КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Анди панорамэ, кӀэухькӀэ Гагатли ыкӀи бгъухэр, Flandria12-м идокументал сурэт
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Андихэр

Гъваннал

Андихэр: Дагъыстаным ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэм общинэхэм ятарих, бзэр, зэрыщыпсэухэр ыкӀи культурэ. Япэ динхэр, исламым зэхэгъэкӀыныр, Бахарганым ипщэныр, буро ӀэщӀагъэ, икъэлъытэгъу хронологиер ыкӀи шӀэныгъэ материалхэр.
Регионхэр:Дагъыстан
Анди ыкӀи Гагатли · Flandria12, 2024 · CC BY 4.0

Бзэ

Андибзэ

Унагъо

Нахско-дагестаны унагъо · андий Ӏыхьэ

Бэныгъ

16 758-м Урысыем андихэу зыкъэлъытэгъэх (2021)

Тхыдэ

Хэку ыкӀи зэрызэхэсар. Андийхэр Ишъхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Дагъыстаным и лъапӀэ лъэпкъхэм ящыщщ. ТарихъкӀэ Андия Ботлих районым и къушъхьэ къуаджэхэм епхащ. Иджыри зыкъомэ зэхэсхэр губгъуэм ыкӀи къалэхэм щопсэу.
Лъэпкъ ыкӀи бзэ гуп. Андий гупым зыкъомэ зэпыщӀа бзэхэр зэхуешэ. Андийхэр зыкъэзыухъуреихь лъэпкъу щыткӀэ, ахвах, ботлих, годоберин ыкӀи а гупым и адрей бзэхэм ящыщ псоми яхуэдэкъым.
Жьы цӀэхэр ыкӀи материалхэр. Тхыгъэхэм андийхэр жьы этнонимхэм ягъэпщын щыӀащ. ЦӀэхэм язэхуаку дэдэм зы лъэпкъым и зэпымыууэ и тарихъыр къигъэлъагъуэкъым; апхуэдэ тхыгъэхэм япэрыуэ зэгъэпщэн хуейщ.
ЖэмэӀат ыкӀи унафэщӀыныгъэ. Андия къуаджэ жэмэӀатхэм я союзу щытащ. ДжамаӀат, лӀыжьхэр ыкӀи щӀыпӀэм и лӀыхъужьхэр мэхьэныгъэ, хабзэ ыкӀи пэшылъэ Ӏуэхугъуэхэм яунафэщӀыным хэтащ.
1782 гъэм итхыгъэ. Андий шамхалым, лӀыжьхэм ыкӀи джамаӀатым КизляркӀэ язэхуаку тхыгъэхэр къэнэжащ. Документым бзэкуэдкӀэ дипломатиер, зэгурыӀуэныгъэхэр ыкӀи буркэхэр пӀащэу ягъэсэбэпыр къигъэлъагъуэ.
Кавказ зауэ. Андий жэмэӀатхэр Шамилым и къэӀэтыкӀэм хэтащ. Агларов и къэгъэджэныгъэм имамат и къуэлъыныр ыкӀи урыс администрацэмкӀэ зэгурыӀуэныгъэхэр къигъэлъагъуэ; жэмэӀатым и кӀуэцӀым и позицэхэр ыкӀи и мурадхэр зэхуэмыдэт.
Мэхьэныгъэ ыкӀи щэху. Мэкъумэш, Ӏэщ псо, жыг хадэ ыкӀи ӀэщӀагъуэхэр зэрызэдэӀэпыкъуащ. Андий буркэхэм яцӀэрыӀуэныгъэм къушъхьэ къуаджэхэр Кавказым и адрей Ӏыхьэхэм я базархэм епхащ.
Административнэ зэхъуэкӀыныгъэхэр. Ботлих кантон 1928 гъэм и 22-м ноябрым къэщӀагъуэ; 1929 гъэм и 3-м июным району зэгъэзэхуащ. 1963 ыкӀи 1965 гъэхэм я территориальнэ реформэхэм и гъунапкъэхэр иджыри зэхъуэкӀащ.
Перепись ыкӀи идентичность. 2021 гъэм Урысыем 16 758 цӀыхум андийу ящыщыныр къаӀуатэщ, ахэм 16 245-р Дагъыстаным щыщщ. Таблицэм андийхэр авархэм я категорием хэтщ; а пкъыгъуэхэр авар итогым иджыри зэхэгъэхьэжыфынукъым.

Зэхэсыныгъэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр

Бгыхэм яобщинэхэр. Анди, Гагатли, Зило, Риквани, Ашали нэгъуэщӀ къуаджэхэм япсалъэрэ якультурэрэ ящыӀэу къагъэнащ. Зэхуэдэ лъэпкъым ицӀэм къуаджэ идентичностым имыгъэщӀэгъуэщ. Мунирэ Кванхидатльрэ. Япсалъэр ипэжьым кӀэлъыкӀуэу ищӀэныгъэ андий кӀэух группэм хагъэхьащ; ар зэрыщызэхъокӀыр иджырей лингвистическэ классификациехэм ялъыгъэныр хуэщӀэныгъэщ. Гъуэгуанэм ипсэукӀэ. Хасавюрт, Бабаюрт, Кизилюрт районымрэ къалэхэм яобщинэхэр бгым и хэкум кӀэлъыкӀуэу ящыӀэщ. ЗэрыкӀуэныр аркъэу псалъэмрэ идентичностымрэ ягъэкӀуэдыныр къызэригъэлъагъуэкъым.

Бзэ

Андийбзэр нахско-дагестаны унагъом и андий Ӏыхьэм щыщщ. Ар къэс бзэщ, аварбзэм и говоркъым.
Илъэс зэрыщыту ишъхъэрэ-андий ыкӀи ищхъэрэ-андий гупхэр зэхагъэкӀ. Муни ыкӀи Кванхидатль псалъэр Анди, Гагатли, Зило ыкӀи Риквани псалъэм дэдэу зэщхьэщокӀ; иджырей тхыгъэхэм Муни-Кванхидатль бзэ къэс къэгъэкӀыныр яджэгу.
Официалнэу къэбгъэтэрэ зы тхыгъэ нормэ щыӀэкъым. Кириллицэ лъэныкъуэкӀэ къыдокӀ тхыгъэхэр, «Анди и дыщэ фонд» серием и сабий тхылъхэри хэту. ЗэмылӀэужьыгъуэ тхыгъэхэр псоми яхуэзахуэ алфавитым щхьэщыгъэкӀын хуейщ.
Бзэр унагъуэхэм къахокӀ, ауэ къалэ щӀыпӀэм ыкӀи зэрызэгурыӀуэ бзэм и зэхъуэкӀыныгъэм нэхъ цӀыкӀу лъэпкъыгъуэхэм гугъу ягъэхьэ. Къэгъэджэныгъэхэм щӀыпӀэ говорхэр ыкӀи ахэм язэхуаку дэдэхэр къагъэлъагъуэ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Ипэ верэуэхэр. Ахэр фольклорым, щӀыпӀэ лексикэм ыкӀи этнографическэ тхыгъэхэмкӀэ къызэрагъэщӀыкӀ. Зыкъомэ къэна пластхэр къэнэжащ, пэжыжьэ канон псом хуэдэкъым. ЦӀоб. Этнографхэм ар ипэ верэуэхэм я нэхъыщхьэ тхьэу ягъэлъагъу. ЦӀэр тхьэусыхэныгъэхэм ыкӀи фӀыщӀэ псалъэхэм къэнэжат, иужькӀэ муслъымэн хабзэм хэгъэхьауэ зэджэжащ. Уафэ, дыгъэмэз ыкӀи унэ жынхэр. Дыгъэм ыкӀи мазэм я цӀыху гъэпсыкӀэр, «Жьым и Анэ» ыкӀи унэм и блэм теухуа щӀэныгъэхэр тхыгъэщ. Ахэр къэс къуаджэхэм я фольклорым теухуа щӀэныгъэщ. Бахарган ыкӀи лъапӀэ щӀыналъэр. Къушъхьэхэр, материалхэр ыкӀи бгъуэнщӀагъхэр уэшх къэгъэуаным ыкӀи узэӀэзэным и обрядхэм хэтащ. Исламым къызэрыкӀуам иужь а щӀыпӀэхэм я мыхьэнэр зэрызэхъуэкӀар иджыри къэгъэджэныгъэхэм къагъэлъагъуэ. Кристосын диным теухуа щӀэныгъэ. Агларов щӀыпӀэ хроникэ къигъэлъагъуэ, пэжыжьэм