← Лъэпкъ пстэури
Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан
Къумыкъхэр
Къумукълар
Къумыкъхэр: Таркъу шамхалъыгъэм ыкӀи Эндирейм итарихъ, къыпчакъбзэ, литературэ ыкӀи культурэ. Исламым ипэ динхэр, исламым икъэгъэшъэгъуныгъэр, зэманхэм яхронологие ыкӀи шӀэныгъэ материалхэр.
Уллубийаул, тарихъэу Бойнакъ, иджамие. Camal-Boynaq ифотографие, 2021 · CC BY-SA 4.0
Бзэ
Къумыкъбзэ · къумукъ тил
Унагъо
Тюрк хэкужъ, къыпчакъ гуп
Бэныгъ
Урысыем 565 830 (2021 гъэм ибгъэлъэгъу)
Тхыдэ
Къумыкъухэр я Хэкумрэ. Къумыкъухэр, къумукълар, Къыблэ-Тхьэгъэпсыгъо Кавказым и тюрк бзэ зиӀэ лъэпкъ. Я тарихкӀэ зэхэсыхьэныр пэмыкӀыу Дагъыстаным и хы Ӏушъом кӀэлъыкӀуэ губгъохэмрэ чъыгышъхьэхэмрэ, Терек-Сулак зыщыщӀэхэри ахэхэу щыт. Губгъомрэ чъыгышъхьэмрэ я хэкум гъэбылъэныр, Ӏэхъунымрэ, щэнымрэ къушъхьэ лъэпкъхэм якъэӀэтыкӀэхэмрэ яӀэхэу щыӀагъэх.
Къэхъуныр: сыдэу щыщӀэгъэщӀэгъуагъэри сыдэу щызэпкъырэу щыӀэри. Лъэпкъыр къэхъуным Кавказым ицӀыфхэрэ тюрк бзэ зиӀэ губгъо дунаим игупхэмрэ зэхэдзыгъэх. Гъэсэныгъэхэм хазар, къыпчакъ ыкӀи пэмыкӀыу зэхэтыкӀэхэм яӀахьылъэ зэфэшъхьафэу ягъэлъэгъу. А версиехэм языфагоуи курыт лъэхъэнэм ихазархэр е половецхэр къумыкъухэу зэӀухыгъэу пӀонэп, нахьыбэмкӀи лъэпкъыр къэхъугъэм икъэбар пыухыкӀэу щыӀэп.
Яхъухэррэ чӀыпӀэ обществэхэррэ. Таркъу шамхалъыстэныр ыкӀи пэмыкӀыу яхъухэр гъунэхэр зэблэхъущтыгъэх, гъунэгъухэмрэ якъэӀэтыкӀэхэри зэблэхъущтыгъэх. Эндирей, Акъсай, Костек ыкӀи Мехтули ятарихыр зы пачъыхьэм ибиографиеу е зы зэблэмыкӀыу щыӀэ пэчъыхьыгъэу къэгъэлъэгъуагъэу щытэп. Къуаджэ обществэхэр, тхьэмадэхэр, дин ӀулӀэхэр ыкӀи щэныгъэ зэпыщӀэхэр общественнэ гъотӀым иуровень зэфэшъхьафэхэу щытэх.
Эндирей тхыгъэхэм къащыгъэлъэгъуагъэу. «Тарихи Эндирей» хроникэм икомментариехэм 1587 гъэм икъэбар урысыбзэкӀэ тхыгъэ къащыщыгъэлъэгъу. Эндирей икъэӀотыкӀэныр Султан-Махмудрэ XVI гъэхэм яджэгукӀэмрэ XVII гъэхэм яджэгукӀэмрэ язэпыщӀэу щыт. КӀэсэу тхыгъэ хроникэмрэ ащ икомментариехэмрэ авторым икъэбар, чӀыпӀэм игугъу ыкӀи пэмыкӀыу гъэлъэгъухэр зэхагъэкӀын фае.
1722 гъэм ипоход. Петр I-м иПерс походым шӀыкӀэ Эндирей Ӏушъом зауэ къэхъугъэ, ащ иуж урыс отрядэм къуаджэр зэхэгъэкӀыгъэ ыкӀи гъэстыгъэ. Зауэ ӀулӀэхэм ятхыгъэхэр зэгъэщӀэгъуагъэм чӀыпӀэм ияхъухэмрэ империе командованиемрэ яинтересхэр зэтеуцохэу къэгъэлъэгъу. Зауэ Ӏофыр цӀыфхэм яӀахьылъэшхоу щыӀагъэ; ар командующиехэм ятекӀуагъэхэр зэратхыгъэу кӀэлъыкӀуэу къэгъэлъэгъуагъэу щытэп.
