← Лъэпкъ пстэури
Ишъхъэрэ Кавказ · Шэшэн
Шэшэнхэр
Нохчий
Шэшэнхэр, нохчий: Ишъхъэрэ-Къуэблэ Кавказым и цӀыхухэм я тхыдэ ыкӀи бзэ, культурэ, хабзэхэр ыкӀи ислъэмым кӀэлъыкӀуэу зэрызэхэуэкӀыр. КӀыхьу зэманхэр ыкӀи материалхэм я техьэпӀэхэр.
Кезеной-Ам псыхъуэм и мотивкӀэ пейзаж · иллюстрацие
Бзэ
Шэшэнбзэ (нохчийн мотт)
Унагъо
Нах-дагъыстан унагъо, нах пкъы
Бэныгъ
Урысыем 1 674 854 (2021 гъэм и переписым)
Тхыдэ
Нохчийрэ и историческэ хэкурэ. Шэчэнымбэхэр, зэраджэгу нохчий, КъуэкӀыпӀэ-Ишъхъэрэ Кавказым и лъэпкъ пэжхэм ящыщщ. Я историер Аргун, Сунжа, Терек псыхъуэхэм я къущхьэхэм, къущхьэпэхэмрэ губгъуэхэмрэ щызэпыщӀащ. Бзэр нах-дагъыстан унагъом и нах пкъым хахьэ; ингушхэмрэ бацбийхэмрэ языковэу зэпыщӀаныр а лъэпкъхэр зэхуэдэу къэзыгъэлъагъуэп.
КъызэрыкӀуар легендар махуэхэм темыту. Лъэпкъ зэхуэсыр историеу щӀыпӀэ зэхуэсхэм къыхэкӀыу зэхэхьащ. Археологие культурэхэр иджырей лъэпкъым пэмыкӀыу ягъэувынкӀэ хъунукъым. Аращ бронзэ лӀэщӀыгъуэм и культурэ гуэрым и къыщыхьэ махуэр мыдэ «шэчэнымбэхэр къызэрыщыхьэ махуэу» щымыгъэсэбэпыр. КъызэрыкӀуэным теухуа таурыхъхэррэ лъэпкъ тхылъхэррэ культурэ гущӀэгъуэу мэхьэщ, ауэ тхыгъэхэмрэ археологие свидетелствэхэмрэ ягъэпщэн хуейщ.
Зэхуэсхэррэ гъунэгъухэмкӀэ зэпыщӀаныррэ. Къущхьэрэ губгъуэ псэупӀэхэр хозяйственнэ зэращӀэкӀырэ кӀэлъыкӀуэныгъэмрэ зэрызэпэщӀэхынымрэ зэпыщӀат. Тайпэу е тейпэу яджэ лъэпкъ зэгуэтхэр щӀыпӀэ зэхуэсхэмкӀэ зэдэпсэуат. Я зэхэтыкӀэр зэхъуэкӀащ; тайпхэмрэ тукхумхэмрэ я схемэр псэ лӀэщӀыгъуэ псоми и унафэщӀ системэу щымытыжынущ. XIX лӀэщӀыгъуэм Лаудаевым и материалыр и лӀэщӀыгъуэм и свидетелствэу мэхьэщ.
XVIII лӀэщӀыгъуэм и кӀэухырэ XIX лӀэщӀыгъуэрэ. Шейх Мансурым и къэӀэтыкӀар, а лъэужьым шэчэнымбэ зэхуэсхэм Шамилым и имамат зэрыхэхьар империе кӀэлъыкӀуэныр зэпэубыдынымрэ ислам институтхэр къэӀэтыкӀынымрэ зэпыщӀат. Зауэр псэупӀэхэм язэгъэпщӀэныррэ псэущхьэхэм я кӀуэныррэ кӀэлъыкӀуат. Исламым къищтэныр а къэӀэтыкӀэхэм япэ кӀадзащ; зауэ историер исламым кӀэлъыкӀуэныр псори къызэгъэщӀэнкӀэ хъунукъым.