крестым япэ и щӀыкӀэм теухуа хъыбарым иту. Ар тхыгъэ хабзэщ, адрей щӀэныгъэхэмкӀэ зэгъэпщэн хуейщ; ар жэмэӀат псоми я зы кристосын лъэхъэнэ къэгъэлъагъуэкъым. Исламым и зэхэныгъэр. Сефербеков ислам ягъэхьэныр XIII–XV лӀэщӀыкъохэм егъэхьы; академическэ очеркым XIV лӀэщӀыкъэр къызэщӀиубыдэ. А гъунапкъэхэм мащӀэ-мащӀэу кӀуэ процесс къагъэлъагъу, къуаджэ псоми зэман зэрыщыту ягъэзэщӀам хуэдэкъым. Дин зэрыщытар. Мэзджыдхэр, медресехэр, къадийхэм я Ӏуэху ыкӀи арап тхылъым щыджэныр исламым жэмэӀат институтхэм хэгъэхьащ. ЩӀэныгъэм и кӀуэцӀыкӀыныр щӀыпӀэ псалъэмкӀи теухуащ. XVI лӀэщӀыкъэм и щӀэныгъэ. Агларов суфизмым теухуа тхылъым теухуа тхыгъэ къигъэлъагъу, 1562 гъэм Молла Хаджи-Али и медресе къызэрытха. Ар зэхэгъэкӀыжа дин щӀэныгъэм и щыхьэтщ. Суннит хабзэ. РАН и иджырей справочникхэм андий дин лъэныкъуэкӀэ щыщхэр муслъымэн-суннитхэу ягъэлъагъу. Лъэпкъыныгъэм цӀыхум и пэрыуэ щӀэныгъэхэр къызэщӀиубыдэкъым. XVIII лӀэщӀыкъэм и муслъымэн жэмэӀат. 1782 гъэм итхыгъэм КъурӀэнымкӀэ тхьэусыхэным и кӀэлъыкӀуэныр хэтщ. Ар жэмэӀатым и дин псалъэр документу ищӀы зэман гуэрым щыщ пшъэрылъхэр. Зикр ыкӀи садакъэ. Бахарганэм щыщ жьуагъэхэм зикр ыкӀи садакъэ зэратхъуагъэхэр къэгъэлъэгъуагъэх. А Ӏофхэр къушъхьэхэм ялъытэныгъэм зэдиӀыгъыу, зэдзэкӀакӀохэм къалъытэу щытщ ахэр дин культурэм и хэгъэгу зэманым и формэу. Совет зэман. Дин Ӏуэхэхэм яӀыгъыныр гъэкъэбзыкӀыгъэу, джэгуныр ыкӀи хэгъэгу зэхэтыкӀэм и Ӏофхэр зэхъокӀыгъэх. Гъэсэныгъэм илъэныкъу хэбгъэкӀыгъэу, быслъымэн Ӏэдэбхэр унагъохэм яӀыгъыныр щыщыӀэщ. XX лӀэщӀыгъуэм и кӀэм и къэзыгъэтӀысхьэжьыныр. Дагъыстаным динэмкӀэ еджэныр ыкӀи мэщытхэм яӀофхэр яужь ирадзэжьыгъэх. А зэманым зэдэуэныгъэхэр къыхэкӀыгъэх хэгъэгу Ӏэдэбхэм ядэщӀыгъуэмкӀэ. ШӀыкӀэ гупсысэхэр ыкӀи иджырей зэман. Джынэхэм ыкӀи уае Ӏэдэбхэм ятеухуа тхыдэ хъыбархэр иджырей андихэм ягупсысэ псори зэхуаӀыгъуэу къэгъэлъэгъуакъым. Хабзэхэм яӀыгъыныр зэхуэдэкъым.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Андийбзэр нахско-дагестаны унагъом и андий Ӏыхьэм и къэс бзэ.
  • Андий бзэ гупым зыкъомэ зыкъэзыухъуреихь бзэхэр хеубыт.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • 2021 гъэм и перепись: Урысые 16 758 андийхэр; Дагъыстан 16 245. Авархэм я категорием хэгъэхьэгъэх.

