КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Ахтхэм я унэхэр къушъхьэ кӀыбым и пэшӀыкӀэ, 2013 гъэм и сурэт
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Лезгихэр

Лезгияр

Лезгихэр: Къыблэ Дагъыстанымрэ Азербайджанэм и къыблэ-къуэкӀыпӀэмрэ я тарих, бзэр, литературэр, щэкӀынырэ хабзэхэрэ. Ислъам дин къэхьыпэ иджыри динхэр, ислъам дин зэхэхьэныр, суннитрэ шиитрэ джэмагъэхэр, кӀэлъыкӀуэ хронологиерэ щӀэныгъэ материалхэрэ.
Регионхэр:ДагъыстанАзербайджан
Ахтхэм я унэхэр, Дагъыстан. Сурэт Fred Schaerli, 2013 · CC BY-SA 3.0

Бзэ

Лезгибзэ · лезги чӀал

Унагъо

Нах-дагъыстан унагъо, лезгий ӀыгъыпӀ

Бэныгъ

Урысыем 488 608 (2021); Азербайджанэм 167,6 мин (2019)

Тхыдэ

Итарихыгъу хэку. Лезгихэр, лезгияр, нэхъыбэу Къыблэ Дагъыстанымрэ Азэрбиджаным и ишъхъэрэ-къэблэ лъэныкъомрэ щопсэух. Самур, Курах къушъхьэ къуэхэмрэ ягъунэгъу къушъхьэ лъапэхэмрэ я экономикэ, унагъуэ, культурэ зэпыщӀэныгъэхэм ящӀыгъу.
Жьыдыджрэ курыт лъэхъэнэмрэ. Мы территорием итарихыр Кавказ Албанием, сасанидхэмрэ арабхэмрэ яӀэныгъэмкӀэ зэпыщӀащ. Курыт лъэхъэнэм Лакз Къэблэ Кавказым и тхыгъэхэм щыщыӀэныгъэшхуэ иӀащ. Жьыдыдж политикэ, географие цӀэхэр зыгуэрым иджырей лъэпкъым фӀэкӀуэдыкӀыу зэхуащӀыфынукъым.
Лъэпкъым и цӀэм зыригъэлъагъуар. XIX лъэхъэнэм «лезгин» жыӀэкӀэ Дагъыстаным и къушъхьэ лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэхэр къызэрагъэлъагъуэу щытащ. «Кюрин» цӀэр мащӀэ-мащӀэу иджырей лезгибзэм и зэгуэрым нэхъыбэу щызекӀуащ. Жьыдыдж тхылъхэр еджэным деж авторым дызыхуигъэзар къэпщӀэн хуейщ.
Къуажэ общинэхэррэ ханствэхэррэ. Лезгий къуажэхэр общинэ союзхэмрэ зэмылӀэужьыгъуэ хэкухэмрэ хыхьэт. Ахтыпара, Докузпара, Кюра, Куба ханствэм я политикэ увыӀэпӀэ яӀэт. Экономикэр мэкъумэш, Ӏэщ псэун, ӀэщӀэныгъэ, илъэс зэпыт лэжьыгъэмкӀэ зэхэтт.
Надир-шахым и дзэ къэӀэтыкӀэхэр. 1741–1743 илъэсхэм я зауэхэм Дагъыстанымрэ и къэблэ кӀэсхэмрэ ятеуащ. Хенуейрэ Базенрэ я тхыгъэхэр къэзыухыгъэхэм я кампаниер зэраджынымкӀэ ятегъэпсэлъыхьыфынущ, я авторхэм я тещӀыхьхэррэ ящыщ зэхэгъэкӀыу. Абыхэм къызэрахьэ «лезгин» цӀэшхуэр иджырей лезгихэм закъуэ къызэригъэлъагъуэу щымыт.
XIX лъэхъэнэм Кюра. 1812 илъэсым урыс администрацэм Аслан-хан и унафэм кӀэлъыкӀуэу Кюра ханствэр къыщыгъэуващ. 1864 илъэсым ханствэр гъэтӀысхьащ. Империе системэм хыхьэныр зэгурыӀуэныгъэхэм, тхьэрыӀуэныгъэхэм, дзэ ӀэщӀэныгъэмрэ пэщӀэувэныгъэмрэ кӀэлъыкӀуэт.
Тхыбзэрэ щӀэ культурэ хэкумрэ. Етим Эмин лезгий тхыгъэ поэзием и классикхэм ящыщ зыщ. Итворчествэм жылагъуэ бзэр, литературэ тхыгъэр, гъащӀэ обществэм и нэмыс пщӀэхэр зэпыщӀащ.
Совет лъэхъэнэр. 1921 илъэсым Дагъыстан АССР-р къыщыгъэувам лъэпкъым и ишъхъэрэ Ӏыхьэм и гъащӀэм и административэ увыӀэпӀэхэр зэхъуэкӀащ. ЕджапӀэр, тхыгъэхэр, культурэ ӀуэхущӀапӀэхэр обществэм и зэхъуэкӀыныгъэшхуэхэм кӀэлъыкӀуэу зрагъэужьащ.
Бжыгъэрэ къэлъытэныгъэ территориерэ. 2021 илъэсым и къэлъытэгъэмкӀэ Урысыйм 488 608 лезги къыщыбжыгъащ. Мы бжыгъэр Урысыймрэ лъэпкъым и щхьэхуитыныгъэмрэ ищӀыгъ, дунейпсом и лезги псоми емыкӀуэу, бзэм зэреджэхэм я бжыгъэми хуэмыфащэу.
Азэрбиджаным и лезгихэр. 2019 илъэсым и официал къэлъытэгъэмкӀэ къэралым 167,6 мин лезги къыщыбжыгъащ. Урысыйрэ Азэрбиджанырэ я бжыгъэхэр зэмылӀэужь илъэсхэмрэ къэралхэмрэ ищӀыгъ; абыхэр зэман зэхуэдэу дунейпсом и къэлъытэныгъэу къызэрагъэлъагъуэн хуейкъым.

