← Лъэпкъ пстэури
Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан
Рутулхэр
Мыхабыр (Рутул); цIыкIу зэреджэхэр
Рутулхэр: Самурым и ишъхъэрэ ыкIи Ахты-чай обществэхэм я тарих, Дагестаным ыкIи Азербайджанэм зэрыщыпсэухэрэр, бзэ ыкIи культурэ. Ипэ динхэр, ислам зэрызыхэхьарэр, курыт лIэшIэгъухэм я тхыгъэхэр, икъэлэшъуашэ хронологие ыкIи шIэныгъэ материалхэр.
Рутул. Сурэт Fred Schaerli, 2013 · CC BY-SA 3.0
Бзэ
Рутул бзэ
Унагъо
Нах-дагъыстан пщыкъу · лезгинэ къутам
Бэныгъ
34 259 Урысыем (2021 гъэм и перепись)
Тхыдэ
Хэкумрэ общинэхэмрэ. Рутулхэр КъуэкӀыпӀэ Дагъыстаным и лъапсэ лъэпкъхэм ящыщщ. Я традиционэ зэрызэхэсар Самур и пэм, Ахты-чай къуэмрэ Азербайджан и ищхъэрэмрэ епхыгъ. Лъэпкъым и тхыдэр зы административэ район и тхыдэм нэхърэ нэхъ инщ.
ЦӀэхэр. Зэдай цӀэр Рутул къуажэм епхыгъ. Абы кӀэлъыкӀуэу къуажэ зэмылӀэужьыгъуэхэм я цӀэхэр ящӀыкӀыу щӀэтщ; «мыхабыр» цӀэр нэхъыбэу Рутулым епхыгъ. Зы къуажэ цӀэр общинэ псоми ямыӀуэхуу щӀыгъуэ зэрыщытым тегъэзэгъэн хуейкъым.
Кавказ и пэжыжьэ. ЩӀыпӀэм и обществэхэм я тхыдэр Кавказ Албаниэмрэ и гъунэгъу унафэхэмрэ я контекстым щыщӀэджыкӀыу щӀэтщ. ЩӀыпӀэм и жьы цӀэр иджырей этнонимым хуэдэкъым; бзэ зэпыщӀэныгъэми псоми зы жьы лъэпкъым къыщыкӀуэныр къэгъэлъагъуэкъым.
Курыт лӀэщӀыгъуэхэм и кӀэлъыкӀуэныгъэхэр. Араб тхыгъэхэм муслъымэн ӀуэхущӀапӀэхэррэ ухуэныгъэ Ӏуэхуррэ къыщагъэлъагъуэ. 1228-рэ 1284-рэ гъэхэм и рутул тхыгъэхэм общинэм, заказчикхэмрэ динэ ӀэнатӀэхэмрэ я Ӏыхьэр щӀэджыкӀыным тегъэпсэху.
Къуажэ обществэхэм я союзхэр. XVIII–XIX лӀэщӀыгъуэм и япэ Ӏыхьэм Рутул магал, щӀыпӀэ общинэхэррэ бек ӀэнатӀэррэ иджыри мэхьэлъэщ. Къуажэ зэмылӀэужьыгъуэхэм я зэпыщӀэныгъэррэ политикэ щытыкӀэррэ зэхуэдэтэкъым.
Кавказ зауэ. Агабек Рутул урыс зэрыщӀэкӀуэным пэщӀэувэным хэтащ. Зауэ тхыгъэхэм Шамилым и зэпыщӀэныгъэррэ самур обществэхэм я щӀыӀэхэррэ къыщагъэлъагъуэ. Пачъыхь рапортхэм я пщӀэгъуэ псалъэхэм я тхакӀуэхэм я позицэр къагъэлъагъуэ.
ЩӀэ администрацие. XIX лӀэщӀыгъуэм и зэхъуэкӀыныгъэхэм рутул щӀыналъэхэр Илисуйскэмрэ Самурскэ управленэмрэ епхыжащ. Гъунэгъухэррэ кӀэлъыкӀуэныгъэррэ куэщӀэ зэхъуэкӀащ; къуажэ псоми зы махуэкӀэ ягъэлъэгъуэн хуейкъым.