Культурэри гъащIэри

  • 1782 гъэм итхыгъэм чӀэгъуабзэ ыкӀи хужьыбзэ буркэхэр дипломатическэ пӀащэу къызэригъэлъагъуэ.

Тхыдэ

  • Сефербеков андийхэм ислам ягъэхьэныр XIII–XV лӀэщӀыкъохэм егъэхьы.
  • Ботлих кантон 1928 гъэм и 22-м ноябрым къэщӀагъуэ.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Исламым ипэкIэ зиIэ хабзэхэр

    Природэ культхэрэ ЦӀобрэ
    Бзэм, фольклорымрэ Ӏуэху тхыгъэхэмрэ я кӀуэцӀкӀэ къызэращӀыжыр.

  2. Курыт лъэхъэнэм и таурыхъхэр

    Чристэныгъэм теухуа хъыбархэр
    Хэкум и хроникэхэм кӀэрыщӀа кӀэрыщӀэм и лъапӀэныр ягъэхъумэ; махуэхэр къызэралъытэм гъэхъуэныгъэ хэлъын хуейщ.

  3. XIII–XV илъэсхэр

    Къуажэхэм ислъамыр зэрагъэщӀар
    Апхуэдэ бэшэч лъэхъэнэр Р. И. Сефербеков и ӀэщӀагъэ тхыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ.

  4. XIV лIэщIыгъуэ

    Академие очеркым ислъамыр зэрагъэувар
    Нэхъ кӀэщӀ махуэхэр бэшэч лъэхъэнэм и гъунэгъуу къызэралъытэр.

  5. XV лIэщIыгъуэ

    Ӏэли-Мырзэ ал-Анди
    Тхыдэ тхылъхэм ӀэщӀагъэлӀрэ къадийрэ хуэдэу щыӀэщ.

  6. 1562 гъэ

    Медресем къыдэкӀ тхылъ
    Тхылъыр зэратхыжым теухуа тхыгъэм диным и еджэныгъэр къегъэлъагъуэ.

  7. XVII лӀэщӀыгъуэ

    Гъунэгъу хэкухэм язэхуаку зэпыщӀыныгъэхэр
    Тхыгъэ таурыхъхэм Анди къуажэхэм я шхьэхуитыныгъэм пае зауэм теухуауэ ягъэлъагъуэ.

  8. XVIII илъэс

    Къуажэ зэгухьэныгъэ
    ДжамаӀатрэ жьыщӀэхэмрэ Андим и зэгурыӀуэныгъэу ящӀ.

  9. 1782 гъэм и Январ–Апрель

    Кизлярым ятха письмо
    ЗэгурыӀуэныгъэхэр, письмэр зэрадзэкӀар, буркэитӀ ятыгъэр тхыгъэм хэтщ.

  10. XIX лӀэщӀыгъуэм и япэрей Ӏыхьэ

    Щэхуныгъэрэ зауэм и пэщӀэхуэныгъэрэ
    Къуажэхэм Урысей администрацэм язэхуаку зэпыщӀыныгъэхэр Кавказ зауэм и кӀуэцӀкӀэ зэхъуэкӀыу щытщ.

  11. 1845 гъэ

    Андим кӀуэ зауэ экспедицэ
    Агларовым къызэрилъытэмкӀэ, Ӏуэхугъуэхэр имаматэмрэ Урысей зауэлӀхэмрэ я пэщӀэхуэныгъэм и хэщӀыкӀауэ щытщ.

  12. XIX илъэсым икӀэгъуэ

    ЩӀэ административнэ системэ
    Къуажэхэр Дагъыстан областым и округ Ӏыгъыным хагъэхьэ.

  13. XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэух

    Бурочным промысел
    Материалхэм къагӀэгъэщӀэкъым изделиехэм яцӀэрыӀуэныр ярегионыр къызэрыщӀыкӀыу ягъэкӀыныр.