ЗэрыщыӀэр ыкӀи жъыуэ зэхэгъэкӀыгъэхэр

Кюра, Самур, Куба. Къэрал цӀэхэр географиемрэ зэгурыӀуэныгъэм и историемрэ язэпыщӀащ. Кюрин, самур, кубин наречиехэр лезги бзэм и зэхэщӀыкӀхэщ, ауэ зэпыщӀа лъэпкъ псоми я цӀэщкъым. Лезгихэррэ лезги бзэ гупымрэ. Агулхэр, рутулхэр, цахурхэр, табасаранхэр, удинхэр, нэгъуэщӀ зэпыщӀа бзэхэр зезыхьэхэри я цӀэщӀэхэррэ я идентичностхэррэ яӀэщ. Бзэ зэпыщӀаныгъэм ар зэхэщӀыкӀыр къыщыгъэкӀыркъым. ЗэхэщӀыкӀыррэ статистикэррэ. ЦӀыхухэм я нэбжьыныр къэрал гуэрымрэ датэ гуэрымрэ и кӀуэцӀым щыщ жэуапхэр ятх. Абы и лъэпкъэуэ къэзыгъэлъагъуэхэр бзэ зэрызыхьэным, гражданствэм, диаспорэм и пщӀэхэм ящхьэщыкӀыу гъэпщэн хуейщ.