Советскэ зэман. 1928 гъэм Рутул кантон къыщыхъуащ, 1929 гъэм району щызэхъуэкӀыжащ. Районым лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэхэм я цӀыхухэр зэхэтащ, аращ районым и статистикэр рутулхэм я бжыгъэм хуэдэкъым.
Иджырей зэрызэхэсар. Рутул общинэхэр бгылъэ къуажэхэм, къалэхэмрэ зэӀэпхъуэкӀыныгъэ къуажэхэмрэ щопсэу. Тулэ областым и кӀэлъыкӀуэ щӀэныгъэм лъэпкъ зэпыщӀэныгъэм зэӀэпхъуэкӀыныгъэмрэ бзэр, шхыныррэ унагъуэ хабзэхэррэ зэрызэхъумэмрэ я Ӏыхьэр къэгъэлъагъуэ.
Бжыгъэр. 2021 гъэм и кӀуэцӀылъэм и 1-м и къэлэсэнымкӀэ Урысыем 34 259 рутулхэр къыщыщӀащ, абыхэм 27 043-р Дагъыстаным щыщщ. Ар лъэпкъ зэрызэхэханыгъэщ; бжыгъэхэр дунейпсо бжыгъэуэ е бзэм зэрыпсалъэхэм я бжыгъэуэ щыткъым.
Зэхэсыныгъэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр
Къуаджэ зэхэсхэр. Рутул, Шиназ, Ихрек, Мюхрек, Лучек, Хнов ыкӀи нэмыкӀ къуаджэхэр ялъэпкъ цӀэхэр ыкӀи ябзэ шӀыкӀэхэр яӀыгъых. Лъэпкъым ицӀэ зэдаӀуатэмэ а кӀоцӀыкӀу географиер къызэраӀуатэп.
Къушъхьэм иджабэхэм ядэтӀысхьэпӀэхэр. Азербайджанэм ис рутул къэсэхэр Шеки регионым, ащ икъэсэу Шин къуаджэм, япэӀух. Ялъэпкъ хабзэхэр дагъыстан материалхэм къэгъэнафэу зэдэӀэпыкъуным хуэдэу къэгъэлъэгъуэн хуейх.
Бзэ шӀыкӀэрэ административнэ гъунапкъэрэ. Бзэм ивариантхэр районхэм ягупсысыкӀэм фӀэкӀуэдыркъым. Атласым къуаджэхэм якум ыкӀи къуаджэм икум ис бзэгуакӀуэхэм якум язэхуаку зэщхьэщыкӀыныгъэр къегъэлъагъуэ.
Бзэ
Рутул бзэр нахско-дагъыстанэ бзэ унагъом и лезгиэ Ӏыхьэм хахьэ. Лезги, цахуррэ нэгъуэщӀ бзэхэмкӀэ зэпыщӀэныгъэм абыхэм я зэхуэдэныр къэгъэлъагъуэкъым.
ПсалъэкӀэхэр куэдкӀэ зэщхьэщокӀ. НИУ ВШЭ и Атласым 2022 гъэм и июлым и экспедицэ щӀэныгъэхэмкӀэ къуажэ пщыкӀутӀым я псалъэхэр, фонетикэррэ грамматикэррэ къыщыгъэлъагъуэ. Зы къуажэ кӀуэцӀым щыщӀэдзауэ псалъэкӀэ вариантхэр щӀэныгъэлъхэм къащӀащ.
Алфавитыр Дагъыстан Правительствэм и 1990 гъэм и август и 10-м и № 128 унафэмкӀэ къэщӀащ. Ар официалэ алфавитым и махуэщ, зы учебник къыщыкӀуэмрэ зы школым щыщӀэдзапӀэмрэ я зэманым щхьэщыкӀыу.
Рутул бзэр унагъуэ зэгурыӀуэныгъэм, сабийгъуэмрэ школымрэ щӀэныгъэм, литературэмрэ щӀэныгъэхэмрэ щыгъуазэщ. И тхыдэм азербайджан, урысрэ гъунэгъу дагъыстанэ бзэхэмрэ я зэпыщӀэныгъэхэр хахьэ.
