Дагъыстан

Дагестан Кавказым икъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъом тет, Каспий хым икъыблэ-къокIыпIэ джабэм. Мыдэ къушъхьэ лъэгапIэ къуаджэхэр, къушъхьэ пэхэрэ губгъохэрэ, жьы Дербентырэ актуальнэ Махачкаларэ зэгъунэгъу. Регионыр бзэ, исторые, культурэ IэпэIэ зэфэшъхьафхэр зиIэ лъэпкъхэр зэгъэпщэн.

Известняк каньон кӀуэцӀыкӀ, бирюзэ псымрэ кӀуэцӀыпӀэ удз гъэгъуахэмрэ — Сулак каньон: пейзажым и къэпщытэныр · сурэт · Художественнэ сурэт

3,26 млн

цӀыфэу 2025 гъэм идыгъэм и 1-м икӀэмкӀэ, Дагестанстат

50,3 тыс.

квадрат километрэхэр, республикэм иплощадь

2003

Дербент ипшатхэр ЮНЕСКО-м исискъэм зэрахагъэ илъэс

Географиер зэрыщытым

Къалэхэр, къуажэхэр, районхэр

Дагестаным икъу 41 административнэ район, республикэм икъэлэшъхьэ зыфиIорэр зиIэ къэлэ пшIыкIуи, Цунтинскэ районым икъэлэшъхьэу Бежтинскэ участкэри. ПсыIушъом ит къэлэхэр, къушъхьэ лъэныкъом ит къуаджэхэр ыкIи лъэныкъуабэ къушъхьэхэм ит къуаджэхэр зэмылIэшъу зыдэсэу щыпсэухэрэ историческэ зонэхэр къыхагъэщых.

Къуаджэхэм я пӏэ: 1634
Территориехэр: 52

2026 гъэм и сентябрым и 8-м и къэӀуэтэгъуэ псэупӀэхэм я тхылъ. Муниципальнэ зэгухьэныгъэ зэмыщхьэхэм я цӀэ зэхуэдэ псэупӀэхэр зэмыщхьэу къэгъэлъэгъуащ. ПсэущӀэ зимыӀэ цӀыкӀу псэупӀэхэри хэтащ; абы и джылу псэущӀэхэм я бжыгъэр къыщыгъэлъэгъуакъым.