Бзэ

Лезгибзэр, лезги чӀал, нах-дагъыстан унагъом и лезгий ӀыгъыпӀэм щыщ. Лезгий бзэ ӀыгъыпӀэр зы лезги лъэпкъым нэхъ кууэ щыт: ягъунэгъу бзэхэр автоматикэу абы и диалектхэу щыткъым.
Нэхъыбэу кюрин, самур, куба наречиехэр къыхагъэкӀыкӀ. Литературэ нормэр кюрин наречием и гюней диалектым теухуащ. Жылагъуэ бзэ формэхэр унагъуэ зэгурыӀуэныгъэм къызэрахьэу щытщ.
Алфавит зэхъуэкӀыныгъэхэм япэ араб тхыгъэ щытащ. XIX лъэхъэнэм кириллицэм теухуа тхыгъэри зрагъэужьащ; латиницэм ину кӀуэныр 1928 илъэсым къыщыхъуащ, иджырей кириллицэ лъабжьэм 1938 илъэсым.
Бзэр Етим Эмин и тхыгъэ поэзиемрэ нэхъ къекӀуэкӀ литературэмрэ зэпыщӀащ. Арабрэ азэрбиджанрэ бзэхэри авторхэм я культурэ хэкум хыхьэт; бзэбэныр ящыщ тхыбзэ зэримыӀэу къызэригъэлъагъуэкъым.
Лезги литературэ бзэм и корпусыр Д. С. Ганенковым къыщыгъэуващ. Электрон тхылъхэмрэ грамматикэ зертэныгъэхэмрэ бзэм и гъащӀэу къызэрахьэныр зэраджынымрэ тхыбзэ лъэпкъэгъум иӀэныгъэр хъумэнымрэ яӀэщӀэкъу.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Исламэм ипэкӀэ ящыщ шӀыкӀэхэр. Гъэсэныгъэхэм къэгъэлъэгъуакӀэу щӀыкӀэ зэфэшъхьафхэр, зэхэгъэкӀыныгъэхэр ыкӀи жынхэр яхьылӀэгъухэр къахэщых. Зэгъэпщэн зэрашӀыр нэужьыбэ тхыгъэхэм, хьэл-щэнымрэ бзэмрэ яӀыгъыпӀэу: лезги лъэпкъым ижьыжь «катехизис» пэрыӀуэу къызэриӀуамэ, ар зэгъэпщэнкӀэ икъэлъэщыгъэп. Тыгъэр, мазэр ыкӀи уапӀэхэр. Самур кӀоцӀыкӀу лезгихэм уапӀэхэм яцӀэхэр, Гъуцар ыкӀи Алпан ясурэтхэр къэтхыгъэх. Ахэр шӀыкӀэ зэгъэпщэнымкӀэ уапӀэм, къэуӀум ыкӀи шӀухьэныгъэм яхьылӀэгъух. Нэужьыбэ хъыбархэмкӀэ мысурэтхэр ислам шӀыкӀэхэм зэхэхьэх. ЧӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм яӀэшӀыкӀэ зэшъхьащыкӀхэр. 2014 илъэсым къэгъэуцуагъэ Карчаг кӀоцӀыкӀум иӀыгъыпӀэхэм мифологие сурэтхэмрэ муслъым шӀыкӀэхэмрэ язэхэхьэныгъэ яшӀыкӀэ къэгъэлъэгъуах. Зы кӀуаджэм ищыӀэ тхыгъэр пстэуми яӀофшӀэхэмрэ пстэуи лӀэшӀыкӀэхэмрэ ятегъэхьан плъэкӀыщтэп. КӀэлэшъэ орэдгъэм ипэм регионыр христианствэу щыӀагъ. Кавказ Албаниерэ ТыгъэкъокӀыпӀэ Кавказэрэ христиан миссиехэм ячӀыпӀэу ыкӀи шӀыкӀэ зэфэшъхьафхэр зэдэпсэукӀэу щыӀагъэх. Мы регионэм ишӀэныгъэхэм лезги лъэпкъым ипэкӀэхэр зэман зыдэдэм зы динэу щыӀагъэхэу къэгъэлъэгъуакӀэп. Араб походхэр ыкӀи ислам зэращэнэу щыщӀэдзагъэр. VIII илъэсэм изао кампаниехэм Лакзрэ Самур кӀоцӀыкӀурэ яӀыгъыгъэх. 738 илъэсым Марван иджегуапӀэхэм Билистан якъэухьыныгъэр зыщыщӀэу щыӀагъ; къалэ къэухьыныгъэм ар къэзыӀуагъэ пстэуи кӀуаджэхэм яислам зэращэнэу щыщӀэдзагъэм икъэӀуагъэп. Сыд пае ислам зэращэнэу щыщӀэдзагъэм икъэӀуагъэ зыдэдэу щыӀэп. ШӀэныгъэлэжьхэм Къыблэ Дагъыстэныр араб зэманым щыщӀэдзагъэу ислам зэращэнэу щыщӀэдзагъэм ипэм ичӀыпӀэу яшӀы. Динэр зэраӀыгъын, мещетхэр къэращӀэныр ыкӀи дин хабзэхэр зэрашӀэныр кӀыхьэ процессэу, пстэуи чӀыпӀэхэм зэдэщымыкӀэу щыӀагъэ. Абу Муслим чӀыпӀэм игугъу. «Та’рих Абу Муслим» хроникэм ислам зэращэнэу щыщӀэдзагъэр ыкӀи мещетхэр динэм ибатыр иӀофшӀэныгъэм яхьылӀэгъух. Мискинджа итетхыгъэр 1845–1846 илъэсхэм къетхыгъ. Тетхыгъэм икъэӀуагъэ, тхылъыр зэращӀыгъэ зэман ыкӀи къэӀуагъэ хъыбархэр шӀыкӀэу щыӀэныгъэхэр зэфэшъхьафх. Мещет, шӀэныгъэлэжь ыкӀи еджэгъу. Мектебхэмрэ медресехэмрэ араб тхыбзэр ыкӀи дин дисциплинэхэр ягъэсэгъэх. ШӀэныгъэр кӀуаджэхэм язэхэхьэныгъэмрэ Дагъыстэн ыпэ къыкӀокӀыпӀэмрэ яӀуахьыгъ; араб бзэрэ лъэпкъ бзэрэ зэфэшъхьаф Ӏофхэр яӀыгъыгъэх. Суннит хабзэр. Муслъымэу лезгихэм янахьыбэм суннит ислам яӀ, тарихкӀэ шафиит хабзэ школэм яхьылӀэгъу. Лъэпкъэу къэхъуныр цӀыфым динэм икъэлъытэгъэ зыдэдэу иӀэп. Мискинджа ыкӀи шиит джэгуакӀохэр. Мискинджа шиит хабзэр иӀыгъ. Ар лезгихэм ядин зэфэшъхьафыныгъэм ищыщ. Итарихыр Къыблэ Дагъыстэным Ираным икъэхэхьэныгъэхэм яконтекстэу зэплъын фае, ыкӀи чӀыпӀэм икъэӀуагъэ хъыбархэр зэращӀыгъэм икъэӀуагъэм шӀыкӀэу зэплъын фае. Суфизм ыкӀи Мэгъэмэд Ярагъскэр. Вини-Ярагъ къыщыхъугъэ теологэу 1771–1838 илъэсхэм щыӀагъэр накшбанди хабзэм ишӀэныгъэлэжьэшхуэу ыкӀи Дагъыстэнымрэ Чечнямрэ яимамхэм ядуховнэ авторитетэу хъугъэ. ИӀофшӀэныгъэр муслъым тарихым ищӀэуагъэ этапэу, лъэпкъым ипэ ислам зэращэнэу щыщӀэдзагъэм икъэӀуагъэп. Совет зэман ыкӀи дин гугъу. Динэм пэщытын политикэм институтхэр ыкӀи цӀыфэу зэдэджэгъуныгъэр къызэщӀиӀуагъэх, ау унагъо кӀэлэшъэ шӀэныгъэмрэ чӀыпӀэм иӀэшӀыкӀэхэмрэ яӀофшӀэныгъэр кӀыхьэгъ. Совет зэманым нэужь дин гъотыныгъэр зэфэшъхьаф кӀэлэшъэхэр ыкӀи кӀэлэшъэ зэпэуцужьхэр зиӀэ сложнэ процессэу зэрагъэшӀэх. Паломничествэ ыкӀи святынехэр. Шалбуздаг муслъым паломничествэм ичӀыпӀэшхуэу щыӀ. Музей материалхэм ар чӀыпӀэм идин гъотыныгъэм иконтекстэу къэгъэлъэгъуах. Дин непэ. Лезги бзэр дин гущыӀэнымрэ просветительскэ тхыгъэхэмрэ яӀофшӀэныгъэм хэт. 1990 илъэсхэм щыщӀэдзагъэу ислам литературэр къэдгъэкӀыныр къызэгъэпщэгъэм лъэпкъ бзэкӀэ еджэныгъэм иӀуахьыгъэхэр къызэгъэпщэгъэх. Динэу цӀыфым ипсэукӀэм цӀыфэу зэдэджэгъуныгъэм икъэӀуагъэм икъэлъытэгъэп, ау цӀыфым ищыкӀэпшӀэныгъэри хэт.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Лезгибзэр нах-дагъыстан унагъом и лезгий ӀыгъыпӀэм щыщ.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • Урысый: 2021 илъэсым и къэлъытэгъэмкӀэ 488 608 лезги.
  • Азэрбиджан: 2019 илъэсым и къэлъытэгъэмкӀэ 167,6 мин лезги.