Исламрэ гъэсэныгъэрэ. Таркъу, Эндирей, Акъсай, ЫчӀэ Къазаныщэ ыкӀи Башлы динэ гъэсэныгъэм ицентрэшхоу хъугъэх. Муслъым тхыбзэр чӀыпӀэ обществэхэр нахьыбэ интеллектуал дунаим зэпыщӀэу щыӀагъэ.
Къумыкъу литературэр. Жэбзэ уэрэдхэррэ тхылъ литературэррэ зэхэдзыгъэу къэхъугъэх. Иырчи Казакрэ Магомед Эфенди Османоврэ культурэм итарихым кӀэлъыкӀуэшхоу щытэх; яӀэнаследиер тхыгъэхэмкӀэ, зэтхыгъэхэмкӀэ ыкӀи зэфэшъхьафэу гъэсэныгъэу къыдэкӀыгъэхэмкӀэ зэгъэщӀэгъуагъэу щыт.
XX лӀэшъхьэ. 1921 гъэм Дагъыстан АССР-р къызэӀуихыныр административнэ гъунэшхоу хъугъэ. Еджэкъу кӀэщӀэхэр, тхыбзэ стандартхэр ыкӀи культурэ ӀулӀэхэр совет политикэм иӀэтыкӀэм общественнэ гъотӀыр зэблэхъущтыгъэх.
Иджыри къэс икъэбар. Урысыем 2021 гъэм икӀыгъэ цӀэхэр зэгъэщӀэгъуагъэмкӀэ къумыкъу 565 830-р къыщыгъэлъэгъуагъ. Мыр Урысыем лъэпкъ зэӀухыныр къэгъэлъэгъуагъэу щыт, дунаим икъэбару ыкӀи бзэр зиӀэхэм якъэбару щытэп.
ЗэрыщыӀэр ыкӀи жъыуэ зэхэгъэкӀыгъэхэр
Историческэ хэку ыкӀи гъунэгъуныгъ. Кумыкхэр нэхъыбапӀэу Дагестаным щыпсэух; историческэ общинэхэр Чечням ыкӀи Ищхъэрэ Осетием ыджыри щыӀэх. ИджыриӀэ административнэ гъунэгъухэр историческэ зэрыщыӀэ пӀэм фэшӀэныгъэу зэтефэхэп.
Жъыуэ зэхэгъэкӀыгъэхэр. Этнографием ищхъэрэ, кӀэку ыкӀи къыблэ группэхэр зэхэгъэкӀы. Лъэпкъым игущыӀэ, иӀоф ыкӀи иӀэдэбхэм язэхэкӀыныр къэсэным икъэӀуатэу щытын фае, ау зыгорэм «лъэпкъэу» зэхэгъэкӀыгъэ чӀыщӀэу гъэпсын фаеп.
Къалэ, къуаджэ ыкӀи зыкъэгъэлъэгъуныр. ЦӀыфхэр зэрыщыӀэ пӀэхэр зэрахъух; лъэпкъыныгъэм ыкӀи бзэм ишӀэныгъэм теухуа даныхэр зэхэгъэкӀыу зэхэтхы. 565 830-рэ Урысыем ыкӀи 2021 илъэсым ипереписэм ехьэ, дунаем тет кумык псэм ыпэкӀэ хъухэп.
Бзэ
Къумыкъу бзэр, къумукъ тил, тюрк хэкужъымрэ къыпчакъ гупымрэ хахьэ. ПэмыкӀыу тюрк ыкӀи кавказ бзэхэмрэ ятарихкӀэ зэпыщӀэныр мыклассификациер зэбгъэкӀыщтэп.
ЧӀыпӀэм ибзэ зэфэшъхьафэхэм хасавюрт, буйнакск ыкӀи кайтаг диалект гупхэр хахьэх. Диалект зэфэшъхьафэхэр зэхэсыхьэнымрэ гъунэгъуныгъэмрэ ятарихкӀэ зэпыщӀэх; ахэр лъэпкъым изэӀухыныр зэбгъэкӀыным иӀофэу щытэп.
ТӀощӀ гъэхэм кӀэлъыкӀоу къумыкъу бзэр Къыблэ-Тхьэгъэпсыгъо Кавказым лъэпкъ зэхэдзыным ибзэу щыӀагъэ. XX лӀэшъхьэм аӀофыр нахьыбэ урыс бзэм иӀыгъагъ. Зэхэдзыным ибзэр, нэбзы бзэр ыкӀи цӀыфым илъэпкъыныр зэфэшъхьафэу щыщыӀэщтэх.