Къалэ округМахачкалаГупэ: Махачкала

Къалэ округБуйнакскГупэ: Буйнакск

Къалэ округДагестан ОгниГупэ: Дагестан Огни

Къалэ округДербентГупэ: Дербент

Къалэ округИзбербашГупэ: Избербаш

Къалэ округКаспийскГупэ: Каспийск

Къалэ округКизилюртГупэ: Кизилюрт

Къалэ округКизлярГупэ: Кизляр

Къалэ округХасавюртГупэ: Хасавюрт

Къалэ округЮжно-СухокумскГупэ: Южно-Сухокумск

РайонАгул районГупэ: къуаджэ Тпиг

РайонАкушинскэ районГупэ: къуаджэ Акуша

РайонАхвахскэ районГупэ: къуаджэу Карата

РайонАхтынскэ районГупэ: Ахты къуаджэ

РайонБабаюртовскэ районГупэ: къуаджэ Бабаюрт

РайонБотлихскэ районГупэ: Ботлих къуаджэ

РайонБуйнакскэ районГупэ: Буйнакск

РайонГергебильскэ районГупэ: Гергебиль къуадж

РайонГумбетовскэ районГупэ: Мехельта къуадж

РайонГунибскэ районГупэ: Гуниб къуаджэ

РайонДахадаевскэ районГупэ: Уркарах къуадж

РайонДербентскэ районГупэ: Дербент

РайонДокузпаринскэ районГупэ: Усухчай къуаджэ

РайонКазбековскэ районГупэ: Дылым къуадж

РайонКайтагскэ районГупэ: къуаджэ Маджалис

РайонКарабудахкентскэ районГупэ: Карабудахкент къуаджэ

РайонКаякентскэ районГупэ: Новокаякент къуаджэ

РайонКизилюртовскэ районГупэ: Кизилюрт

РайонКизлярскэ районГупэ: Кизляр

РайонКулинскэ районГупэ: Вачи къуаджэ

РайонКумторкалинскэ районГупэ: Коркмаскалэ къуаджэ

РайонКурахскэ районГупэ: Курах къуадж

РайонЛакскэ районГупэ: къуаджэ Кумух

РайонЛевашинскэ районГупэ: Леваши къуаджэ

РайонМагарамкентскэ районГупэ: Магарамкент къуаджэ

РайонНоволакскэ районГупэ: Новолакское къуадж

РайонНогайскэ районГупэ: Терекли-Мектеб къуаджэ

РайонРутульскэ районГупэ: Рутул къуаджэ

РайонСергокалинскэ районГупэ: къуаджэ Сергокала

РайонСулейман-Стальскэ районГупэ: къуаджэ Касумкент

РайонТабасаранскэ районГупэ: Хучни къуадж

РайонТарумовскэ районГупэ: къуадж Тарумовкэ

РайонТляратинскэ районГупэ: Тлярата къуадж

РайонУнцукульскэ районГупэ: Шамилькъалэ къуаджэ

РайонХасавюртовскэ районГупэ: Хасавюрт

РайонХивскэ районГупэ: Хив къуадж

РайонХунзахскэ районГупэ: Хунзах къуадж

РайонЦумадинскэ районГупэ: Агвали къуадж

РайонЦунтинскэ районГупэ: Цунта къуадж

РайонЧародинскэ районГупэ: Цуриб къуадж

РайонШамильскэ районГупэ: Хебда къуадж

Цунтинскэ районым икъэлэшъхьэу участкэБежтинскэ участкэГупэ: Бежта къуадж

Географиерэ джылэрэ

Республикэр Ишъхъэрэ Кавказым и кӀэлъыкӀуэ лъэныкъуэм, Каспий хыкъум и тегъэпщӀэм и кӀыбымкӀэ щыӀ. И инагъыр 50,3 мин км²; административнэ центр Махачкал. Регионым и кӀуэцӀым къущхьэ, къущхьэпэмрэ губгъуэ ландшафтхэр зэхэсщ, ащ щхьэкӀэ Дагестаныр къущхьэшхуэ территориэу къызэрыгъэлъэгъуэныр хуэмэкъэп. 2025 гъэм и 1-м къызэрылъытэмкӀэ псэущӀэ цӀыфхэр: 3 259 890, абыхэм 1 473 304 къалэ дэсхэри 1 786 586 къуажэ дэсхэри. Мафэр мэхьанэшхо иӀ: мыр Дагестанстатым и переписэ зэпыщӀэ лъытэныгъэ, ау 2021 гъэм и переписым и къэлъэщыныгъэкъэп. Сулак каньоным известь мыжъо къущхьэхэр еупщӀыкӀ; ащ и цӀэр Къэралыгъу географие цӀэхэм я Каталогым хэт. Регионым и нэмыкӀ природэ территориехэм Сарыкум пшахъуэ массивэрэ Кизляр хыкъум и кӀэлъыкӀуэ кӀуэцӀырэ яхэт, «Дагестанскэ» заповедникым яхъумэ. Мыр зэмыщхь экосистемэхэр, ау зы къущхьэ пейзажым и Ӏыхьэкъэп. ; .