Культурэри гъащIэри

  • РЭМ-м Касумкент къалэм щыщ лезгий коврыр щыӀ, РЭМ 12983-1, 1960–1970 илъэсхэр.

Тхыдэ

  • Мискинджа щыщ «Та’рих Абу Муслим» тхылъыр 1845–1846 илъэсхэм икъэгъэуцуагъ.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Япэ орэдиджьэ курыт лъэхъэн

    Дин зыбжанэ зиlэ Къуэкlыпlэ Кавказ
    Христианствэрэ щlыпlэм и культхэррэ хэкум зэдэпсэу; зы-зы общинэхэм я хэтыкlэр зэрыщытыр къэгъэлъэгъуэныр хуэщlыкlыпlэу щыт.

  2. 738 гъэ

    Марван Лакз къызэрыкlуар
    Араб зауэ lэшэр Самур къуэм и Билистан къызэlуигъэувэ; къэлэм и щlыпlэр къызэрагъэувар lэджэныгъэм и къэгъэлъэгъуэныгъэу щыт.

  3. Ортэджыр

    Исламым и къэгъэщlэныгъэр
    Южнэ Дагъыстан ислам къызэрыщlидзэм и пэм и хэкум хахьэ; дин институтхэр мащlэ-мащlэу къэхъу.

  4. Ортэджыр

    Лакз тхыгъэ традицием
    Материалхэм политическэ культурнэ хэкур къызэщlиlуэт, иджырей этническэ гъэпсыкlэм нэхърэ нэхъыбэу.

  5. XIII лIэщIыгъуэ

    Монгол зауэхэр
    Зауэ lэшэхэм Къуэкlыпlэ Кавказым и политическэ щытыкlэррэ щlыпlэм и къэралхэм я зэпыщlэныгъэхэррэ зэрахъуэ.