BivalTyp базэм Кина къуажэм и грамматикэ тхыгъэр 2015–2019 гъэхэм и экспедицэхэм тегъэпсэхуащ. Ар Ӏуэхур зыщӀэхэм я эргативэ зэрыгъэхьэзырар, зэрызэгъэщӀэныгъэ классхэррэ щӀыпӀэ формэхэррэ къэгъэлъагъуэ. Мы щӀэныгъэхэр бзэм и зы вариант гурыӀуэгъуэм епхыгъ.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
Япэрыт динхэр зэраджэгухэр. Ахэр фольклорым, илъэс къэсхэм я хабзэхэм, чIыпIэ зэхэгъэуцухэмрэ цIэхэмрэ къызэращIыкIыжьхэрэ. Зыкъомыр бэмэ муслъымэн хэкум иджыри къызэращIыгъэх, ащ щыгъуэжьым и тхыгъэр пэсырейым и зэхэмыкIыу и теплъэу фэшIыжьын хъущкъым.
Дыгъэр, мазэррэ къэру къэкIхэррэ. Сефербековым Рутулым, Мюхрекым, Шиназымрэ адрей къуаджэхэмрэ дыгъэмрэ мазэмрэ я теплъэ зэмыщхьхэр къигъэлъагъуэ. ЗэрыщытымкIэ дыгъэрэ мазэрэ къуэшрэ шыпхурэ зэращытыр къызэращIыкIымкIэ зэщхьэщокI.
Унэрэ и хъумакIуэхэрэ. Мифологие тхыгъэхэм унэ блэ, унэм и псэхэррэ IэщIагъэм епха персонажхэррэ щыIэщ. Ахэр ислъэмым и IэтащхьэмкIэ зэрыщызэхъуэкIыжьыр этнографие иджыныгъэм и темэщ.
КристIан контекст. Кавказ Албанием и тхыдэм кристIан центрхэррэ миссионерхэррэ хэтщ. Ащ тхыгъэхэр, археологиеррэ датэхэррэ зэгъэпщэн хуейщ. Апостолхэм я хъыбаркIэ иджыри къэна унэм и илъэсыр е нобэрей лъэпкъым и адэжь псоми я динэр къызэращIыкIыжьын хъущкъым.
Ислъэм зэрызэхэщIыкIа япэ этапхэр. Иджыныгъэхэм ахэр VII–X лIэщIыгъуэхэм КъуэкIыпIэ Дагъыстаным и муслъымэн контактхэм епхахэ. ДинэщIэм и къэлъхуар зы акттэкъым: политикэ Iэтащхьэр, проповедникхэм я IуэхущIафэррэ хабзэхэм я зэрыщыгъэувэррэ мащIэ-мащIэу къэхъуащ.
Лучек и датэр сыт щхьэкIэ къэпщытэныгъэ хуэзыщI. Лучек тхыгъэр хиджрэм и 128 илъэсым (745–746 илъэсхэм) ехьэлIащ. А. Р. Шихсаидовым ар шэщIэныгъэу ищытащ; ар лъэпкъым и динэщIэм и илъэсыр къызэригъэлъагъуэкъым.
Рутулым щыIэ ханакъэ. Дагнаследием 1150 илъэсу къызэригъэлъагъуэ хиджрэм и 545 илъэсым и тхыгъэр суфийхэм я унэ зэращIар къоIуэ. Ар XII лIэщIыгъуэм муслъымэн гъащIэр зэрызэфIэкIа зыщIэныгъэщ, ауэ а гъащIэм и япэ илъэсыр тэмэмкъым.
Мэщытрэ унэщIыныгъэ тхыгъэхэррэ. XIII лIэщIыгъуэм и документхэм Рутул мэщытым щыщIа Iуэхухэр къоIуэ. Хиджрэм и 683 илъэсым и тхыгъэр 1284–1285 илъэсхэм ехьэлIащ. Апхуэдэ тхыгъэхэмзэрыщызэхъуэкIыжьым и тхыдэр унэщIыныгъэм и хъыбархэм къызэрапхынымкIэ къыщIэбгъэщIэну хуещ.