Регионым и лъэпкъхэр

Авархэр

МагӀарулал · Урысыем 1 012 074 (2021 гъэм и перепис)

Аварыбзэ (магӀарул мацӀ)

Даргъухэр

Дарганти · Дарган · Урысыем 626 601 (2021 илъэсым икъэлэшъыгъэ)

Даргъу бзэхэрэ литературнэ даргъу бзэрэ

Къумыкъхэр

Къумукълар · Урысыем 565 830 (2021 гъэм ибгъэлъэгъу)

Къумыкъбзэ · къумукъ тил

Лезгихэр

Лезгияр · Урысыем 488 608 (2021); Азербайджанэм 167,6 мин (2019)

Лезгибзэ · лезги чӀал

Лакхэр

Лак · Урысыем 173 416 (2021 гъэм и къэлэшъыкӀ)}

Лакыбзэ · лакку маз

Табасараныр

Табасараныр · Урысыем 151 466 (2021 илъэсым икъэлэшъын)

Табасаранбзэ · табасаран чӀал

Ногъайхэр

Ногъай · ногайлар · Урысыем 109 042 (2021 гъэм и къэлэшъыкӀ)

Ногъайбзэ · ногай тили

Рутулхэр

Мыхабыр (Рутул); цIыкIу зэреджэхэр · 34 259 Урысыем (2021 гъэм и перепись)

Рутул бзэ

Агулхэр

Агъулар · Урысыем 34 576 (2021 гъэм и перепис)

Агулыбзэ

Цахъурыр

Йыхбыр · Урысыем 12 541 (2021); Азербайджанэм 13,4 мин (2019)

Цахъурбзэ

Андихэр

Гъваннал · 16 758-м Урысыем андихэу зыкъэлъытэгъэх (2021)

Андибзэ

Цезхэр (дидойхэр)

Цезхэр · Урысыем 14 881-р дидойу хъуныр ягъэлъэгъуагъ (2021)

Цезбзэ (дидойбзэ)

Арчынхэр

Аршишттиб · аршашдиб · Урысыем ис 1 693 арчын (2021 гъэмкIэ къэлъытэгъу)

Арчынбзэ (аршаттен чIат)

Къайтагхэр

Хайдакъ · хайдакълан · Зэхэсхэм ябжыгъэр шъхьэзакъуэу къыгъэнакъым

Къайтагыбзэ (хайдакъыбзэ)

Къубэчыхэр

Угъбуг · угъбуган · Зэхэгъэу бэшӀагъэр къэгъэлъэгъуакъым

Къубэчыбзэ (къубэчы-аштынбзэ)

Азербайджанхэр

Azərbaycanlılar · Азербайджанхэр · Азербайджаным 9 436,1 мин (2019 илъэсым иперепис)

Азербайджанбзэр: икъыблэ ыкIи итемыр зэхэщыкIхэр

Шэшэнхэр

Нохчий · Урысыем 1 674 854 (2021 гъэм и переписым)

Шэшэнбзэ (нохчийн мотт)

Бзэ ыкӀи культурэ зэмызэгъуныгъ

Андий лъэпкъхэр: Андийхэр, ахваххэр, багвалинхэр, ботлиххэр, годоберинхэр, каратинхэр, тиндинхэр ыкӀи чамалинхэр зэблэгъэныгъэ зиӀэу ау зыкъом зыфэгъэзэщтэп бзэхэмкӀэ мэгущаӀэх. Ахэр зы чӀыпӀэбзэу зэхэгъэкӀыфынукъым.
Цез лъэпкъхэр: Цез гупым хэтхэр: цез, бежтин, гинух, гунзиб ыкӀи хваршин бзэхэр. Цез бзэми дидой ыкӀи цунтин цӀэхэр щыӀэх.
Даргин бзэхэр: «Даргин» зыцӀэм кӀэлъыкӀуэу зэблэгъэныгъэ зиӀэ идиомхэр къызэращэх. Литературэ даргин бзэр ыкӀи чӀыпӀэбзэхэр ыкӀи гущыӀэхэр зэпэщыгъэу зэхэгъэкӀыфынукъым.

Бзэхэр

Нах-дагъыстан бзэхэр

Авар, даргин гупым ибзэхэр, лак, лезги, табасаран, агул, рутул, цахур, арчин, андий ыкӀи цез бзэхэр, ыкӀи шэшэн бзэр. Ар бзэ унагъоу, зы бзэ ицӀэу къэлъытэгъэп. ; ; .