  6. XIX лlэщlыгъуэм нэс

    Къуажэ общинэхэм я союзхэр
    Щlыпlэм и къэралхэм я управленэ формэррэ гъунэгъухэм ягъэзащlэныгъэхэррэ зэщхьэщыкl.

  7. 1721 гъэ

    Шемаха къызэрыщыубыдар
    Хаджи-Давудрэ Сурхай-ханрэ я отрядхэм къалэр яубыд; зауэм щlыпlэм и цlыхъухэм ящыщ зэрыгъэкlуэныгъэрэ зэрытехьэныгъэрэ къызэщlиlуэт.

  8. 1741–1743 гъэхэр

    Надир-шахым и зауэхэр
    Зауэм Дагъыстан къызэщlиlуэт; Хенвейрэ Базенрэ я свидетельствэхэр зэпэщlыкlыу, критикэу щытын хуей.

  9. 1771 гъэ

    Магомед Ярагскэм и къэхъуар
    Къэкlуэну суфий наставникыр Вини-Ярагым къыщалъхуащ.

  10. 1806 илъэс

    Кубин ханствэр Урыс империем хэхьар
    Административнэ зэхъуэкlыныгъэхэм ханствэм и лезги къуажэхэр къызэщlиlуэт.

  11. 1812 гъэ

    Кюрин ханствэр къызэрыщlыгъуар
    Аслан-хан урыс lэщlэгъуэм и пэщlэу пащтыхьэу ягъэуващ.

  12. XIX лlэщlыгъуэм и пэм и япэ lэщlыгъуэ

    Ярагскэм и дин наставничествэр
    Накшбандий зэпыщlэныгъэхэррэ теологым къэкlуэну имамхэм ятехуэ lэсэныгъэррэ зэхокlуэ.

  13. 1837 гъэ

    Кубин губерниэм и къэтlысхьэныр
    Щlыпlэм и цlыхъухэр имперскэ управленэм пэщlэу къыщыт; lуэхущlапlэр лезги общинэхэм къызэщlиlуэт.

  14. 1838 гъэ

    Етим Эминым и къэхъуар
    Лезги поэзием и классик хъущтэу къэхъуа лъэхъаным щыублащ.

  15. 1839 илъэсыр

    Ахты къалэу къызэращӀар
    Урыс шӀыпӀэу зэращӀар Самур кӀуэцӀым хэхьащ.

  16. 1845–1846 илъэсхэр

    Мискинджа тхылъыжъым и списокыр къызэращӀыжьыр
    Датэр къэна тхылъыжъым ехьылӀэ, хъыбарым и Ӏухыгъэхэм ащыщэу щымыӀэу.

  17. 1864 илъэс

    Кюрин ханствэм иупчӀэжьыр
    ШӀыпӀэр административнэ зэгъэпщэнщӀэным кӀуэщт.

  18. 1869 илъэс

    Сулейман Стальскэм и къэхъун
    Къэхъущт поэтыр Ашага-Стал къуаджэмрэ ашуг Ӏэдэбэмрэ язэпыщӀащ.

  19. 1871 илъэс

    Лезги тхылъыпӀэм и пэублэ тхылъ
    Казанфар-Бег и тхылъыр П. К. Услар и алфавит зэхэгъэуцӀэным тетэу къыдокӀ.

  20. 1877 илъэс

    Дагъыстаным икъэзыухъуреихьэныгъ
    Ипшъэ Дагъыстаным и жэмэӀэтхэр империал администрацэм пэщӀэувэным хэхьащ.

  21. XIX лIэшIэгъум икIэух XX лIэшIэгъум ипэублэ

    ГъащӀэм и сурэтхэр къэзыгъэлъагъуэ
    Музей коллекцэхэм къуаджэхэр, щыгъынхэр, гъащӀэм и махуэхэр ясурэтхэр къахэщ.

  22. 1905–1906 илъэсхэр

    Театр Ӏэдэбэм и кӀэлъыкӀуэныгъэ
    Сураханырэ Ахтырэ я спектаклхэр лезги сценэм и къэхъуным язэпыщӀащ.

  23. 1921 илъэсым иянварэм и 20-р

    Дагъыстан АССР-р къэгъэуцуныр
    ВЦИК-ым и Тхьэусыхэм республикэм и автоном статусыр къызэраӀуатэ.

  24. 1928 илъэс

    Латиницэм кӀуэныгъэ
    ГрафикэщӀэм еджапӀэмрэ тхылъ къыдэкӀынымрэ хэхьащ.

  25. 1934 илъэс

    Стальскэр зэгуэт тхакӀуэхэм я съездым
    Поэтым и хэхьэныр лезги Ӏэдэбэм Дагъыстаным и пэшӀухьэм щыщӀэныгъэ иригъэхьащ.

