Шэшэн

Чечня Ишъхъэрэ Кавказым дэтщ, Терек губгъуэхэм ыкӀи Иныжь Кавказым и къушъхьэ къуэхэм я зэхуаку. И тарихъым жыжьэ дэс жылэхэр, бжьэхуц комплексхэр, чечен бзэ ыкӀи тхыгъэ хабзэр, Салым-Къалэм и зыужьыныгъэр, депортацием ыкӀи зауэхэм я щӀыкӀэр зэгъэщӀыгъу. Иджырей республикэм къалэхэр, губгъуэ жылэхэр ыкӀи къушъхьэ жылэхэр хэтщ.

Удзышхуэ бгылъэхэм якум дэт лъэныкъуэ псыхъуэ, кӀэщӀыпӀэу кӀэрылъэфауэ кӀыхьу известнякыр къыщӀэувэу — Кезеной-Ам псыхъуэм и мотивкӀэ пейзаж · иллюстрацие · Художественнэ сурэт

1,58 млн

цӀыфэу 2025 гъэм и 1-м къыщыкӀэм, Росстатым и къэпщтэныгъэ

16,2 тыс.

квадрат километрэхэр, республикэм иплощадь

къэрал бзэхэр: нохчибзэрэ урысыбзэрэ

Географиер зэрыщытым

Къалэхэр, къуажэхэр, районхэр

2026 гъэм къыщыщӀэдзауэ Чечен Республикэм и муниципальнэ зэхэгъэкӀыныр 15 муниципальнэ округ ыкӀи 2 къалэ округ хъуауэ щыт: Грозный ыкӀи Аргун. Карточкэхэм къэӀэтыкӀауэ къалэхэр, къуажэхэр, станицэхэр ыкӀи посёлокхэр къызэрапщытэ. Галанчожскэ ыкӀи Чеберлоевскэ административнэ районхэр муниципальнэ округхэм къыщыщӀэдзауэ къэӀэтыкӀауэ щыт.

Къуаджэхэм я пӏэ: 373
Территориехэр: 19

2026 гъэм и 8 сентябрым икъукӀэ къэрал пунктхэм я тхылъ. ЗэмылӀэужьыгъуэ муниципальнэ зэхэгъэкӀыныгъэхэм ящыщ зэцӀэу къэрал пунктхэр къэӀэтыкӀауэ щыт. ПсэущӀэ зимыӀэ малыхэ къэрал пунктхэри хэту щыт; абы иджыри къэралым и тхыгъэхэр къызэрапщытэкъым. Муниципальнэ округхэм я цӀэхэр 2026 гъэм къыщыщӀэдзауэ щыӀэ зэхэгъэкӀыныгъэм тету къэӀэтыкӀауэ щыт. Административнэ районхэр ыкӀи муниципальнэ округхэр зэщхьэщокӀ.