Тюрк бзэхэр

Къумыкъ, нэгъуай ыкӀи азербайджан бзэхэр тюрк бзэхэм ащыщых. Къумыкъбзэр нэхъыбэу губгъом ыкӀи къушъхьэхэм япэм щызэхащэ. Нэгъуай бзэ традициер нэхъыбэу республикэм итемыр лъэныкъом епхыгъэу ау ар зыкъомкӀи къызэщӀиубытэп. ; .

Индоевропей бзэхэр

Урысбзэр славян бзэхэм ащыщ. Джуури, къушъхьэ-джурт ыкӀи джурт-тат цӀэхэри зиӀэу, иран гупым ащыщ; иисторие ареалыр Дербент ыкӀи Дагъыстаным икъыблэ лъэныкъом къызэщӀиубытэ. «Татхэр» ыкӀи «къушъхьэ джуртхэр» цӀэхэр зы общинэ ицӀэхэу автоматикэу къэлъытэгъэп.

Бзэхэр: статусыррэ гъащӀэм и къэлъэщыныгъэрэ

Дагестан Республикэм и Конституцэм и 11-нэ статьям къэралыгъу бзэхэу урысыбзэрэ Дагестаным и лъэпкъхэм я бзэхэрэ къызэригъэлъэгъур. Статьям и кӀуэцӀым 14 бзэм я кӀэух спискэр хэткъэп. Ащ щхьэкӀэ мы бжыгъэр мыдэ къэралыгъу формулэ пэжэу къыщыгъэлъэгъуакъэп. Литературнэ бзэхэм, школым щыгъэджэ бзэхэмрэ лингвистическэ классификацием и шъхьэзакъо бзэхэмрэ я бжыгъэр зэщхьэщыкӀыфыну. Урысыбзэр лъэпкъ зэхуаку зэгурыӀуэныгъэм пае къыщагъэсэбэп, ау ар анэдэлъхубзэхэмрэ унагъуэхэм я бзэбэныгъэмрэ къызэригъэкӀуэкӀыркъэп. Андийрэ цезрэ бзэхэр, джуурирэ даргин группэм и бзэхэрэ шъхьэзакъоу ягъэлъэгъуэныр хуэй. Статистикэм и нэхъ ин тхыгъэм шъхьэзакъо бзэ щыӀэныр къызэримыгъэлъэгъуакъэп. ; .

Дагестаным и нэмыкӀ общинэхэр

Дэтхэнэ карточкэхэм я спискэр порталым и къыдэкӀыгъэ статьяхэр къызэрагъэлъэгъур, ау Дагестаным и дэсхэм я псори къызэригъэлъэгъуакъэп. Лъэпкъыгъэр цӀыфым и шъхьэзакъоу зэрилъытэныгъэмкӀэ къызэрагъэуцур. Бзэ классификацэрэ статистикэм и нэхъ ин категориехэрэ лъэпкъхэм я цӀэхэм ящыщкъэп.

Азербайджанхэр: Дербент ыкӀи Дагъыстаным икъыблэ лъэныкъом иисторие общинэхэр; порталым лъэпкъым тепсэу зыкъом зытхыгъэ тхылъыщыӀ.
Шэшэнхэр, аккинхэри хэту: Республикэм илъэпкъыбэ цӀыфхэм ящыщ, нэхъыбэу итемыр-къуэкӀыпӀэ губгъо зонэм; порталым лъэпкъым тепсэу зыкъом зытхыгъэ тхылъыщыӀ.
Урысхэр: Къалэ ыкӀи къуаджэ общинэхэр; урыс цӀыфхэр ыкӀи къазакъ зэгухьэныгъэхэм зэфэшъхьафыу ау зэпхыгъэ историе традициехэр яӀэх.
Къушъхьэ джуртхэр: Зыкъом зыфэгъэзэщтэп историе-культурэ общинэ. Ибзэ лъэпкъыгъэр джуурим епхыгъ, идин традициер иудаизмым епхыгъ.