  26. 1937 илъэс

    Сулейман Стальскэм и лӀэныгъэ
    Поэтым и тхыгъэхэр къыдокӀыжьхэри зэдзыжьхэри.

  27. 1938 илъэс

    Кириллицэм кӀуэныгъэ
    Иджырей алфавитым и урыс графикэ лъабжьэр къыщагъэтӀысхьэ.

  28. 1949 илъэс

    Ахты труппэр Дербент кӀуэныгъэ
    Къалэр лезги театральнэ гъащӀэм и центр мэхъу.

  29. 1970–1971 илъэсхэр

    Азербайджан музей зэхуэхьэсыныгъэхэр
    Э. Г. Торчинскаярэ и гъусэхэрэ щыгъын, джанэ вязанэ, гъащӀэм и хьэпӀацӀэхэр зэхуахьэс.

  30. 1978 илъэс

    С. С. Агаширинова и монографие
    XIX лӀэщӀыгъуэмрэ XX лӀэщӀыгъуэм и пэублэмрэ лезгихэм я материальнэ культурэм иджыри къыдокӀ.

  31. 1980-хэм я кӀэм–1990-хэм

    Дин гъащӀэм и щӀэуэ увыӀэпӀэхэр
    ЖэмэӀэт зэхъуэкӀыныгъэхэм я дежь публичнэ практикэхэррэ еджэныррэ къыщызэӀуахащ.

  32. XXI лӀэщӀыгъуэм и пэублэ

    Бзэр цифрэу зэджэныр
    Лезги литературнэ бзэм и корпусыр къызэращӀыр, грамматикэ иджыныгъэхэр зэрахуэхыр.

  33. 2005 илъэс

    М. Ш. Ризаханова и монографие
    XIX лӀэщӀыгъуэмрэ XX лӀэщӀыгъуэм и пэублэмрэ лезгихэм я историкэ-этнографие иджыныгъэр къыдокӀ.

  34. 2009-рэ 2014-рэ илъэсхэр

    Самур кӀуэцӀым и гъуэгу тхыгъэхэр
    Этнографхэм мифологие сурэтхэррэ я иджырей зэхэгъэкӀыкӀэхэррэ ятх.

  35. 2014 илъэс

    Карчаг кӀуэцӀым иджыныгъэ
    Карчаг, Зизик, Экендил, Нютюг къуаджэхэм материалхэр зэхуахьэсащ.

  36. 2015 илъэсым и бадзэуэгъуэ

    «Та’рих Абу Муслим» и списокыр къэгъуэтыныр
    Мискинджа тхылъыжъыр шӀэныгъэ иджыныгъэм и предмет мэхъу.

  37. 2016–2017 илъэсхэр

    Музей экспедицэ
    Гъунапкъым и лъэныкъуитӀым къуаджэхэм я историкэ сурэтыррэ иджырей гъащӀэррэ зэрапщы.

  38. 2018 илъэс

    «Кюринхэм къыщыкӀуэу лезгихэм нэс» альбом
    Урыс этнографие музейм «Разная земля» серием и томыр къыдокӀ.

  39. 2018 илъэс

    Мискинджа хроникэм и публикацэ
    ШӀэныгъэ зэдзэкӀыныгъэмрэ комментариехэмрэ тхылъыжъыр иджыныгъэм хахьэ.

  40. 2019 илъэс

    Азербайджан цӀыхухэм я нэбжьыныр
    Къэралым и кӀуэцӀым 167,6 мин лезгихэр официалнэу ятхащ.

  41. 2021 илъэс

    Урысыем и цIыф зэхэлъхьэныгъэр
    Урысейм 488 608 цӀыхур лезгиуэ зэралъытэр ятхащ.

Шхын

  • Афархэр

    КъэкӀыгъэхэм ыкӀи чӀыпӀэм икъэкӀыгъэхэм ягъэпшъэгъуаеу пӀастэхэр. Яхэтыр илъэсым икъэлъытэгъэмрэ унагъо хабзэмрэ зэращымыкӀэу зэхъокӀых.

  • ЦӀыкэн

    Лы ыкӀи чӀыпӀэм икъэкӀыгъэхэм ягъэпшъэгъуаеу зэпэщыпӀэ пӀастэ; этнографие тхыгъэхэм джэшхэр ыкӀи шӀыкӀэхэр къэтхыгъэх.

  • Хьынкъал ыкӀи пичӀэкар

    Гъэжъагъэ псыгъуэ, лы ыкӀи лыкӀэ зэхэтыкӀэу шӀыкӀэхэр. ПичӀэкар гъэпшъэгъуаеу яшӀы; чӀыпӀэм ирецептхэр зэшъхьащыкӀых.