Совет автономиер. 1922 гъэм и 30-м щыкӀэлъыкӀуагъэм Шэчэнымбэ автоном областэр къызэгъэпэщыжащ. 1934 гъэм ар Ингуш автоном областэм кӀэщӀыхьащ. Мы зэхъуэкӀыныгъэхэр административнэ институтхэм я историем хахьэ, лъэпкъым и къызэрыщыхьэным хахьэкъым. Архив управленэм и документ сборникым кӀэлъыплъыфынущ щӀыпӀэ псэукӀэмрэ автономиер къызэгъэпэщынымрэ.
ГъэкӀуэныррэ къэкӀуэжыныррэ. 1944 гъэм и февралым совет властхэм шэчэнымбэхэррэ ингушхэррэ нэхъыбэу Казахстанымрэ Киргизиемрэ ягъэкӀуащ. Лъэпкъ псори зэщӀиубыдэу ягъэпщылӀыныр сабийхэм, жьы хъуахэмрэ фронтым щызауэхэм я унагъуэхэмрэ ятехьащ. Гъогур, макъыныр, сымаджэныррэ спецпоселениэ режимыррэ куэдрэ цӀыхухэр зэщӀагъэкӀуэдащ. 1957 гъэм автономиер къызэгъэпэщыжыныр къэкӀуэжыным и гъогу Ӏухащ, ар илъэс гуэркӀэ кӀэлъыкӀуат, унэмрэ щӀымрэ теухуа гугъуехьхэмкӀэ кӀэлъыкӀуэу.
XX лӀэщӀыгъуэм и кӀэухыррэ диаспорэрэ. 1994–1996 гъэхэм я зауэхэмрэ 1999 гъэм кӀадза зауэ-зауэ конфликтымрэ зауэмыщӀ цӀыхухэм я кӀэлъыкӀуэныр, унэхэм язэгъэпщӀэныр, кӀэлъыкӀуэу кӀуэныррэ культурэ къэлъытэгъуэхэм я кӀуэдыныррэ къашащ. Унагъуэ гуэрхэр регионымрэ Урысыемрэ я къэрал гузэвэгъуэм кӀэнащ. Иджырей шэчэнымбэ псэукӀэм къалэ псэукӀэр, еджапӀэррэ унагъуэ-дин практикэ зэмылӀэужьыгъуэхэррэ хахьэ; ар зауэ историем е лъэпкъым и зы «характеру» кӀэщӀыгъуэкӀэ хъунукъым.
Бзэ
Шэчэнымбэ бзэр, нохчийн мотт, нах-дагъыстан унагъом и нах пкъым хахьэ. Нэхъ гъунэгъу зэпыщӀаныр ингуш бзэмкӀэ щыт; бацбий бзэри нах бзэхэм хахьэ. Мыр зы иджырей литературэ бзэм и диалектхэу щымыт, зыкъомыу щхьэхуит бзэхэу щыт.
Литературэ нормэр губгъуэ диалектым тегъэпсыхьащ. Къущхьэ диалектхэррэ щӀыпӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэррэ хъумауэ щыт, шароевскэ, чеберлоевскэ, итумкалинскэ, аккинскэ диалектхэри хэту; кистин диалектыр Къурджысыем и Панкис къуэдэм щыӀэ. Диалект зэхуэмыдэныгъэхэр бзэ хьэлъэм ящыщщ.
Тхыбзэ традициэм араб графикэр щыгъэсэбэпащ; XIX лӀэщӀыгъуэм кириллицэ проектхэри ягъэхьэзыращ. 1925–1938 гъэхэм латин хэщӀыкӀэр щыгъэсэбэпащ, 1938 гъэм иджырей кириллицэр къэщӀащ. Шэчэнымбэ бзэр унагъуэм, литературэм, еджапӀэмрэ СМИ-мрэ щыгъэсэбэп. ТӀурытӀу бзэ зэрыщытымрэ диаспорэм и бзэхэмрэ мы сурэтым хагъэхъуэ.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
Исламым ипэкӀэ лъапӀэхэр. Этнографхэм къагъэлъэгъуагъэх тхьэусыхэхэм, лъапӀэ чӀыпӀэхэм ыкӀи ятэжьхэм ялъытэныгъэр, дунейм и кӀуэцӀым теухуа гурыӀуэгъуэхэр. Ятхыгъэ цӀэхэм ящыщщ Дела, Села ыкӀи Тушоли. Мы тхыгъэхэр нэхъыбэм кӀэух тхыгъэхэмкӀэ ыкӀи нахъуэ лъапӀэхэм язэгъэпщэнкӀэ къэсащ. Ахэр къызэрыкӀуэмкӀэ, псэущхьэ закъуэ, зэмызэгъу тхьэныгъэ системэу псоми яӀэу къэпщын хуэдэкъым.