  14. 1906 илъэс

    А. М. Дирр итеухуа тхыгъэ
    КъыдокӀ «Краткий грамматический очерк андийского языка».

  15. 1912 илъэс

    Анди щыӀэ светскэ еджапӀэ
    Академическэ очеркым къеӀуатэ япэрей светскэ еджапӀэр зэрыӀуахыр.

  16. 1928 илъэс, 22-рэ мэзаем и мазэ

    Ботлих кантон
    КъызэщӀаубыдэ административнэ иджыри зы къэхъугъэ.

  17. 1929 илъэс, 3-рэ мэзаем и мазэ

    РайонкӀэ зэхъуэкӀыныгъэ
    Ботлих кантоным районым и статус къызэригъэхьэ.

  18. 1930-хэ илъэсхэр

    Бурочным производствэм и зэхъокӀыныгъэ
    Кавалерием и кӀэлъыкӀуэныгъэр кӀэзэгъэщынымрэ щыгъынхэм язэхъокӀыныгъэмрэ хэӀэтыкӀыу кӀэлъыкӀуэ.

  19. Советскэ лъэхъэнэ

    Дин институтхэм ягъэкъэбзэныгъэ
    Публичнэ дин Ӏуэхур зэрыщытым и къэхъукӀэхэр зэхъокӀыу кӀэлъыкӀуэ.

  20. 1957 илъэс

    Риквани псалъэм итеухуа гъэунэхъуныгъэ
    Я. Г. Сулеймановым Риквани къызэрыкӀыкӀыу андий псалъэр егъэунэхъу.

  21. 1963 илъэсым и 1-нэ мазаем

    ГъэсэбэпыпӀэ къуаджэ районым и нэхъыбэ зэхэгъэхьэныгъэ
    Ботлих, Ахвах районымрэ Гумбет районым и зы Ӏыхьэмрэ ящӀыпӀэхэр зэхагъэхьэ.

  22. 1965 илъэсым и 12-нэ мазаем

    Районым и гъунапкъэхэр ягъэувэжыныгъэ
    Ботлих районым ипэжь щыӀа щӀыпӀэм кӀуэжь.

  23. 1965 илъэс

    И. И. Церцвадзе илэжьыгъэ
    Андий псалъэм итеухуа монографие къыдокӀ.

  24. 1980-нэ илъэсхэм я кӀэух – 1990-нэ илъэсхэр

    Дин къэщӀэжыныгъэ
    Дагестаным ис мусульман общинэхэм яӀуэхур нэхъыбэу къызэӀуах.

  25. 2002 илъэс

    Историко-этнографическэ монографие
    М. А. Агларов и андийхэм теухуа гъэунэхъуныгъэр къыдокӀ.

  26. 2010 илъэс

    Гагатли говор
    Х. С. Салимов илэжьыгъэр къыдокӀ.

  27. 2010 илъэс

    Андий псалъэкӀэ таурыхъхэр
    «Сказки народов мира» зыджызэдзэкӀыгъуэ тхылъыр къыдокӀ.

  28. 2013 илъэс

    Ипэжь щыӀа шӀэныгъэхэм ятеухуа гъэунэхъуныгъэ
    Р. И. Сефербеков и мифологиемрэ исламымрэ теухуа лэжьыгъэр къыдокӀ.

  29. 2014 илъэс

    «Алип мицъӀи»
    «Золотой фонд Анди» серием хэт андий алфавитым и зы гъэлъэгъуэныгъэ.

  30. 2016 илъэсым щыкӀэдзауэ

    Зило псалъэм идокументацие
    Самира Ферхеес андий грамматикэм и зыбжанэ аспектхэр егъэунэхъу.

  31. 2017 илъэс

    Бгыхэм якультхэм ятеухуа гъэунэхъуныгъэ
    Рамазановрэ Сефербековрэ дыгъэмрэ уэшхымрэ ягъэджэныгъэ обрядхэр зэрагъэпэщыкӀ.

  32. 2019 илъэс

    «Золотой фонд Анди» обзор
    М. Ш. Халиловым Р. М. Ибрагимов и тхылъхэр егъэунэхъу.