Совет реформэхэм япэкӀэ араб графикэр къэгъэлъэгъуагъэ. 1928 гъэм латиницэр къыщыгъэлъэгъуагъ, 1938 гъэм кириллицэм кӀуагъ. Магомед Эфенди Османов 1883 гъэм икъэбар ногъай ыкӀи къумыкъу тхыгъэхэр зэхэгъэуцуагъэу тхылъыр тхыбзэ традицием иӀэнаследиешхоу щыт.
Къумыкъу бзэр литературэм, театрым, периодикэм ыкӀи динэ гъотӀым къыщыгъэлъэгъуагъэу щыт. Бзэр сабийхэм ягъэсэныр унагъомрэ чӀыпӀэмрэ зэпыщӀэу щыт; къалэмрэ къуаджэхэмрэ яӀэтыкӀэр зэфэшъхьафэу щыт.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
ШIэныгъэхэм ятарихыр зэрегъэлъагъуэр. XIX–XX лIэшIэгъэхэм яэтнографие тхыгъэхэм псыхьэхэм, къэралым икъарухэм ыкIи зыкъэзыухъуреихьхэм ягъэпсыкIэхэм ятеплъэхэр яхъумагъэх. Ахэр исламэм ипэкIэ щыIагъэм икъэгъэгъэщIэгъуэныр зэрагъэджэнымкIэ яIэщ, ауэ жьы динэм икъэгъэлъэгъуныгъэ псори яхъэлъэщкъым ыкIи езыр-езыру къызэрыщыIэ цIыкIухэм ядинэри ягъэлъагъукъым.
Уафэ, псы ыкIи хъерлыкъ. Къумыкъхэм ядинэхэм яджэныгъэхэм Тенгри тюрк теплъэхэр ыкIи къэралым иприродэ культхэр яджэгу. КъызэрыкIуэмкIэ зэмыщхьэ сурэтхэр зэдэIуэу щыIэу ыкIи ягу къэзыгъэкIыу щыIэу хъуат. «Тенгрианствэ» жыхуаIэр зэгъэпщэныр хуэдэу IэщIэгъэныр хуэдэщ, ауэ зы зэмызэгъуей обряд системэ щыIэныр къызэригъэлъагъуэркъым.
ГъэгъуэщIэным теухуа обрядхэр. Л. Б. Гмыря къумыкъхэм ыкIи ягъунэгъу тюрк псалъэ зезыхьэ лъэпкъхэм ядеж уащхъуэ къызэрагъэувэным теухуа Iуэхухэр къызэриджыр. Муслъымэн дуахэр ыкIи къэралым ихабзэхэр зэхэтыныр практикэхэм ятарих зэпыщIэныр къызэригъэлъагъуэрщ. Уащхъуэ обрядыр езыр-езыру иджырей динэ зэмыщхьэу щыту щIэныр хуэмейщ.
Исламыр мащIэ-мащIэу къызэрыкIуар. ЩIыпIэм икъэухыныр, пащтыхьым идинэм ихьэныр ыкIи цIыкIухэм яеджапIэ динэр зэманкIэ зэгъусэкъым. Дербент исламыр зэрызэрахьэ щIыпIэшхуэт, ауэ арабхэм япоходхэм ямахуэхэр къумыкъ псоми ядинэм ихьэныр хуэдэу зэрыгъэувыныр хъунукъым.
Ищхъэрэ ыкIи икурыт: джэныгъэм иверсие. 2026 гъэм иджэныгъэм иавторхэм ищхъэрэ къумыкъхэм япэщIэхэм исламыр нэхъ пэщIэувэу щыIауэ ягу къэзыгъэкI ыкIи ищхъэрэ гупхэм яисламизациэр Алтын Орда зэманым ящIыж. Абы зэмыщхьэ лъэныкъуэкIэ процессым итемпхэм теухуа аргумент зиIэ гипотезэщ, ауэ лъэпкъым зы зэманым идинэм ихьэным идату щыту щIэныр зэдаIуэу щыIэкъым.
Мэзджыдхэр, пащтыхьхэр ыкIи егъэджэныр. Исламыр зэрызэрахьэным проповедникхэр, щIэныгъэлIхэр ыкIи политикэ центрхэр хэтахэт. Таркъу шамхалхэм дин Iуэхухэр политикэ мурадхэм ягъэзэщIэу щыIат; Эндирей ыкIи Къуэжь Къазаныщэ щIэныгъэ центрхэт.