  • Къэбыл ыкӀи шъоущыгъуэхэр

    Къэбыл шӀыкӀэхэр ыкӀи шъоущыгъуэ шӀыкӀэхэр къушъхьэ, къушъхьэ ыпэкӀэ ыкӀи губгъуэ районхэм ямэкъуапӀэмрэ яӀэщэнымрэ яхьылӀэгъух.

  • Мэфэшхуэ шӀыкӀэхэр

    Сурэтэу гъэжъагъэхэр, зэдэшӀыкӀэ ыкӀи шӀыкӀэ зэрагъэхьэныр илъэсым икъэлъытэгъэмрэ унагъо хьэл-щэнымрэ хахьэх. Конкретнэ хабзэр чӀыпӀэм ехьылӀэгъу.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • Джамаат

    КӀуаджэм иджэгуакӀохэр мэкъуапӀэ, чӀыгу ыкӀи джэгуакӀо Ӏофхэм ягъэзэщӀэныгъэм ягъэхьэгъэх; унафэхэр сходымрэ старшинэхэмрэ яхэтыкӀэу къэшӀыгъэх.

  • ЗэдэIэпыкъуныгъ

    ЗэдэӀофшӀэныр къалэ ыкӀи мэкъуапӀэ Ӏофхэм яӀэпыӀэгъуагъ. Родственникхэмрэ гъунэгъухэмрэ яӀэпыӀэгъур джэгуакӀо псэукӀэм хахьэгъ.

  • ХьэщIэпIэныгъэ ыкIи кунак зэпыщIэныгъэ

    ХьакӀэм икъэлъытэныр ыкӀи кӀыхьэ зэӀэпыӀэгъу зэхэхьэныгъэр унагъохэмрэ кӀуаджэхэмрэ язэхэхьэгъ. Хабзэр псэукӀэм икъэлъытэгъэхэм кӀэлэшъэу зэхъокӀыгъ.

  • Яран сувар

    Гъатхэ мэфэшхуэр зэман зэрикъум, мэкъуапӀэ илъэсым ищӀэуагъэмрэ зэдэшӀыкӀэмрэ яхьылӀэгъу. Карчаг тхыгъэхэм ичӀыпӀэ формэхэр къэгъэлъэгъуакӀэу къызэгъэпщэх.

  • Адат ыкӀи дин хабзэр

    ДжэгуакӀом итарихкӀэ зэхэтыкӀэм хабзэхэр ыкӀи муслъым институтхэр хахьэгъэх. Ахэр зэдэхьэныгъэр зэманымрэ конкретнэ джэгуакӀомрэ ехьылӀэу зэплъын фае.

Щыгъын

XIX илъэсым икӀэм – XX илъэсым ипэм бзылъхугъэ шӀыкӀэм кӀыхь джанэ-щыгъын, гъуэншэдж, кӀэщӀыӀу ыкӀи бгырыпх хахьэгъэх. Материалхэр ыкӀи гъэдэӀуныр шӀыкӀэм иӀэныгъэмрэ иӀофшӀэныгъэмрэ яхьылӀэгъух.
ШъхьащыӀэм шуткъу ыкӀи шӀыкӀэшхуэ хахьэу щыӀагъ. РЭМ 7426-22 музей шӀыкӀэр XX илъэсым икум икъэӀуагъэ: мы точнэ атрибуцэр зы предметэм ехьылӀэгъу.
Азербайджан къыщыхъугъэ лезги коллекциехэм зэрашӀыгъэ вакъэхэр, бгырыпххэр, шӀыкӀэхэр ыкӀи утвариехэр къэгъэлъэгъуах. Непэ сценэ шӀыкӀэр ыкӀи документэу тарихкӀэ зэхэтыкӀэр зэфэшъхьафэу зэрагъэлъэгъуакӀэ фае.

Къафэхэр

  • Лезгинкэ

    ЦӀэр къушъхьэ джэгуакӀом итипэу Кавказ лъэпкъыбэм яӀэу къэгъэлъэгъуакӀэ. Лезгихэм яджэгуакӀэм ичӀыпӀэ ытарихэр ыкӀи сценэ ытарихэр иӀ.

  • Сценэм тет джэгуакӀо

    Музыкально-драматическэ театрэ профессионал сценическэ культурэр егъэбылъэх. Авторскэ постановкэр старым къуаджэ обрядым иточнэу икъэзыгъэщIэныр къащIэп.