Къалэ округГрозныйГупэ: Грозный

Къалэ округАргунГупэ: Аргун

Муниципальнэ округАчхой-Мартановскэ муниципальнэ округГупэ: Ачхой-Мартан

Муниципальнэ округВеденскэ муниципальнэ округГупэ: Ведено къуаджэ

Муниципальнэ округГрозненскэ муниципальнэ округГупэ: Толстой-Юрт кыблэ

Муниципальнэ округГудермесскэ муниципальнэ округГупэ: Гудермес

Муниципальнэ округИтум-Калинскэ муниципальнэ округГупэ: Итум-Кали къуаджэ

Муниципальнэ округКурчалоевскэ муниципальнэ округГупэ: Курчалой

Муниципальнэ округНадтеречнэ муниципальнэ округГупэ: Знаменскэ къуаджэ

Муниципальнэ округНаурскэ муниципальнэ округГупэ: Наурскэ

Муниципальнэ округНожай-Юртовскэ муниципальнэ округГупэ: Ножай-Юрт къуаджэ

Муниципальнэ округСерноводскэ муниципальнэ округГупэ: Серноводскэ

Муниципальнэ округУрус-Мартановскэ муниципальнэ округГупэ: Урус-Мартан

Муниципальнэ округШалинскэ муниципальнэ округГупэ: Шали

Муниципальнэ округШаройскэ муниципальнэ округГупэ: Химой къуаджэ

Муниципальнэ округШатоевскэ муниципальнэ округГупэ: Шатой къуадж

Муниципальнэ округШелковскэ муниципальнэ округГупэ: Шелковская

Административнэ районГаланчожскэ район

Административнэ районЧеберлоевскэ район

Географиерэ джылэрэ

Чечен Республикэр Ишъхъэрэ-Кавказ федеральнэ округым хэт. И территориер къуэшъхьэ ыкӀи къушъхьэпэ щӀыпӀэхэр, ыкӀи Иныкъуэ Кавказым и ишъхъэрэ кӀэлъыкӀуэм и къушъхьэ кӀуэцӀхэр хэтхэ. И площадэр 16,2 мин км². Къэлэшхуэ Грозный Сунжэ псыхъуэм телъ. Росстатым и къэбархэмкӀэ, Урысейм и Банкым къызэригъэлъагъо, 2025 илъэсым январым и 1-м цӀыфышъхьэхэм я бжыгъэр 1 576,6 мин цӀыфыу, е 1,58 миллион хуэдизу щыта. Ар зы мазэм и датэм теухуа зэхэзэгъэ; ар переписым и методымкӀэ зэщхьэщыкӀы.

Регионым и лъэпкъхэр

Шэшэнхэр

Нохчий · Урысыем 1 674 854 (2021 гъэм и переписым)

Шэшэнбзэ (нохчийн мотт)

Къумыкъхэр

Къумукълар · Урысыем 565 830 (2021 гъэм ибгъэлъэгъу)

Къумыкъбзэ · къумукъ тил

Ногъайхэр

Ногъай · ногайлар · Урысыем 109 042 (2021 гъэм и къэлэшъыкӀ)

Ногъайбзэ · ногай тили

Лъэпкъ зэхэсхэррэ диаспорэрэ

Тейпы и местные общества: ТарихъкӀэ зэпыщӀэныгъэхэррэ къуаджэм иӀэныгъэрэ нохчийым исоциал памятьым икъэлэныгъэхэщ. Ахэм ярольэ заманым кӀэриӀокӀыкӀыу зэхъокӀыгъэ; республикэм иджыриӀэгъу псэукӀэр тӀэкӀу зэпыщӀэныгъэ схемэ кӀэщӀэу гъэпсынкӀэ хъущтэп.
Аккинская традиция: Аккинскэ, е ауховскэ, диалектыр нэхъыбэу Дагестаным иӀэщ. Ар нохчийым ябзэ псэукӀэ нэхъыбэм икъэлэныгъэщ, Чечням иадминистратив гъунапкъэхэм къыщыкӀуэу.
Кистинская традиция: Кистинскэ диалектыр Гуырдзыстэм иПанкис тӀыгум иӀэщ. Кистинскэ зэхэсхэм ятӀэкӀу псэукӀэ яӀэщ гуырдзы культурэмрэ бзэмрэ яӀэныгъэм.

Бзэхэр

Чеченский

Нохчийн мотт нахскэ группэм нахскэ-дагестанскэ бзэ унагъом икъэлэныгъэщ. ИджыриӀэгъу тхыгъэр кириллицэм егъэзащ. Литературнэ нормэр плоскостнэ диалектым икъэлэныгъэу зэхэтщ; местнэ диалектхэм ятӀэкӀу зэхъокӀыгъэхэр яӀэщ.

Урысыбзэ

Урысыбзэр къэрал бзэщ нохчибзэм фэдэу. Республикэм иКонституцэм истатье 10-м а статусыр бзэитӀымкӀэ егъэуцуащ.

Другие языки

Республикэм къумыкъу, ногъайрэ адрэ бзэ традицэхэр щыӀэщ. Унагъом ибзэрэ цӀыфым иэтническэ къэлэныгъэрэ зэпыщӀэныгъэм иӀэныгъэм кӀэщӀэу гъэпсынкӀэ хъущтэп. Бзэхэм ятӀэкӀу статусыр республикэм изакъонэу «О языках в Чеченской Республике»-м егъэуцуащ.