Адат ыкIи шариат. Хабзэм изакъуэ ыкIи муслъымэн хабзэхэм унагъуэ ыкIи мылъку зэпыщIэныгъэхэм зэдэIуэу щыIат. Джэныгъэм Ю. М. Гусейнова а хабзэхэм язэхэтыныр, зэи язэхуащIыныри къызэригъэлъагъур. Тарих тепсэлъыхьыныр ипэкIэ щыIа хабзэхэм иджырей унагъуэм иобязательнэ унафэу ящIыркъым.
Егъэджэныр щIэгъэжьэныр. Къуэжь Къазаныщэм щыщ Абусупьян Акаев муслъымэн щIэныгъэр, егъэджэныр ыкIи тхылъ къыдэгъэкIыныр зэхэту щыIат. Иджадидист просветительствэм дин культурэм икум егъэджэныр щIэгъэжьэныр мурад ищIат, ауэ абы имызакъуэу абы имыщIэныр мурад ищIакъым.
Совет закъуэхэр ыкIи репрессиехэр. Акаев ибиографием дин интеллигенциэм теухуа гъэпщIэныгъэхэм яужьыщIэхэр къызэригъэлъагъур: 1929 гъэм иарестыр, 1931 гъэм идунэм ихьэныр ыкIи иужькIэ иреабилитациэр. Зы просветитель ипсэукIэр конкретнэ свидетельствэщ, ауэ динэ зэригъэлъэгъуэ псоми яопыт зызакъуэщ щыту щIэныр хъунукъым.
Совет зэманым иужькIэ динэ гъащIэр. Совет зэманым икIэм къыщыщIэдзауэ зэIуха практикэр ыкIи дин егъэджэныр нэхъ зэIухат. Дагъыстаным теухуа джэныгъэхэм суфий зэпыщIэныгъэхэм ярольри ыкIи дин хабзэхэм теухуа зэдэгуэныгъэхэри яджэгу. Дагъыстаным ипсори зэхэтыр къумыкъ общинэ псоми япозициэ зэхуэдэу щыIэныр къызэригъэлъагъуэркъым.
Иджырей хабзэр. Къумыкъ динэ зезыхьэ нэхъыбэм тарихкIэ суннит исламыр яхарактерщ. Абы имызакъуэу лъэпкъыныгъэм езым идинэ къэщIэныгъэр икъэзыгъэлъагъуэркъым: лъэпкъым икум зэмыщхьэ IэщIэныгъэ ыкIи практикэ зиIэ цIыкIухэр хэтщ.
Динэм икум анэдэлъхубзэр. Къумыкъбзэр дин Iуэхухэм ыкIи просветительскэ публикациехэм ящыгъуэщ; 1990-хэм ипэщIэдзэм къыщыщIэдзауэ муслъымэн тхылъхэр аргуэру къыдокI. Ар КъурIаным еджэным ыкIи дин щIэныгъэм арабыбзэм ирольым зэдэIуэу щыIэщ.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Къумыкъу бзэр тюрк бзэхэм я къыпчакъ гупым хахьэ.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- Урысыем 2021 гъэм икӀыгъэ цӀэхэр зэгъэщӀэгъуагъэмкӀэ къумыкъу 565 830-р къыщыгъэлъэгъуагъ.
Культурэри гъащIэри
- ДАССР-м и Совнаркомым 1930 гъэм жьыбгъэм и 29-м иӀыгъэ унафэм къумыкъу профессионал театрыр къызэӀуихыным ипӀэкӀэ хъугъэ.
Тхыдэ
- Ислам динэр макӀэ-макӀэу, чӀыпӀэ-чӀыпӀэкӀэ зэщхьэмыгъэу къэхъугъэ; лъэпкъым идин зэблэхъуным икъэбар зэфэшъхьафэу щыӀэп.