ЧIыпIэ суфий гухэхъуэ. С. М. Махмудова рутулхэм духовнэ наставникхэмрэ Мюхрек и гухэхъуэ чIыпIэхэмрэ я теплъэр къигъэлъагъуэ. Ар чIыпIэ иджыныгъэщ; и интерпретацэхэр зэпщытэныгъэ щIымыгъуэу псоми общинэхэмрэ лIэщIыгъуэхэмрэ яхуэгъэзагъуэ хъущкъым.
Суннит хабзэ. Муслъымэн рутулхэм я тхыдэмкIэ суннит ислъэм я характерщ. ЖэмэIэтым и дин хабзэм цIыху псоми я псэлъэныгъэр къызэригъэувкъым.
Святынэхэррэ чIыпIэ хабзэхэррэ. Азербайджаным щыIэ рутул общинэхэм яхуэлъытэ чIыпIэхэррэ муслъымэн дуэхэр япэрей хъумакIуэ теплъэхэмкIэ зэрызэхэту ятхыщ. Ар зыкъом общинэхэм ящыщщIэныгъэщ, ислъэмым и хабзэ псоми я тхылъкъым.
Совет щыгъуэм и къэгъэкъуэныгъэррэ къэхъежьыныгъэррэ. Антирелигиознэ политикэм институтхэррэ еджэныррэ къигъэкъуэтащ, совет щыгъуэм и кIэм къыщыщIэдзауэ дин Iуэхухэр арэзыуэ къэхъежьащ. Дагъыстаным и псом и процессым чIыпIэ хабзэхэм яхуэлъытауэ зэмыщхь гурыIуэныгъэхэр хэтащ.
МафIэхэр. Тулэ областым щыIэ переселенецхэм я иджыныгъэм Ураза-байрам, Курбан-байрамрэ гъатхэм и Эр, е Наврузрэ къигъэлъагъуэ. Муслъымэн мафIэхэр мазэ календарым ирокIуэ, гъатхэ мафIэм дыгъэ циклым епхащ.
Нобэрей дин гъащIэр. Нобэрей общинэхэм дуэр, гъэпсэхуныгъэр, унагъуэ хабзэхэррэ мэщыт щIыхьэныррэ зэмыщхь хэхъуэмкIэ ягъэувщ. Зы диаспорэм и гъуэгуанэ щIэныгъэм лъэпкъ псоми и теплъэр ищIыжькъым.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Рутул бзэр нахско-дагъыстанэ бзэ унагъом и лезгиэ Ӏыхьэм хахьэ.
- Алфавитыр 1990 гъэм августым и 10-м и № 128 пкъыгъоу тхьамыкIэмкIэ шIэгъэпIэ.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- 2021 гъэм и къэлэсэнымкӀэ: Урысые 34 259 рутулхэр; Дагъыстан 27 043.
Культурэри гъащIэри
- Ашугэ поэзиер рутул тхыгъэ литературэм и зэхэгъэкӀыныгъэм епхыгъ.
Тхыдэ
- 545 гъэ хиджрэм и тхыгъэм XII лӀэщӀыгъуэм Рутулым ханакэ щыӀагъэр къэӀуатэ.
- Лучек 745–746 гъэхэм и датировкэр литературэм зэпэубыдыгъуэу къыщаӀуатэ.