Тхыдэ

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Ипэ палеолит

ЦӀыфым ипэ лъэужьхэр

Акушин районэм щыӀэ Айникаб, Мухкай ыкӀи Гегалашур щыӀэхэр Кавказым ипэ палеолитым ипшъэщӀэщхэм ащыщых. Мыщ кӀэм иӀэхэр ыкӀи пэщыӀэ зыщыпсэуагъэхэр къэгъэлъэгъуагъэх. Х. А. Амирхановым и 2021 илъэсым итхыгъэмкӀэ КъуэкӀыпӀэ Дагъыстаным ипшъэщӀэщхэм язэблэдзагъэр 2 миллионэм къыщыкӀэдзауэ 800 минэм нэсэу къэлъытэгъэ.

Археологие комплексхэм ядатировкэх, ау бгъэдэт лъэпкъхэм яулъэсымэ е къуаджэхэм яулъэсымэ ащыщэп. Джыри республикэм ицӀэр мыщ кӀэм иӀэхэр зыщыӀэ чӀыпӀэм къэгъэлъэгъуным пае къыщагъэсэбэп.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

КӀэщӀ тхыдэ очерк. Научнэ ӀэщӀэныгъэхэмрэ документхэмрэ ящыщ тещӀыхьэхэр главэхэмрэ «Материалхэр» разделымрэ хэт. Республикэм и иджырей гъунапкъэхэр жьы къэралхэмрэ жьы зэхэсхэмрэ ятегъэзэщӀакъэп.

Динэ зэхэтыкӀыгъэр

Дагестаным и дин тхыдэм ислам, христианствэрэ иудаизмрэ я хабзэхэр хэт. Дербентым абыхэр конкретнэ хьэлэмэтхэмкӀэ къызэрагъэлъэгъур: Джума-мечеть, Келе-Нумаз синагогэрэ Псори Зыгъэхъу Святой армян церквырэ. Абыхэм яджэныр зэмыщхь общинэхэм я тхыдэр къэгъэлъэгъуэнымкӀэ еӀуэщ, ау регионым и лъэпкъыгъэр зы динэм къызэригъэхьакъэп. Дунаем и культурхэмрэ динхэмрэ я тхыдэм и Дербент музейм мы щӀыпӀэхэр и образовательнэ маршрутхэм хегъэхьэ. ЦӀыфыр лъэпкъым хэтыныр абы и шъхьэзакъоу и гупсысэхэр къызэригъэуцуркъэп.

ӀэщӀэныгъэхэррэ гъащӀэм и культурэрэ

Кубачир гъуджэм и художественнэ ӀэмэлымкӀэ яцӀэрыӀу, Гоцатлыр дыщэ ӀэмэлымкӀэ, Унцукулыр пхъэм и орнаментальнэ кӀэщӀэгъэнагъэкӀэ, Балхэрыр сурэт зытет керамикэкӀэ. Ишъхъэрэ-къиблэ Дагестаныр ковёр Ӏэмэл хабзэ зэмыщхьхэм ящыщ. Мы цӀэхэр технологие зэмыщхь зиӀэ Ӏэмэл производствэ центр пэжхэр къызэрагъэлъэгъур, ау зы «кавказ орнамент» къызэрагъэлъэгъуакъэп. Тхыдэу щыӀэ костюмхэр, гъащӀэ Ӏэмэлхэррэ къуажэхэм я гъэпсыкӀэрэ лъэпкъым, щӀыпӀэмрэ зэманымрэ ящыщ къызэрыщытымкӀэ ялъагъуныр хуэй. Иджырей зэманым иригъэпщылӀыным пае А. К. Сержпутовскэм и 1910 гъэм и экспедицэ сурэтхэм я альбомыр Урысей этнографие музейм и собраниемкӀэ мэхьанэшхо иӀ. Ар музейнэ атрибуцэ иӀ, ау ирэт гъэм и сценэхэмкӀэ къызэрагъэуцуркъэп.