Ипэ тхыгъэхэр зэрыщыту щӀэныгъэ. Б. К. Далгатым и лэжьыгъэр 1891–1892 гъэхэм бгылъэ Ингушетием кӀуэныгъэхэм тегъэщӀащ. Ижь тхыгъэхэм «чеченхэр» жыхуаӀэр ингушхэм ящыщыу щытащ. Ащ щӀигъу, ар къызэригъэлъэгъуа ингуш махуэшхуэ е лъапӀэ чӀыпӀэр гупсысэ имыӀэу чеченуэ къэпщын хуэдэкъым. Нобэ мы материалхэр ятха щӀыпӀэм ыкӀи ижь терминологием тегъэщӀауэ къагъэсэбэп.
Кристос тхьэныгъэм и ӀэщӀэхъуэныгъэр. Курыт Кавказым, Аланием ыкӀи КъырзымкӀэ зэпыщӀэныгъэхэм кристос гурыӀуэгъуэхэр ыкӀи обрядым и элементхэр къащащ. Ахэр таурыхъхэм ыкӀи тхьэныгъэ псалъэхэм къагъэлъэгъуащ. Зы-зы къэралхэм кристос тхьэныгъэм ягъэхьэныр псэущхьэ псоми зэман закъуэм кристос тхьэныгъэм иту щытауэ къэпщын хуэдэкъым. Тхаба-Ерды жыхуаӀэ храмыр нобэ Ингушетием иту, Чеченем итукъым.
Исламыр зэрызыхуэар. Муслъымэн гъунэгъухэмкӀэ, нэхъыбэм ДагъыстанымкӀэ зэпыщӀэныгъэхэр щэхуэныгъэ, щӀэныгъэ, уэсэкъэныгъэ ыкӀи къуажэ общинэхэм язэпыщӀэныгъэхэр ипщэ кӀуэцӀхэу щытащ. ЩӀэныгъэлъхэм ипэ этапхэм я датэхэр зэхуаӀуэт. Псоми языхэзыхьэныгъэм теухуа лэжьыгъэхэм XVI гъэм и кӀэух ыкӀи XVII гъэр, Термаол ыкӀи Берс-шейх я лэжьыгъэр нэхъ къыхэщ. Процессыр зэхуэдэу кӀуакъым ыкӀи бгылъэ къэралхэм кӀэухыу кӀуащ. Чечен псоми ягъэхьэныгъэм и датэ закъуэ щӀэныгъэмкӀэ къэгъэщӀыкӀыгъэкъым.
XVIII ыкӀи XIX гъэм ипэ Ӏыхьэ. Шейх Мансурым и уэсэкъэныгъэр ыкӀи имаматыр зэрыгъэпщыкӀыныр ислам общностым ыкӀи шариат институтхэм япӀыщӀэныгъэм хэлъхьащ. Ар исламизациэм ипэ щыщӀидзам ищӀэ этапу щытащ. Къэрал хабзэхэр, адат ыкӀи тхьэныгъэ хабзэр зэпэщӀэуэ ыкӀи зэпэувыу щытын хуэдэщ. Имаматым обществэм и политикэ хэхэныр псэущхьэ псоми ятхьэныгъэр автоматикэу къэгъэлъэгъуакъым.
Суннизм, мазхаб ыкӀи суфизм. Чечен тхьэныгъэ хабзэм суннит ислам шафиит мазхабым иту нэхъыбэщ. Мазхабыр хабзэ школэщ, накшбандиэ ыкӀи къадириэ исламым и кӀуэцӀым суфи братствэхэщ. Мы гурыӀуэгъуэхэр тхьэныгъэ псэукӀэм и зэмызэгъуэ тӀысыпӀэхэм теухуащ. Вирд зы тхьэныгъэ унафэщӀым и кӀэлъыкӀуэхэм я круг; ар тайпу автоматикэу къэпщын хуэдэкъым.