Хронологиер нахьыбэу
Япэ орэдиджьэ курыт лъэхъэн
КъуэкӀыпӀэ Кавказрэ Кавказ АлбаниерэИсторие цӀэхэрэ диным икъэухъуреягъхэрэ зэмылӀэужьыгъуэ материалхэм язэгъэпщэн хуейщ.VII–X лӀэщӀыгъуэхэр, иджыныгъэм ипериодизацэ
Ислам зэрыщызэӀуихым ипэ етапхэрСефербеков рутулхэр КъуэкӀыпӀэ Дагъыстаным ислам зэрызэӀуихым ипэ зонэм хегъэхьэ.745–746 гъэхэр зэджэ тхыгъэм
Лучек датировкэПэ тхыгъэм ипэжырэ икъэпщытэныр зэпэубыдыгъащ; махуэр къэщӀэжыгъуэ гъэм фӀэкӀа къащтэкъым.Хиджрэм и545 гъэр, 1150–1151 гъэхэр
Рутулым ханакэТхыгъэм суфи лъэныкъуэм епха учрежденэр къыдогъэлъагъуэ.1228 гъэр
Рутулым иухуэныгъэ тхыгъэТхыгъэр лъэпкъ обществэмрэ ухуэныгъэм иӀэщӀэныгъэмрэ яджыным хэлажьэ.Хиджрэм и683 гъэр, 1284–1285 гъэхэр
Мэжджытым теухуа лэжьыгъэхэрМахуэ зэрыт тхыгъэм памятникым иисториер кӀэлъыплъыным хэлъэщ.XVIII лӀэщӀыгъуэ – XIX лӀэщӀыгъуэм и пэублэ
Рутул магалПолитикэ псэукӀэр къуажэ обществэхэмрэ лъэпкъ унафэщӀхэмрэ ягъунапкъэу щытщ.1830-хэ гъэхэр
Агабек ипротивленэЗауэ тхыгъэхэм Самур обществэхэм язэхуаӀуэхэррэ Шамилым икъэпыщӀэныгъэхэррэ къагъэлъагъуэ.1839 илъэсыр
Политикэ зэрыщызэхъуэкӀыу щыӀэныгъэРутул магал Илисуй султанствэм хэгъэхьащ урыс унафэщӀыныгъэм исистемэм.1844 илъэс
Илисуй округАдминистративнэ зэхъуэкӀыныгъэхэр рутул щӀыналъэхэм ятехьэщ.1928 илъэс, 22-рэ мэзаем и мазэ
Рутул кантонРайонированыр ипэ Лучек участкэм ибазэкӀэ ягъэтӀысхьэ.1929 илъэс, 3-рэ мэзаем и мазэ
Рутульскэ районКантоныр району хагъэхьэ ВЦИК ипостановленэмкӀэ.1930-хэ илъэсхэр
Дин псэукӀэм и пӀалъэхэрСоветскэ антирелигиознэ политикэм еджэныгъэмрэ обществэ псэукӀэмрэ яусловиехэр зэрехъуэкӀ.1963 илъэсым и 1-нэ мазаем
Къуаджэ районРайоным иадминистративнэ цӀэр зэхъуэкӀыу щӀидзэ.1965 гъэм мэкъуауэм и12
«Район» цӀэр къэгъэзэжыныгъэУнафэм административнэ зэхъуэкӀыныгъэм икӀэщӀыпӀэ етапэр иухыж.1978 илъэс
Г. Х. Ибрагимов ибзэ гъэлъэгъуэныгъэФундаменталнэ грамматикэ лэжьыгъэр къыдокӀ.1979 гъэр
Музеим ифотосурэтехН. П. Соболева рутул селэхэр, щӀыпӀэр транспортэр документалнэу къегъэлъагъуэ.1980-нэ илъэсхэм я кӀэух – 1990-нэ илъэсхэр
Диным иӀэщӀэныгъэ къэгъэзэжыныгъэМуслъымэн обществэ псэукӀэм иинститутхэрэ формэхэрэ ягъэтӀысхьэж.1990 илъэсым и 10-нэ мазаем
Алфавитым икъэбгъэныгъэДагъыстаным иПравительствэм ипостановленэ № 128 рутул алфавитыр къыщыгъэтӀысхьэ.1998 илъэс
Урыс-рутул псалъалъэК. Э. Джамалов ипсалъалъэр къыдокӀ.XX–XXI лӀэщӀыгъуэхэм ягъунапкъэ
ЩӀэ обществэхэр зэрызэхэхьэрТулэ областым Дагъыстанымрэ Азербайджанымрэ къыкӀуэцӀыхьахэм яобществэ къыщохъу.2004 илъэс
«Рутул бзэ: синхрониярэ диахрониярэ»Г. Х. Ибрагимов иджыныгъэр къыдокӀ.2006 илъэс
Ихрек диалектым ипсалъалъэК. Э. Джамаловрэ С. А. Семедоврэ ярутул-урыс псалъалъэр къыдокӀ.2008 илъэс
Фольклорымрэ ашуг поэзиемрэ зэджэныгъФ. М. Ибрагимова иӀэт тхыгъэр къыдокӀ.2011 илъэс
Э. И. Исмаилова иурыс-рутул гущыӀалъБзэм илексикографие базэр зегъэзы.2015–2019 илъэсхэр
Кинэ экспедициехэрBivalTyp типологие базэм пае бзэ материалхэр зэхахы.2020 илъэс
BivalTyp даннэхэр къыдэкӀыныгъЗыӀэтыгъэ базэм Кинэ къуаджэм ирутул материалхэр къыхэкӀых.2021 илъэс
Урысыем и цIыф зэхэлъхьэныгъэр34 259 рутулхэр зэкъощагъэх, ащ 27 043-р Дагъыстаным ис.2022 илъэсым икъэлэшъу
Диалектологие экспедициеНИУ ВШЭ рутул къуаджэ пшъэрыкӀуиблэр зегъэджэх.