Хронологиер нахьыбэу
Ортэджыр
Тхыдэ зэгухьэныгъэм и къэхъукIэЩIыпIэ цIыхухэр тюркыбзэ къэпсэу гупхэмкIэ зэпыщIэу щIэщ. Компонентхэм я зэхэтыкIэр IэщIэныгъэ дискусэм и темэу къэнэжащ.Ортэджыр
Къыпчак бзэ зэпыщIэныгъэхэрКъумукъбзэр къыпчак бзэ хъугъуэм щыщIидзащ гъунэгъухэмкIэ зэпыщIэу. Бзэ классификацэр лъэпкъым и къалъхуагъэ гъэ пэжыу щыткъым.XII–XIV лIэщIыгъуэхэр, IэщIэныгъэ версие
Ислъамым и зэмылIэужьыгъуэ темпхэрIэщIэныгъэлIхэм къыбгъэдэлъхьэ къыбылам ислъамым ипэ къэсри ишъхъэрэм иужькIэ къэсри; зэгухьэныгъэ датэ щыIэкъым.1587 гъэ
Эндирей теухуа хъыбарЩIыпIэ хроникэм и комментариехэм жылэм ипэ урыс тхыгъэм щыщ къэIуэкIыныр къыщыгъэлъэгъуащ.XVI лIэщIыгъуэм и кIэмрэ XVII лIэщIыгъуэмрэ
Эндирейрэ Султан-МахмудрэЖылэр политикэ центр лъапIэу щыхъуащ; тхыгъэ свидетельствэхэр зэпэщIэгъэувыныр хъуэпс.XVII–XIX лIэщIыгъуэхэр
Ислъам щIэныгъэ центрхэм я гъэзэщIэныгъэрТаркъы, Акъсайрэ Къэзэнышъэ и Iэгъурэ хэкум и дин щIэныгъэм хэтщ.1666 гъэ
Эндирей гъуэгурыкIуэм и къыщыгъэлъэгъуаХроникэм и комментариехэм Эвлия Челеби и свидетельствэмкIэ еплъыжащ.1722 гъэ
Эндирей деж зауэПетр I и Перс походым щыгъуэ зауэ къэхъуащ, жылэри зэхэгъэкIыжащ.1831 гъэ
Внезапнэ къалэм и къэухьыныгъэрГъазимухьэмэд Эндирей деж лэжьащ; Iуэхугъуэр гъуэгу гъум и контролым теухуа зауэмкIэ зэпыщIащ.1843–1844 гъэхэр
Эндирей деж зауэхэрЩIыпIэ хроникэмрэ комментариехэмрэ Шамил и отрядхэмрэ урыс зауэлIхэмрэ я лэжьыгъэхэр къыщыгъэлъэгъуащ.XIX лъэхъэнэ
Адатрэ шариатрэ жылэ гъащIэмЩIыпIэ закъон практикэхэр обычнэ закъонымрэ муслъымэн нормэхэмрэ я зэхэтыкIэр къыщыгъэлъэгъуащ.XIX лъэхъэнэ
Иырчы Къазакъ и поэзиеНысэщIэныгъэмрэ литературэмрэ я гъэщIэгъуэныгъэм поэтlым и творчествэр хъумэ.XIX-XX лIэшIэгъуэм ипэ
ХьэщIэпIэныгъэ ыкIи кунак зэпыщIэныгъэЭтнографие материалхэм хьэщIэ къэщIыныгъэмрэ зэдэIэпыкъуныгъэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр документу ящI.1872 гъэ
Абусупьян Акаев и къалъхуагъэКъэкIуэну богословрэ гъэсэныгъэлIыр Къэзэнышъэ и Iэгъум къалъхуащ.1883 гъэ
Мэхьэмэд Эфенди Османов и сборникНогъайрэ къумукърэ текстхэр къыдокI; тхыныр бзэм и хъумэныгъэм и Iэмэпсымэхэр нэхъ ину щIо.XX илъэсым ипэ
Акаев и гъэсэныгъэ лэжьыгъэрЗэдзэкӀыныр, егъэджэныр ыкӀи тхылъхэр къыдэгъэкӀыныр егъэджэныр къэбгъэщӀэныгъэм иӀэхэр мэхъух.1906–1916 илъэсхэр
«Тангчолпан» драматическэ кружокТеатрым и официал историем кружокыр профессионал сценэм ипэщылъхэм ящыщ зы ыубытэу къегъэлъагъу.1921 илъэсым иянварэм и 20-р
Дагъыстан АССР-р къэгъэуцунырВЦИК-ым и Тхьэусыхэм республикэм и автоном статусыр къызэраӀуатэ.1926 гъэ
Темир-Хан-Шура театральнэ студиеПедагогическэ техникумым и кӀыб студие егъэджэныр зэхэгъэуцуа.1928 илъэс