Музыкэ

Жьэгу поэзиерэ ашуг уэрэдырэ нэхъыбэу Сулейман Стальскэм и къэсхьэдзыкlэ къэгъэлъэгъуагъэх. И тхыгъэхэр ягъэзэщlэу, ятхыу, ягъэзэщlэу щытах; тхынырэ зэдзэкlанырэ ятlыкlэ историе яl.
Музеим и альбомым нэхъыжьым и гъэсэныгъэм и историческэ сурэт къызэщlиlуэт: зурнэ зы тlу зиlэу, бубнэм теуэу зиlэу. Ар конкретнэ музыкальнэ хэкум и документ, лезги ансамблым и зыкъом къэзыгъэлъагъуэу.
Национальнэ библиотекэмрэ научнэ тхылъхэмрэ классикхэм я тхыгъэхэррэ фольклоррэ яlыгъ. Литературнэ уэрэд традициер Дагъыстанымрэ Азербайджанымрэ я бзэ зыбжанэ культурэм епхащ.

ӀэщӀагъэхэр

  • Сумахэу щlыгъын

    Узорым и щlыгъынкlэ нэгъуэщl хьуэхэр къызэрыкlуэу, лъэныкъуэхэр зэрызэlуэу. Техникэм и цlэр зы коврым зы лъэпкъым иlэу къэзыгъэлъагъуэ доказательствэу щыткъым.

  • Къасумкент къызыхэкl коврыр

    Лезги цlы зимыlэ коврыр РЭМ 12983-1 цым къыхэщlыкlауэ, 1960–1970 гъэхэм я деж къызэраlуэу. Музеим и карточкэм щlыр, техникэр, коллекционнэ номерыр къызэщlиlуэт.

  • Зэlуэ вакъэхэррэ быту предметхэррэ

    Азербайджаным и Кусар районрэ Куткашен районрэ я экспедицэ зэхуэхьэсыныгъэхэм шей, цы lыхьэгъэхэр, ковр сумкэхэр, дыжьыгъэ lэмэлхэр яlыгъ.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Ахты

    Самур къуэм и нэхъыщхьэ историческэ культурнэ центрхэм ящыщ. Напэкlэм 2013 гъэм Ахтым и унэхэр къызэрыщыlам и документальнэ сурэт къыщыгъэлъэгъуащ.

  • Курахрэ Кюрарэ

    Къэрал lэнатlэхэмрэ Кюрин ханствэмрэ я историер XIX лlэщlыгъуэм и южнодагъыстан управленэм и зэщхьэщыкlыныгъэхэр къызэщlиlуэт.

  • Мискинджа

    Шиит общинэ зиlэ, тхылъыкlэ lэнатlэшхуэ зиlэ къуажэ. Мыдэ «Та’рих Абу Муслим» и список къызэрыщыlар.

  • Вини-Яраг

    Магомед Ярагскэм и къэхъукlэ XIX лlэщlыгъуэм и пэм и теологрэ суфий наставникрэ.

  • Кусаррэ и гъунэгъухэррэ

    Азербайджаным и лезги культурнэ хэкум и lыхьэшхуэ. Музеим и экспедицэхэм щlыпlэм и еджапlэ гъащlэррэ культурнэ lуэхущlапlэхэррэ ядокументироват.

ЦӀэхэр

ЛӀыгъэхэр

  • Буба (лезгибзэ)

Бзылъхугъэхэр

  • Баде (лезгибзэ)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

  • Етим Эмин

    XIX лlэщlыгъуэм и лезги тхыгъэ поэзием и классик. И lэнатlэр тхылъхэм, зэдзэкlахэм, lэджэныгъэхэм хъумэ.

  • Сулейман Стальский

    Поэтрэ ашугрэ, 1869–1937. Дагъыстаным и литературнэ гъащlэмрэ 1934 гъэм и Всесоюзнэ тхакlуэхэм я съездымрэ хэтащ.

  • Магомед Ярагский

    Накшбандий тарикъатым и теологрэ наставникрэ. И lэсэныгъэр Дагъыстанымрэ Чечнямрэ я дин историем епхащ.

  • Идрис Шамхалов

    Лезги театр сценэм и зы къэзыгъэуващ; театр lуэхущlапlэр 1906 гъэм Ахтым и постановкэхэм къыщыщlэдзауэ и историер еlуэт.

  • Шарвили: эпосым и лlыхъужь

    Лезги фольклорым и батыр сурэт. Абы теухуа легендэ сюжетхэр культурнэ lэнатlэу щыт, историческэ зауэ lэшэм и документальнэ биографиеу щыткъым.

Медиа

Сурэт галлере

Ахтхэр, Дагъыстан. Къушъхьэхэм я лъэгум унэхэр. Документал сурэт Fred Schaerli, 2013 гъэм и мэлыжъым и 4-м · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0Fred Schaerli · CC BY-SA 3.0 · WebP-м и конверсие · CC BY-SA 3.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Fred Schaerli, 2013; converted to WebPСурэт

Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.