ЦӀыфхэрэ обществэхэрэ

Дэтхэр къэщӀэгъуэхэм теухуа къыдэкӀыгъэ тхылъхэм ягъэлъагъох. Абыхэм къызэрагъэлъагъо цӀыфышъхьэхэм я зэхэзэгъэныр абыхэм я щыӀэныгъэм и географием теухуэ ыкӀи Чечнем и цӀыфышъхьэхэм я бжыгъэм хуэдэкъым. ЦӀыфышъхьэхэм я зэхэзэгъэныр тхыдэмкӀэ зэхъокӀыныр переписхэмкӀэ, архивхэмкӀэ ыкӀи миграцэ гъэщӀэгъуэныгъэхэмкӀэ зэджэх. .

Шэшэнхэр: Республикэм икъэлэныгъэ лъэпкъ; порталым истатье тӀэкӀу нохчийым ябзэм, тарихъымрэ культурэ традицэхэмрэ егъэзащ.
Русские и казачьи сообщества: Ахэм ятарихъыр Грозныйрэ промышленностырэ Терек псыхъуэм икъуаджэхэмрэ зэпыщӀащ. XX лӀэщӀыгъуэм икӀэхэм щыщ зауэхэмрэ миграцэхэмрэ цӀыфхэм якъэлэныгъэр кӀэщӀэу зэхъокӀыгъащ.
Кумыки и ногайцы: Республикэм икъуэкӀыпӀэ-ишхъэрэмрэ ишхъэрэмрэ итарихъ зэхэсхэр. А лъэпкъхэм ябзэ ареалхэр гъунэгъу регионхэмкӀэ кӀэщӀэу егъэзащ.
Ингуши и другие жители: Нохчи-Ингуш автономиэм икъэлэныгъэ тарихъыр Чечнярэ Ингушетиэрэ зэпыщӀащ. ИджыриӀэгъу республикэр цӀыфхэм яунагъуэщ, зэмылӀэужьыгъуэ къэлэныгъэхэм яӀэу.

Тхыдэ

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Жьы дунэе

Къуаджэхэррэ археологическэ культурэхэррэ

ИджыриӀэгъу Чечням итерриториэм иархеологическэ памятникхэр Кавказым икъэлэныгъэ тарихъ кӀыхьыр къэгъэлъагъуэщ. 2025 гъэм РАН-м иАрхеологиэ институтым Искринское 1 къуаджэр къигъэджыгъащ: бронзэ эпохэм иӀэныгъэм унагъуэхэррэ литейнэ площадкэ пэчрэ, формэхэррэ адрэ металл зэхэгъэкӀыныгъэм ищыӀэныгъэхэмрэ къыщыгъуэтащ. Къыщыгъуэтахэр жьы цӀыфхэм яӀэщӀэныгъэмрэ ямахуэ псэукӀэмрэ ятеухуа хъыбарыр къащӀо.

Сержень-Юрт мэзгъэщӀэр кобанскэ культурэм икъуэкӀыпӀэ вариантэм икъэлэныгъэщ. КъыдэкӀыгъа материалхэм нэхъыбэу X-VIII лӀэщӀыгъуэхэм ди лъэхъэнэм ипэ къыщыгъуэтахэр къэгъэлъагъуэщ. Археологическэ культурэр памятникхэмрэ щӀыӀэхэмрэ язэхэс къэгъэлъагъуэщ; ар иджыриӀэгъу лъэпкъым кӀэщӀэу егъэуцуа хъущтэп. ; .

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

Тхыдэ очеркыр археологие къыдэкӀыгъэхэмкӀэ, архив документхэмкӀэ ыкӀи гъэщӀэгъуэныгъэхэмкӀэ зэхэгъэкӀыгъэ. Депортацэр ыкӀи Ӏэшъагъэ зэпэщыныгъэхэр зыкъомыгъэ главэу къызэрагъэлъагъох; зэхэзэгъэу къэбар зэмыӀэхэм я бжыгъэ зэхэзэгъэхэр къызэрагъэлъагъокъым.