Латин графикэр къызэрагъэхьаКумык тхыбзэр совет реформэхэм ящыщыу алфавитэщӀэм ехьэ.1929 илъэс
Абусупьян Акаевым иубытынырРепрессиехэм просветителым иӀофыр зэпыгъэу.1930 илъэсым и 29-рэ октябрым
Национальнэ театральнэ студием и ТхьэусыхэДАССР-ым и Совнаркомым Тхьэусыхэ къыдигъэкӀы, официал театрыр иӀыгъыпӀэу зэрилъытэр.1931 илъэс
Абусупьян Акаевым идунай къызэрихырБогословым ыкӀи тхылъхэр къыдэгъэкӀыгъэм и гъащӀэр репрессиехэм ящыӀэу иух.1938 илъэс
Кириллицэм кӀуэныгъэКириллицэ графикэр кумык тхыбзэм иджыриӀэм и лъабжьэ мэхъу.1940 илъэс
Н. К. Дмитриевым и ГрамматикэАкадемическэ тхылъым кумык бзэр системэу къегъэлъагъу.1950-рэ илъэсхэр
Кумыкхэм я этнографическэ зэджэнырГъэпсыгъэ зэджэныр ыкӀи «Дунаем и цӀыфхэр» проектым и гъэхьэзырыныр документальнэ базэр егъэшӀу.1960 илъэс
Материальнэ культурэм теухуа тхылъС. Ш. Гаджиевым и монографием хьэкум, унэм, шхыным ыкӀи щыгъыным теухуауэ къегъэлъагъу.1960 илъэс
Акаевым иреабилитациеБиографическэ справкэм просветителым идунай кӀыб реабилитациер къыщыгъэлъагъу.1961 илъэс
«Кумыкхэр» монографиеС. Ш. Гаджиевым и историко-этнографическэ зэджэныр къыдокӀ.1969 илъэс
Кумык-урыс гущыӀалъА. Г. Магомедовым и гущыӀалъ З. З. Бамматовым иредакцие кӀыб къыдокӀ.1970-рэ илъэсхэр
НысащӀэ репертуарыр къызэратхырБ. М. Алимова къыблэ кумыкхэм яматериалхэр зэхэгъэуцу; песнэхэм ящыщ нысащӀэхэм къызэратхы.1990-рэ илъэсхэм япэм къыщыублагъэу
Динэ тхылъхэм ягъэзэщӀэнырКумык бзэкӀэ ислам литературэр ыджыри къыдагъэкӀы.2008 илъэс
НысащӀэ песнэхэм якъыдэгъэкӀынырНаучнэ статьям къыблэ кумык репертуарым итекстхэр ыкӀи нотэ тхыгъэхэр къыщыгъэхьа.2010 илъэс
Къещхэм якъэӀуапӀэ обрядхэм язэджэнырЛ. Б. Гмыря кумык материалхэр гъунэгъу лъэпкъхэм яӀэдэбхэм ягъэпщын.2021 илъэс
Урысыем и цIыф зэхэлъхьэныгъэрКъэращӀэм кумык лъэпкъыу зыкъэзыгъэлъэгъуагъэхэр 565 830 цӀыфэу къыщыщыӀ.2023 илъэс
ТӀу литераторхэм яӀэнаследиер зэджэнырНациональнэ библиотекэм Иырчы Казакым ыкӀи Магомед Эфенди Османовым теухуа тхылъыр къегъэлъагъу.
Шхын
ГъэгъуэщIэ, лы ыкIи шэ гъэгъуэщIэхэр
Гъуэгуанэ гъэгъуэщIэныр ыкIи Iэщ гъэхъуныр егъэпщIэныр япIэщIэу щыIат. Гъэмахуэ, хъерлыкъ ыкIи унагъуэм иIэщIагъэр столым исоставым теухуат.Хинкал ыкIи хьэжыгъэ гъэгъуэщIэхэр
Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа гъэгъуэщIэхэр, лыр ыкIи лыпсыр хабзэ гъэгъуэщIэм хэтщ. ГъэзэщIэныр къуажэхэм ыкIи унагъуэхэмкIэ зэщхьэщокI; къумыкъ псоми яобязательнэ рецепт зызакъуэ щыIэкъым.Хьэлыуэхэр ыкIи яначинкэхэр
Лы, шэ ыкIи къэкIыгъэ начинкэ зиIэ хьэжыгъэ гъэгъуэщIэхэр Дагъыстаным икулинарнэ кругым хэтщ. Ящыщ зы лъэпкъыр блюдэм иизобретатель исключительнэу щIэныр ялъэныкъуэкIэ хъунукъым.ХьэщIэм истол ыкIи шей