Шхын
Хьынкӏал
Хьэуаным и кусочкэ зэмыщхь теплъэхэр лым, лыжьым е шэщIэгъуэхэмкIэ ягъэхьэщIэ. ЧIыпIэ зэрыщыгъэхьэщIэхэр зэщхьэщокI.Хьэуаным и тхъуэхэррэ гъэмахуэ удзхэррэ
Хьэуаным и шхыныгъэхэр удзхэмкIэ, шэмкIэ лымкIэ ящIырт. ШэщIэгъуэхэмрэ лымрэ я гъэхьэзырыр бгым и щIымахуэм ирокIуэт.Унагъуэ шхын
Иджыныгъэ зэрыщыщIа Тулэ общинэм хабзэ шхыныгъэхэр унагъуэм рецептхэр зэрызэригъэхьэмрэ хьэщIэщIэныгъэмрэ и фIыкIэ къэнащ. Авторхэм зэрыжатIэмкIэ, переселенэ ящIа нэужь мафIэ шхыныгъэр зэрыщымыкIыжьыр къэлъагъуэ.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
Лъэпкъыгъуэррэ зэдэIэпыкъуныгъэррэ
Лъэпкъыгъуэхэмрэ гъунэгъухэмрэ я зэпыщIэныгъэм IэщIагъэр, унагъуэ мафIэхэррэ гугъуехьым щыIэIэпыкъуныррэ ягъэувт. Ахэр миграцэм иризэхъуэкIыкI.НысащIэ хабзэхэр
НысащIэм унагъуэхэм я зэгурыIуэныгъэр, зэдашхыныр, хъарзынэхэррэ чIыпIэ хабзэхэррэ зэхэту щытащ. Тхыдэ теплъэхэр нобэрей унагъуэм и хабзэ тэмэмкъым.Гъатхэ мафIэ
Тулэ областым щыщIа общинэхэм Эрым шхынрэ гъунэгъухэм я деж щIыхьэныррэ ирокIуэ. Ар переселенэ хэкум зэпыщIэныгъэхэр гъэувынымкIэ IэщIэщ.
Щыгъын
Шиназ костюмым и теплъэм «ухун» джанэр, гъуэншэджыр, зэIуха бэшмэтыр, щхьэщыгъыррэ бохъущIыррэ хэтщ. Дыжьын IэщIагъэхэмрэ джэдыгу вязанэхэмрэ иныкъуэ щIыпIэ яIащ. Ар чIыпIэ вариантщ, рутул псоми яхуэ зы комплекткъым.
Р. И. Сефербековым Рутул къуаджэм и гъуэгуанэ щIэныгъэм вязанэ лъэпэдхэр, бохъущIэхэррэ хабзэ щыгъынхэм я зыкъом предметхэр нобэрей щыгъынхэмкIэ зэхэту къэнауэ къигъэлъагъуэ. Костюм къэхъуным илъэсыррэ мафIэм и къалэнрэ яIэщ.
Къафэхэр
МафIэ къафэ
Уэрэдхэр, музыкэррэ къафэхэррэ унагъуэ мафIэхэм хэтщ. ЯгъэзащIэ теплъэхэр мафIэ гъащIэмрэ гъунэгъухэмкIэ зэпыщIэныгъэхэмкIэ зэхъуэкIыкI.Джэгуррэ къэгъэлъэгъуэныгъэррэ
Азербайджан общинэхэм я теплъэм «ЩакIуэ джэгу» къыхощ. Ахэр чIыпIэ мафIэ теплъэу ялъытэ, рутул псоми я репертуаркIэ ягъэувкъым.