Природэр ыкӀи памятникхэр

Аргун кӀуэцӀыр природэ ландшафтхэр ыкӀи тхыдэ къуаджэхэр зэгъэщӀэ. Бэшнякъуэ комплексхэр къушъхьэ жылэхэм я гъащӀэм, гъуэгухэм ыкӀи хъумэныгъэм япкъ итщ. Ушкалой бэшнякъуэхэр Чанты-Аргун Ӏуфэм, къушъхьэ кӀэлъыкӀуэм и кӀэлъыкӀуэм деж щытхэ; абыхэм я щыӀэныр къушъхьэ Чечнем и нэхъыбэу зэхэщӀыкӀыгъуэ сурэтхэм ящыщщ. ; Чечен Республикэм и Музей: Аргун кӀуэцӀым и бэшнякъуэхэр. Кезеной-Ам псыхъуэр къушъхьэ лъагэм, Чечнем ыкӀи Дагъыстаным я гъунапкъэм деж щыӀэщ. И Ӏуфэ кӀэлъыкӀуэхэр ыкӀи къушъхьэ кӀуэцӀыр зыкъомыгъэ природэ ландшафту щытщ. Псыхъуэр регионхэм ятӀуми япкъ итщ, аращ ар зы Чечену е зы Дагъыстану къызэрагъэлъагъоным икъэщтэгъуэ зэрыхъукъым.

Динэ зэхэтыкӀыгъэр

Чеченхэм я дин гъащӀэм суннит исламым мыхьэнэшхуэ иӀэщ. Регионым и тхыдэм суфий традицэхэр ыкӀи духовнэ наставникхэм я кӀэлъыкӀуэхэм я зэгъэщӀэныр мыхьэнэшхуэ яӀэх. ПэмыкӀыу, Кунта-Хаджи Кишиев и тхыгъэр кадирийэ братствэм япкъ итщ. Дж. И. Месхидзе и энциклопедие тхыгъэм Кунта-Хаджи и биографиер, и тхыгъэм и зэхэзэгъэныр ыкӀи XIX лӀэщӀыгъуэм и тхыдэ зэхэзэгъэныр къызэрагъэлъагъо. Дин тхыдэм зэщхьэщыкӀыу кӀуэныгъэхэр ыкӀи этапхэр хэтхэ; республикэм и иджырей исыхьэм и личнэ убежденэхэр зы цӀыфышъхьэ характеристикэмкӀэ къызэрагъэлъагъокъым.

Костюм, Ӏэшъагъэхэр ыкӀи музыкэр

Музейн материалхэм чIыпIэ щыIэныгъэм, щыгъынымрэ мафIэгъу зэфэшIыгъэхэмрэ ятеухъу. Буркэр – иIэхэмкIэ зытетэкъым, чIыпIэм ищыIэныгъэм, ощхымрэ жьымрэ ащыщхэм яхъумэщтэу фэшIыгъэу щытыгъ. Ар зэфэшIыгъэным къэшIэныгъэшхо щыIэщ, ыкIи мэлыхъухэм яцэ зэгъэпщэн, зэгъэуцуэн ыкIи зэгъэпщэн фае. Шэчэныем и музыкальнэ культурэм ипэщIэу уэрэдхэр, инструментальнэ музыкэр ыкIи динэуэрэдхэр хэтхэщ. Музейн къэгъэлъэгъуныгъэхэм пшъэшъэхэр, бжьыхьэхэр ыкIи шъхьащIэхэр зэрагъэпщыхьэщ. Гъэсэныгъэм икъэлъэгъуныгъэхэм къэгъэлъэгъуакIэхэм ямакъэ зэхэтыр къызэгъэпщэн плъэкIыщт; ахэм якъэхъукIэ ыкIи зэгъэпщэныгъэм иужьыгъэхэр материалэм къызэгъэпщэным пае мэхьанэшхо яIэщ. ; . Тарихъым ищыгъын ыкIи фольклорым чIыпIэмрэ зэманымрэ ягъэлъэгъуакIэу къэгъэлъэгъуахьэщ. Иджырей Шэчэныем традиционэ хэгъэгъуныгъэм къалэ культурэм, литературэм ыкIи профессионалынэ искусствэм ягъусэу щыIэщ.