Дагестаным и лъэпкъхэм я шхын

ЗэгурыӀу регион кухнэр бэ куей зыгъэпсэуныгъэхэм къахокӀы. Хинкал, чӀуду, курзе кӀэлэцӀыкӀухэм ящыщ; ягъэхьэзырыныр ыкӀи яцӀэхэр лъэпкъхэм, къуаджэхэм ыкӀи унагъуэхэм яку дэзыхьэхэу щыт. Хинкалым епхыгъуауэ псым хэлъу гъэжьа хьэку, лы, шӀыкӀэ ыкӀи подливэхэр; чӀудум и кӀуэцӀым зэмылӀэужьыгъуэ хэлъхьэныгъэхэр ыкӀи хьэкум и бгъуагъыр зэщхьэщокӀ. Къалэ кухнэм и этнографие иджыри къэзыгъэлъагъуэм къыхэкӀыу, куей кухнэхэр зэрызэпэщӀэувэр ыкӀи махуэ къэс яшхынур зэрызэхъуэкӀыр къэгъэлъагъуэ. Аращ щӀыкӀэу, зы ресторан рецептым иригъэжьауэ Дагъыстаным псом и дежкӀэ и пэжыпӀэу ыкӀи и закъуэу щытыну щӀэуэ хъунукъым.

Медиа

Дагестаным и пейзаж

Пейзажым и сурэт. Мыр Сулак каньоным и интерпретац, ау зыщыпӀэ гуэрым и документальнэ сурэткъэп. Тхыдэу щыӀэ сурэтхэр Урысей этнографие музейм и кӀэлъыкӀуэ тещӀыхьэмкӀэ къэгъуэтыфыну.

Гимн

Дагестан Республикэм и Къэралыгъу Гимн

Урысыбзэ

Убзэхэр: Расул Гамзатов; урысыбзэкӀэ текст: Николай Доризо. Музыкэр: Мурад Кажлаев. Къэралыгъу гимным и Закъонэр 2016 гъэм и 9-м щымахуэм и зэхъокӀхэмкӀэ; къэгъэуцуагъэ текстым приложение № 2-м хэт.

Къэралыгъу Гимныр къэгъэуцуагъэ музыкальнэ тхыгъэмрэ текстымрэ я редакцэмкӀэ къызэрагъэлъэгъур. Текстырэ нотэ тхыгъэрэ гимным и закъоным и приложенихэм къыхагъэщыкӀыкӀыгъ. «Официальнэ текст» зыфиӀоу щӀыпӀэмкӀэ ягъуэтыфыну.

Хронологие

Хъыбархэр: 7 / 7

Мин 2 гъэ илъэс къэсэм: Къэблэгъэ Дагестаным и мыжъо Ӏэмэл-Ӏэщэ комплексхэр. Датировкэхэр археологие слойхэм ящыщ, иджырей лъэпкъхэм я ныбжьэм ящыщкъэп.
V-VI лӀэщӀыгъуэхэр: Дербентым и сасанид мыжъо къэлэуц системэм я гъэпсыныр, Каспий хыкъум и тегъэпщӀэм и кӀыбымкӀэ кӀуэ лъагъур зэриӀыгъыр.
1834: Шамилыр имамэу хахыныр; Дагестанымрэ Чечнемрэ я территориехэм я гущӀыӀэм имамат зэригъэӀуэныр.
1860: Урысей империем и Дагестан областым я гъэпсыныр. Ащ и гъунапкъэхэр иджырей республикэм и гъунапкъэхэм ящыщкъэп.
1921 гъэм и 20-м щымахуэм: Автономнэ Дагестан Социалист Совет Республикэм икӀэ ВЦИК-ым и постановлениер.
2003 гъэм и 10-м щымахуэм: Дагестан Республикэм и иджырей Конституцэр Конституционэ ЗэӀущӀэм къызэриштыр.
2003: Дербентым и цитаделэр, и къекӀуакӀэжь къалэрэ и къэлэуцхэрэ ЮНЕСКО-м и Дунаем и ХэкушӀэныгъэм и спискэм яхэхьэныр.