Музыкэ
Ашыкъ уэрэдыр тхыгъэр, музыкэр, импровизацэррэ ягъэзащIэхэм я зэпеуэррэ зэхэту щIыщ. Рутул хабзэр бзэкуэд хэкум щызэфIэкIащ, азербайджан поэтикэ культурэмкIэ зэпыщIащ.
К. Э. Джамаловым фольклор темэхэррэ теплъэхэррэ Джамесеб Саларовым, Хезерчи Гаджиевымрэ адрей авторхэм я творчествэм зэрыщызэхъуэкIыжьыр къигъэлъагъуэ. ЖьэрыIуатэмрэ тхылъ литературэррэ зэпыщIа тхыдэ ящI.
ӀэщӀагъэхэр
Цыррэ вязанэ IэщIагъэхэррэ
Рутул мастерицэхэм узор зиIэ лъэпэдхэррэ адрей цыр IэщIагъэхэррэ ящIырт. Апхуэдэ IэщIагъэхэм IэщIагъэ къалэныр чIыпIэ орнамент IэмэпсымэхэмкIэ зэхэту щытащ.Мывэррэ жыгърэ
Унэхэм, бгъэныщхьэхэмрэ унэ Iэмэпсымэхэмрэ я резьбэ деталхэм мастерхэм я Iуэхухэррэ КъуэкIыпIэ Дагъыстаным и декоративнэ зэпыщIэныгъэхэррэ ящIэныгъэхэр къахъумэ.УнэщIыныгъэррэ каллиграфиеррэ
Рутулы ишъэжъыем и тхыгъэхэр ӀэщӀэныгъэм и лэжьыгъэмрэ арап тхылъ культурэмрэ ядокументэх. Тхыгъэм и мафэм ехьылӀагъэу къызэраӀуатэрэм иджыри зыщыпкъэу щыӀэ зданием ипшъэу зэрэщытыр ащ имызакъоу, ӀэщӀэныгъэм и лэжьыгъэхэм ащыщхэм афэхьэ.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Рутул
Лъэпкъ обществэхэм яисторие гупшысэшху. НапэкӀэм тет документал сурэтым 2013 гъэм мэкъуауэм икӀэгъуэм селэм къегъэлъагъуэ, иджырей псэущӀэкӀэ.Шиназ
Рутул диалектхэм яатласым хэгъэхьа селэхэм ящыщ. Ибзэрэ икультурэ зэхэтыкӀэр адрей селэхэм яматериалхэм кӀэлъыкӀуэу ядж.Ихрекрэ Мюхрекрэ
Лъэпкъ псалъэхэмрэ историе культурэмрэ яцентрэшхуэхэщ. Мэжджыт архитектурэм ипамятникхэрэ лъэпкъ хабзэхэрэ зэдащӀэу ягъэлъэгъуэн хуейщ.Хноврэ Азербайджан обществэхэрэ
Лъэпкъым игеографие иджырей районрэ къэрал гъунапкъэхэм япхъуэу щыӀэщ. Обществэхэм язэпыщӀэныгъэхэрэ якультурэ вариант лъэпкъхэрэ яӀыгъщ.
ЦIэхэр: къэгъэсэбэпыныгъэхэр
ЛӀыгъэхэр
Бзылъхугъэхэр
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Джамесеб Саларов
Рутул ашугрэ поэтрэ, иӀэщӀэныгъэр фольклоррэ литературэрэ язэпыщӀэныгъэм теухуа научнэ иджыныгъэм хэгъэхьауэ щытщ.Хезерчи Гаджиев
Ашуг-поэт, ипроизведенэхэм иджыныгъэхэм хабзэ мотивхэр, сурэтхэр жанрхэр зэрызыхуэкӀуэр кӀэлъыплъыщ.Светлана Махмудова
Лингвистрэ рутул бзэм иджыныгъэм иӀэщӀэныгъэм иӀэщӀэныгъэм иавторщ, грамматикэмрэ духовнэ культурэмрэ теухуа тхыгъэхэм иавторщ. Научнэ гъэлъэгъуэныгъэрэ литературнэ лэжьыгъэрэ бзэм иӀыгъыным хэлажьэщ.
Медиа
Сурэт галлере
Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.