Кунта-Хаджи ыкӀи къадириэ. Кунта-Хаджи Кишиев паломничествэм кӀуа нэужь къадириэ тхьэныгъэр игъэзащӀэщ; 1860 гъэхэм ипэм и ӀэщӀэхъуэныгъэр нэхъ къыхэщыу щытащ. И уэсэкъэныгъэм нравственнэ кӀэлъыкӀуэныр зауэм кӀэлъыкӀуэныр къэгъэувынкӀэ зэпыщӀащ. Зикр зэхуэдэу, Тхьэм игупсысыныр, кӀэлъыкӀуэныгъэм и кӀуэцӀым ищӀэу щытащ. УнафэщӀым и арестыр ыкӀи ссылкэр кӀэлъыкӀуэхэм я общинэхэм яӀыгъыныр кӀэухакъым. И къэхъуа гъэр щӀэныгъэ тхыгъэхэм зэмызэгъуэу къагъэлъэгъу.
Совет зэманыр ыкӀи къэгъэщӀэгъуэныр. Антитхьэныгъэ политикэм тхьэныгъэ лэжьакӀуэхэм ыкӀи тхьэныгъэ учрежденэхэм ялэжьыныр къыщыгъэувыӀащ. Ауэ унагъуэм тхьэныгъэр зэрызэрахьэр ыкӀи суфи зэпыщӀэныгъэхэр кӀэлъыкӀуэу щытащ, депортациэм и кӀуэцӀым нэмыщӀ. 1980 гъэхэм и кӀэухым щыщӀидзэу тхьэныгъэ къэгъэщӀэгъуэныр кӀэлъыкӀуэу щӀидзащ. 1990 гъэхэм тхьэныгъэ хабзэм ыкӀи зэмызэгъуэ муслъымэн кӀуэцӀхэм язэпыщӀэныгъэхэм теухуа зэуэныгъэхэри кӀэлъыкӀуэу щытащ. Ахэр зэмызэгъуэ къэралхэм яку дэлъ зэмызэгъуэныгъэу къэпщын хуэдэкъым.
Нобэ тхьэныгъэр. Исламыр чечен нэхъыбэм якультурэ ыкӀи обществэ псэукӀэм и Ӏыхьэ лъапӀэу щытщ. Намаз, рамадан махуэм и пщэдджыжьыр, Ураза-байрам ыкӀи Курбан-байрам муслъымэн практикэм и лъабжьэщ; суфи общинэхэм зикр ыкӀи унафэщӀхэм ялъытэныгъэр кӀэлъыкӀуэщ. Этникэ хэхэныр зы псэущхьэм и тхьэныгъэр автоматикэу къэгъэлъэгъуакъым. Этникэ переписымкӀэ тхьэныгъэм и процент мыдэ къэтхакъым: ар тхьэныгъэ практикэр къызэрипщыкъым.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Шэчэнымбэ нах пкъыкӀэ хахьэ нах-дагъыстан унагъом.
- Иджырей официал тхыбзэр кириллицэм тегъэпсыхьагъ.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- 2021 гъэм щыкӀэлъыкӀуагъэ переписым тетэу, Урысыем 1 674 854 шэчэнымбэ щыӀэу ялъытагъ. Мыр лъэпкъэу ябжыгъэр, республикэм исэу ябжыгъэрэп.
- Шэчэнымбэ бзэм и кистин диалектир Къурджысыем и Панкис къуэдэм щыӀэ.
Культурэри гъащIэри
- Къэпщэлъашэ зыгъэхьэзырэу кӀэцӀыкӀу кӀуэцӀылъымкӀэ регион реестрым имыӀэныгъэм и хьэлъэм хагъэхьагъ.
- Истангыр фэкъуэпс; зыгъэдахэ щӀыкӀэхэм ящыщыр плъыфэ аппликацэу щыт.