  33. 2021 илъэсым и 1-нэ мазаем

    Пэщытэм и зэман
    Андийхэу зэрыщытым Урысейм 16 758 цӀыху къагъэлъэгъуа, Дагестаным 16 245.

  34. 2024 илъэс, 31-рэ августым и мазэ

    Документальнэ панорамэ
    Flandria12 Андирэ Гагатлирэ ифотогъэщ; сурэтыр напэм иӀэщ.

Шхын

  • Хьынкъал ыкӀи унагъуэ шхын

    Хьынкъал Агъларовым итхыжа хъыбарышхуэхэм къыщыщӀэдзауэ къэгъэлъэгъуагъэщ. Ар хэгъэгу шхын культурэм и хэщӀыкӀыгъуэщ, унагъуэхэм ягъэхьэзырыкӀэ зэхуэдэкъым.

  • Ӏэдэб щӀакхъуэ

    Гъэгъэтли къуаджэм уае щыӀэм «панкъир» жыӀэ щӀакхъуэ ящӀыу, цӀыхухэм язэхуашэсу щытащ. Ар тхыдэ Ӏэдэбым и къэгъэлъэгъуныгъэщ.

  • Тхьэмафэ шхын

    Гъатхэ мафэхэм пае къэгъэпсыгъэ хьалыгъухэр ягъэхьэзырэу щыгъэт; «къуапэу зиӀэ чъыгышъхьэ» хьалыгъухэмрэ нэмыкӀ шхынхэмрэ зэращыгъэдэӀуагъ.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • ЗэдэӀэпыкъуныгъэрэ хьакӀэшӀыныгъэрэ

    Лъэпкъыгъуэхэмрэ гъунэгъухэмрэ язэпыщӀыныгъэр зэдэлажьэхэмрэ хьакӀэхэр къэзгъэтӀысхьэхэмрэ къагъэубыдэу щытащ. Хэкум и псэущхьэхэр мэхьэнтэшхуэ яӀэу щытащ.

  • Къуажэ зэӀущӀэ

    ДжамаӀатрэ жьыщӀэхэмрэ къуажэм и Ӏуэхур зэдаӀыгъуэм хэтащ. 1782 гъэм и тхыгъэм пэщӀэхуэныгъэхэм деж зэгурыӀуэныгъэу якъэлъытэныр къегъэлъагъуэ.

  • Мэкъуауэгъуэмрэ природэмрэ

    Уэшх къэгъэусыныгъэ Ӏуэхухэр гъэмахуэм уэшхым иӀэ пщӀэныгъэр къэгъэлъагъуэт. Къуажэхэм яку дэлъхэр зэщхьэщокӀ, хэлажьэхэри зэщхьэщокӀ.

Щыгъын

Ишъхъэрэ-Анди бзылъхугъэ щыгъыным и щхьэщыгъыныр чӀухъту пэшъоу зэхэлъ, дыщэкӀэ е парчэкӀэ щыгъэдэгъэныр, кӀази хужьышхуэри иӀэу щытащ. Ищхъэрэ-Анди вариантхэр зэщхьэщокӀ: зы къэгъэлъэгъуэныр псоми ятегъэхьэным хуэфащэкъым.
Буркэр щӀакӀуэ фэм къыхэщӀыкӀауэ щытащ. Хужьырэ фӀыцӀэрэ цыхэм къыхэщӀыкӀахэр, цыр и къэрурэ и гъэдэгъэныр зэщхьэщокӀ. Абы и мэхьэнтэрэ и тхыдэрэ ӀэщэкӀэ умыубыдыным и пэщӀэхуэныгъэу щымыгъэлъагъуэу щытын хуейщ.

Къафэхэр

  • Къибдил

    Жьы Анди къафэр хэкум и культурэм и къэгъэлъэгъуэныгъэхэм хэтщ. Иджырей сценэм и къэгъэлъэгъуэныр тхыдэм хэт вариантхэм къыхэщхьэщыкӀын хуейщ.

  • Зикр

    Зэгуэрым ящыгъэ макъам зиӀэ зикр диным и Ӏуэхугъуэщ. Статьям абы дунейм и мафэ къафэм къыхэщхьэщыкӀыу къыщыгъэлъэгъуащ.