Этнографие джэныгъэм гъуэгурыкIуэм ишхыныр ыкIи хьэщIэм шей щIэ къызэратыр къыхэхащ. Хабзэр зы зэман ыкIи зы щIыпIэ хуэдэу тепсэлъыхьащ, иджырей унэ псоми язэмызэгъуей хабзэу щыту щIэныр хъунукъым.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
ХьэщIэпIэныгъэ ыкIи кунак зэпыщIэныгъэ
Кунак зэпыщIэныгъэм цIыкIухэм ыкIи унагъуэхэм якум зэдэIуэныгъэ ыкIи зэрызэдэIэпыкъуныгъэ зэпыщIэныгъэ зэмызэгъуейхэр къызэригъэувэт, зэмыщхьэ лъэпкъхэм ящыщхэри хэту.Унагъуэ ыкIи мылъку
ЛIыгъуэ ыкIи лъэпкъ зэпыщIэхэм яхуэзэхэр хабзэм ыкIи шариатым язэхэтыныгъэкIэ зэрагъэпсырт. Къэралым итетхэм хабзэхэм язэхуащIыныр къызэрагъэлъагъур, ауэ зы универсальнэ формулэу щыту щIэныр хъунукъым.НысащIэ уэрэдхэр
Ищхъэрэ къумыкъ материалхэм нысащIэм иэтапхэм яуэрэдхэр хэтщ. 1970-хэм яполевэ тхыгъэхэм гъащIэм иобрядым иригъэзэщIэныр ыкIи информантхэм ягу къэзыгъэкIыныр зэщхьэщокI.Хэкум икалендарь
Лъэпкъ календарь теплъэхэм гъэхэм язэхэщIыкIыныр гъэгъуэщIэным ыкIи общинэм игъащIэм ящыщт. Полевэ тхыгъэхэм щIыпIэ цIэхэр ыкIи махуэхэр нэхъ нахуэу къызэрагъэлъагъуэ.Булкъа: зэдэIэпыкъуныгъэ
Гъунэгъухэр ыкIи лъэпкъ зэпыщIэхэр унэ ухуэным, материалхэр зэгъэпщIэным ыкIи нэгъуэщI гъуэгуанэшхуэ Iуэхухэм хэтахэт. Этнографие монографием а Iэпыкъуныгъэм ыкIи зэдэшхыныгъэм ягъэпсыкIэр къызэригъэлъагъур.
Щыгъын
ТарихкIэ лIы костюмым джанэ, гъуэншэдж, бешмет, черкескэ, ищхьэ щIыIухэр ыкIи щхьэ щыгъынхэр хэтахэт. Щыгъыным исоставыр зэманым, хъерлыкъым ыкIи мурадым теухуат. Кавказ псоми язэхуэдэ теплъэхэм щIыпIэ особенностхэр яIат.
Бзылъхугъэ щыгъыным бостей, ищIагъу щыгъын, щхьэ щыгъынхэр ыкIи украшениехэр зэхэту щыIат. Материалхэр ыкIи отделкэр гъащIэ ыкIи махуэшхуэ костюмым зэщхьэщокI. Иджырей сценэ теплъэр зэрыщыту зы лIэшIэгъуэм ищыгъыну щIэныр къэпщытэжыным имызакъуэу хъунукъым.
Къафэхэр
НысащӀэ къафэ
НысащIэм иджэгукIэ хэтым уэрэдхэм, инструментальнэ музыкэм ыкIи обрядхэм яужьыщIэныгъэм зэдэIуэу щыIат. Б. М. Алимова иджэныгъэр ищхъэрэ къумыкъхэм хуэзащ, Кавказ къуажэ псоми хуэзакъым.Обряд ыкIи сценэ IуэхукIэ гъэзэщIэныр
Унэгъуэ щыщ нысащӀэмрэ профессионал постановкэмрэ зэщхьэщыкӀ средэхэщ. Театрым сценэ культурэрэ традициэм и автор интерпретациэрэ зегъэужь.
Музыкэ
Къыбыла къумукъхэм я нысэщIэныгъэ репертуарым солисткэуи зэгъусэуи къыщыгъэлъэгъуэныр хэтщ. Б. М. Алимова и тхылъым текстхэррэ нотэ тхыгъэхэррэ хэтщ; зы-зы нысэщIэныгъэхэр къайтаг диалектымкIэ зэдзэкIакIуэу къыщыгъэлъэгъуащ.
НысэщIэныгъэр жьэрыIуатэ поэзиемрэ Иырчы Къазакъ и гъэщIэгъуэныгъэмрэ я зэпыщIэныгъэщ. Тхыгъэхэр зэхэгъэкIыныр авторым и тхыгъэм, къыщыгъэлъэгъуакIуэ вариантхэмрэ иужькIэ литературнэ обработкэмрэ зэрыщызэхэгъэкIыфыну щIэхъуэпс.
