыныр хуэмыфащэу щытыр. 2019 гъэм и переписым и щхьэ и тхыгъэ иӀэщ территориэм и къэухыныгъэм теухуауэ. Абы и лъэпкъ зэхэгъэувахэм теухуауэ и тхыгъэхэр тхыдэ статистикэ срезэу къызэрагъэлъагъуэ, 2020-2023 гъэхэм я кӀэлъыкӀуэу цӀыхухэм я зэхэгъэувам и оценкэу къызэрымыгъэлъагъуэмэ.

Медиа

Азербайджан и щIыIу лъэныкъуэ ландшафтхэр

Азербайджан и щIыIу лъэныкъуэ ландшафтхэм я мотивкIэ пейзаж · иллюстрацэ Памятникхэм я пэж сурэтхэри спутник сурэтхэри материалхэм къэгъэсэбэпу щытщ.

Гимн

Azərbaycan marşı («Азербайджан марш»)

Азербайджанбзэ

Узеир Гаджибейли и музыкэ, Ахмед Джавад и усэхэр. Гимным 1992 гъэм и мазаем и 27-м щыгъэтIылъагъ; тхыгъэри музыкэри 2018 гъэм и ноябрым и 2-м и Конституц закъонэм № 1333-VKQ-мкIэ щыгъэтIылъагъ.

Къэрал символхэм я официал напэм «Азербайджан марш»-ым и тхыгъэри ар щыгъэтIылъа тхыдэри къегъэлъагъуэ. Гимным и къэгъэсэбэпыным и хабзэхэр 2019 гъэм и февралым и 19-м и закъонэм № 1512-VQ-мкIэ щыгъэтIылъагъ. Официал тхыгъэр пэрвоисточникым и тещIыхьыгъэмкIэ къэгъэсэбэпу щытщ.

Хронологие

Хъыбархэр: 24 / 24

Жьыуэри Курыт лIэщIыгъуэри: Гобустаным и къуэдэпIэ искусствэ Археолог лIэщIыгъуэ зыкъомым я памятникхэр.
V-VIII лIэщIыгъуэхэр: Кавказым и тхыдэ щIэ Кавказ Албаниэм и тхылъыпIэхэр регионым и нэгъуэщI тхыдэ щIыкIэхэмкIэ зэгъусэу ядж.
XII лIэщIыгъуэ: Низами Гянджеви Гянджэм и поэт, персыбзэкIэ «Пятеричнэ» циклым и автор.
XV лIэщIыгъуэ: Ширваншаххэм я унэшхуэ Баку Къуажэжьым и памятник нэхъыщхьэхэм ящыщ.
XVIII-XIX лӀэшъхьэхэр: Шеки и къэхутакIуэ гъуэзэныгъэ ДыщэпIэщIэныгъэ, сатущIэ унэхэр, хан унэшхуэ.
1879: Branobel-ым и къэгъэпэщыкIыныгъэ Компаниэм Баку и нефть промышленностым и зегъэужьыным хэлэжьащ.
1918: ШIэныгъэу зыкъызэгъэпэщыныгъэм и къэIуатэныгъэ Мазаем и 28-м: Япэ республикэм и тхыдэм и щIэдзэ.
1919: Баку университетым и къэгъэпэщыкIыныгъэ Закъоныр сентябрым и 1-м къабыл къыщыгъэхъуагъ.
1920: Япэ республикэм и кIэух Апрелым Къуэплъ армиэр къэсащ.
1991: ШIэныгъэу зыкъызэгъэпэщыныгъэм и къэгъэзэжыныгъэ Конституц актыр октябрым и 18-м къабыл къыщыгъэхъуагъ.
1992: Къэрал гимным и щыгъэтIылъыныгъэ Мазаем и 27-м «Азербайджан марш» щыгъэтIылъагъ.
2000: Баку и Къуажэжь ЮНЕСКО-м и Дунейпсо хьэкъыгъэм и тхылъым хэгъэхьэныгъэ.
2007: Гобустан ЮНЕСКО-м и тхылъым КъуэдэпIэ искусствэм и культур лэндшафтым и щыгъэлъагъуныгъэ.
2008: Азербайджан мугам Репрезентативнэ тхылъым хэгъэхьагъ; 2003 гъэм и щIэдзэм къэIуатагъ.
2009: Ашугхэм я искусствэ ЮНЕСКО-м и материалэм щымыIэ хьэкъыгъэм и тхылъым хэгъэхьагъ.
2010: ЩIыпIэ щIыныгъэ Материалэм щымыIэ хьэкъыгъэм и тхылъым хэгъэхьагъ.
2014: Кялагаи ДыщэпIэщIэ пIэкIэхэм я щIыныгъэ искусствэри я символикэри щыгъэлъагъуагъ.
2015: Лагичым и дыжьыныгъэ IэщIагъэ Материалэм щымыIэ хьэкъыгъэм и тхылъым хэгъэхьагъ.
2017: Долмам и хабзэ Ягъэхьэзырыныгъэри зэгъусэу яшхыныгъэри хэгъэхьагъ.
2019: Шеки и историкэ центр Дунейпсо хьэкъыгъэм и тхылъым хэгъэхьагъ.
2022: Шейм и культурэ Азербайджанри Турциери зэгъусэу хэгъэхьагъ.
2023: Хыналыгри «Кёч-Йолу»-ри Культур лэндшафтри IэщIагъуэ Iэтхъэным и маршрутри хэгъэхьагъ.
2023: Гиркан мэзхэр Дунейпсо хьэкъыгъэм и объектыр азербайджан хэкуэгъухэмкIэ щIигъу хъуащ.
2023: Къэрэбахым ООН-м и миссиэ Армян хэкумэм я куэдкIэ къыщыкIуэныгъэм иужькIэ октябрым и 1-м щыплъыхьагъ.