Музыкэ

Анди музыкальнэ фольклорыр авар культурэм кӀэлъыкӀуэу щытщ, хэкум и щытыкӀэхэри хъумэ. Усэм и тхыдэр унагъуэмрэ къуажэмрэ я мафэхэм ящӀыгъу.
Таурыхъхэр, жьэгум и псалъэ дахэр, гушыӀэ таурыхъхэр жьэрыӀуатэ культурэм ищӀэныгъэшхуэ яӀэщ. АндибзэкӀэ къыдэкӀ тхылъхэм тхыгъэхэр хъумэнымрэ сабийхэм яхуэгъэхьэнымрэ яӀэпыкъу.

ӀэщӀагъэхэр

  • Буркэхэр зэравауэ

    Буркэхэр ягъэхьэзырым цыр зэрагъэхьэзыр, зэравауэ, зэрагъэдэгъэнхэр хэтащ. Тхыдэм и къэгъэлъэгъуэныгъэхэм кӀэщӀу ягъэлъагъуэ буркэхэм я къэрурэ я бэлацэу зэращэхуэр.

  • ӀэщӀагъэмрэ дипломатымрэ

    1782 гъэм Анди къэлэсэгъухэр Кизлярым фӀыцӀэ буркэмрэ хужь буркэмрэ ягъэхьащ. Документым буркэр пщӀэшхуэ зиӀэ тыгъэу щытыр къегъэлъагъуэ.

  • Кванхидатлым и шыугъэ

    Тхыдэм Кванхидатлым шхын шыугъэ хэкум и шыугъэ материалхэм къыхэщӀыкӀауэ ягъуэтт. ӀэщӀагъэм къуажэм и экономикэр игъэхъуэтт.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Андирэ Гагатлирэ

    Хэкум и къуажэхэм я тхыдэ центршхуэхэр. Обложкэм Андим и панорамэ пэжыр къегъэлъагъуэ, кӀэухым Гагатлир къыщӀэту.

  • Бахарган

    ЛъапӀэ къущхьэ, и пэщылъ диным, муслъымэн дэлъхуэныгъэхэмрэ хэкум и таурыхъхэмрэ я тхыдэм пыщӀауэ.

  • Мунирэ Кванхидатлырэ

    Ищхъэрэ-Анди бзэ вариантхэм я центршхуэхэр. Абыхэм я бзэ щытыкӀэхэр ишъхъэрэ-Андихэм къыхэщхьэщыкӀыу къызэралъытэр.

  • Муни къалэ

    Анди къуэм и ищхъэрэ бжьыхьэм деж тхыдэм хэт зауэ къэухъуреягъ; жьы гъуэгухэмрэ хэкум и къэухъуреягъымрэ я шаӀуэщ.

ЦIэхэр: къэгъэсэбэпыныгъэхэр

ЛӀыгъэхэр

    Бзылъхугъэхэр

      ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

      • Ӏэли-Мырзэ ал-Анди

        XV лӀэщӀыгъуэм и ӀэщӀагъэлӀрэ къадийрэ, тхыдэ тхылъхэм Андуник и унафэм пыщӀауэ.

      • Мамайхан Агларов

        Андихэм я тхыдэм, къуажэ зэхэтыкӀэмрэ культурэмрэ зэджэ ӀэщӀагъэлӀ, 2002 гъэм и тхыдэ-этнографие монографием и автор.

      • Расул Ибрагимов

        «Андим и дыщэ фонд» серием и сабий тхылъхэмрэ еджэныгъэ тхылъхэмрэ я автор, ябзэкӀэ тхыныгъэм и зэхэтыкӀэм хэлажьэ.

      Медиа

      Сурэт галлере

      Анди къуажэ, кӀэухькӀэ Гагатли. Flandria12 · 2024 гъэм ишъузахьэм и 31 · Wikimedia Commons · CC BY 4.0 InternationalFlandria12 · CC BY 4.0 International · WebP-м егъэзэгъэн · CC BY 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/; Flandria12, 31 August 2024; converted to WebPСурэт

      Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.