Профессионал къумукъ театрыр драмымрэ музыкэмрэ зэхэту щIэщ. И тхыдэм студие иджыныррэ лъэпкъ репертуарыр гъэзэщIэныррэ хэтщ.
ӀэщӀагъэхэр
Текстилырэ унэм щыщIыкIынырэ
Цым щIэныр, щэкI щIыныррэ унэм и Iэмэпсымэхэр щIыныррэ хэкум и IэщIагъэм хэтт. Унэм щиIэ лэжьыгъэр къэщэхуа Iэмэпсымэхэмрэ зэращIэныгъэмрэ зэхэтт.Пхъэр, фэррэ Iэмэпсымэхэр
Унэмрэ хэкум и IэщIагъэмрэ зэмылIэужьыгъуэ материалхэм щыщ Iэмэпсымэхэр, щIыкIэхэррэ хъуэпс.Тхылъыррэ гъэсэныгъэр
Тхыбзэ культурэм къэтхыгъэхэр, зэдзэкIакIуэныррэ тхыныррэ хэтт. Абусупьян Акаев и лэжьыгъэм щIэныгъэ Iуэхур XX лIэщIыгъуэм ипэм и тхылъ къыдэкIыныгъэ технологиехэмкIэ зэпищIэт.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Таркъы
Шамхалъыгъэм и тхыдэ центррэ муслъымэн щIэныгъэм и центрхэм ящыщ. И пэжыгъэр Каспий ипэкIэ и гъуэгухэмрэ гъунэгъу жылэхэмрэ я зэпыщIэныгъэщ.Эндирей
Ишъхъэрэ къумукъ тхыдэм и центр нэхъ лъапIэщ. Хроникэр, пэщIэху тхыгъэхэррэ 1722 гъэм и походым и документхэррэ зэмылIэужьыгъуэ свидетельствэхэр зэпэщIэгъэувыфыну щIэхъуэпс.Къэзэнышъэ и Iэгъу
Абусупьян Акаев и къыщалъхуа щIыпIэ. ГъэсэныгъэлIым и биографием щIэныгъэ Iуэхур нэхъ ин муслъымэн дунеймкIэ зэпыщIэныр къыщыгъэлъэгъуащ.Уллубийаул, тхыдэмкIэ Бойнакъ
НапэкIуэм щыгъэлъэгъуар 2021 гъэм щыщIа документ снимкэщ. Файлым и цIэмрэ Commons и описаниемрэ унэм и датэмкIэ зэтеувэжкъым, аращ и щхьэкIэ унэр щыщIа гъэ пэжыр мыдэ къыщыгъэлъэгъуакъым.
ЦӀэхэр
ЛӀыгъэхэр
- Арслан (къумыкъу, тюрк)
- Батыр (къумыкъу, тюрк)
- Темир (къумыкъу, тюрк)
- Таймас (къумыкъу, тюрк)
- Эртувган (къумыкъу, тюрк)
- Айдемир (къумыкъу, тюрк)
Бзылъхугъэхэр
- Ойбике (къумыкъу, тюрк)
- Алтынчач (къумыкъу, тюрк)
- Юлдуз (къумыкъу, тюрк)
- Сюйдум (къумыкъу, тюрк)
- Сюйгюля (къумыкъу, тюрк)
- Къарлыгъач (къумыкъу, тюрк)
- Алмакиз (къумыкъу, тюрк)
- Сююнч (къумыкъу, тюрк)
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Иырчы Къазакъ
Къумукъ поэзием и классикхэм ящыщ. И тхыгъэхэм я тхыдэр къэтхыгъэхэмкIэ, къыдэкIыгъэ тхылъхэмкIэ иджыри IэщIэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ зэхэгъэкIы.Мэхьэмэд Эфенди Османов
Ногъайрэ къумукърэ текстхэр зэхуэзыгъэхьэмрэ къызыдэкIымрэ; и 1883 гъэм и сборникыр тхыбзэ культурэм и Iуэхугъуэшхуэ хъуащ.Абусупьян Акаев
Богослов, педагог, тюрколог, зэдзэкIакIуэ, гъэсэныгъэлI. 1872 гъэм Къэзэнышъэ и Iэгъум къыщалъхуащ, 1931 гъэм репрессиехэм яужкIэ дунейм ехыжащ.Сакинат Гаджиева
Этнограф, къумукъхэмрэ я материальнэ культурэмрэ теухуа фундаментальнэ лэжьыгъэхэм я автор. И IэщIэныгъэ лэжьыгъэхэр гъуэгурыкIуэ лэжьыгъэмрэ тхыдэ материалхэмрэ зэхэтт.
Медиа
Сурэт галлере
Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.