Шхынрэ шхын культурэрэ

Традиционнэ шхыныгъэ системэр хьаку, лы, шъоущыгъу ыкӀи къэкӀыгъэхэр зэхэшӀыкӀы. Зэхахьэ блюдхэм ящыщхэр жижиг-галнаш, лы галушкэхэмрэ бульонэмрэ гъэпсыгъэу, ыкӀи зэмылӀэужьыгъуэ начинкэхэр зиӀэ лэпэшхэр. Трапезэм и къэпщытэныр гъэм, унагъуэм ыкӀи хэкум и къэру къызэрыкӀым къызэрехьэ. Б. Б.-А. Абдулвахабова и гъэпщытэныр XIX ыкӀи XX лӀэщӀыгъуэм ипэм шэчэнхэм яшхыным теухуауэ. Абы къызэрапщытэ псэукӀэмкӀэ ыкӀи обрядымкӀэ трапезэхэр, хьэщӀэщӀыкӀэм и правилэхэр ыкӀи шхыныгъэр гъунэгъу лъэпкъхэм я культурэм зэрыпхахэр. ТарихымкӀэ къызэрапщытэныр и зэманым теухуауэ щыт, ауэ псэ псоми зэхуэдэ правилэхэр зэрызэрахьэм и мыхьэнэ иӀэкъым.

Медиа

Чечнем и къушъхьэ пейзажыр

Кезеной-Ам псыхъуэм и мотивкӀэ пейзажыр ыкӀи конкретнэ точкэм и документальнэ фотографиэкъым. Археологие Ӏэшъагъэхэм я фотографиэхэр ыкӀи архив сурэтхэр кӀэлъыкӀуэ кӀэлъыкӀуэхэмкӀэ къэпщӀэжьыфыну.

Музыкальнэ тхыгъэхэр

Хабзэ музыкэм и губгъуэ тхыгъэхэр ↗Макъэзэгъэхэм ыкӀи тхыгъэхэм я къызхэкӀам и гъэлъэгъуэныгъэ, чечен музыкэри хэту.

Гимн

Чечен Республикэм и Къэрал уэрэдыр

Чеченский

Псалъэхэр: Х.-А. Кадыров. Музыкэр: У. Бексултанов. Чечен Республикэм и 2010 илъэсым июлым и 28-м и № 30-РЗ Закон, 2023 илъэсым мартым и 12-м и зэхъокӀыгъэхэри.

Къэрал уэрэдым и къэщтэгъэ тхыгъэр ыкӀи музыкальнэ редакцэр законэм и приложенэхэм къызэрагъэлъагъох. Икъэщтэгъэ редакцэр «Официальнэ тхыгъэ» зыфӀэщӀа кӀэлъыкӀуэмкӀэ къэпщӀэжьыфыну.

Хронологие

Хъыбархэр: 11 / 11

Н. э. пэщӀэдзэм и X-VIII лӀэщӀыгъуэхэр: Сержень-Юрт къэщӀэгъуэм къыщыкӀуагъэ кобан культурэм и къэщӀэгъуэхэр, Урысейм и Археологие Институтым и гъэщӀэгъуэныгъэхэм къызэрагъэлъагъох.
1785-1791: Шейх Мансур и къэщӀэгъуэныр Ишъхъэрэ Кавказым.
1818: Сунжэм и Ӏуфэм Грозный и къэлэшхуэр къыщыщӀыныр; Грозный къэлэм и кӀэлъыкӀуэ гъэзэщӀэныр.
1922 илъэсым ноябрым и 30: Чечен автоном областыр къыщыщӀыныр.
1934: Чечен ыкӀи ингуш автоном областхэм я зэгъэщӀэныр.
1936: ЗэгъэщӀэгъуэ автоном областыр Чечено-Ингуш АССР-у зэхъокӀыныр.
1944 илъэсым ишӀум и 23-м: Чеченхэм ыкӀи ингушхэм я принудительнэ депортацэр къыщыублагъэныр. 1944 илъэсым автономиер ликвидацэ ящӀыгъэ.
1957 илъэсым иянвар мазэм и9: Чечено-Ингуш АССР-р зэхэзэгъэжьыным теухуа Указ; къэкӀуэжьыным и къэухыгъэр зэхэгъэкӀыныр.
1994-1996: Япэу чечен заор; 1996 илъэсым августым Хасэвюртым икъэбархэр.
1999: КӀэу заор къыщыублагъэныр ыкӀи цӀыфышъхьэхэр зэхэзэгъэу кӀуэныр.
2003 илъэсым мартым и 23: Чечен Республикэм и Конституцэр къэщтэныр.