Тхыдэ
- 1944 гъэм шэчэнымбэхэмрэ ингушхэмрэ ягъэкӀуэныр архив сводкэхэмкӀэ тхылъыпӀэм ирагъэубыдагъ.
- 1957 гъэм автономиер къызэгъэпэщыжыныр куэдрэ къэкӀуэжыным и гъогу Ӏухагъ.
Хронологиер нахьыбэу
Ортэджыр
ЩӀыпӀэ жылагъуэхэр ыкӀи дин зэпыщӀэныгъэхэрКъушъхьэхэмрэ япэ къушъхьэхэмрэ яцӀыфхэм ятарих къэбэртае къэралхэм ягъунэгъу кавказысе къэралхэм ягъунэгъу. Иджырей этнонимхэр пстэуми ашӀэжьыгъэ къэралхэм ятегъэпсыхьэн плъэкӀыщтэп.Ислъам зэхэзыгъэлъэгъуакӀэм ипэкӀэ
Лъэпкъым ишӀэныгъэхэрЧӀыгум икъуамрэ лъэпкъышъомрэ ишӀэныгъэхэмрэ ялъэпкъэгъу чӀыпӀэхэмрэ яшӀэныгъэхэр нэужьрэ этнографие тхыгъэхэм къащыщы. ЯжьыӀэ пэщылъэм илъэсэу къэгъэзэщӀэн плъэкӀыщтэп.Курыт лъэхъэнэмрэ ипэщӀэдзэ КӀэщӀыгъуэ лъэхъэнэмрэ
Кристэныгъэм иӀэщӀэгъуэхэрКурджыбэмрэ нэхъыбэ кристэнысе гъунэгъухэмрэ ягъунэгъухэм динышӀэныгъэхэм ящыщ къагъэна. Пстэуми ялъэпкъыр зэман закъом икристэныгъэм ишӀыгъуэм материалхэм къагъэлъэгъуакӀэп.XVI-рэ лъэхъэнэм икӀэмрэ XVII-рэ лъэхъэнэмрэ
Гъэсэныгъэхэмрэ ислъам зэхэзыгъэлъэгъуакӀэмрэГъэсэныгъэхэм Термаолрэ Берса-шейхымрэ яӀэщӀэгъуэхэр къащыщы. Зы-зы къэралхэр зэман кӀыхьэм ишӀыгъуэм ишӀыгъуэ; ипэщӀэдзэ датэхэр зэгурыӀуэныгъэм итемэ.XVII–XVIII илъэсхэр
Ислъам зэхэзыгъэлъэгъуакӀэм изакъонэу щымыӀэныгъэрДагъыстэным икъэралхэм ягъунэгъухэм, еджэнымрэ гъэсэныгъэмрэ ислъамым икъуэшхэр къызэращӀэхэм ядэӀэпыкъуащ. Къушъхьэ къэралхэрэ губгъуэ къэралхэрэ зэман зэмыщхьэхэм а гъуэгум кӀуащ.1785 илъэс
Шейх Мансур икъэухьэныгъэрУшурмэ икъэухьэныгъэр къэралым икъуэшхэм япэ ищӀащ, динышӀэныгъэхэмрэ урысхэм яӀэщӀэгъуэмрэ зэхэзыгъэубыдауэ.1785–1791 илъэсхэр
Къэралым икъуэшхэр Шешэным икъэралым ипэ къыщӀэкӀащМансур иӀэщӀэгъуэхэр ишъхъэрэ-кавказысе икъэралым иӀэщӀэгъуэхэм ящыщ. А лъэхъэнэм шешэнхэм япстэу ислъам тарихым ипэщӀэдзэу фӀэщӀын плъэкӀыщтэп.XIX лӀэщӀыгъуэм и япэрей Ӏыхьэ
Накъшбэндийэ лъэпкъым иӀэщӀэгъуэхэрСуфий къэралхэм динышӀэныгъэхэм якъуэшхэр къызэращӀэхэм ядэӀэпыкъуащ. Накъшбэндийэ ислъамым икъуэшхэм ящыщ, зы динышӀэныгъэу щымыӀэу.1830–1850 илъэсхэр
Шешэн къэралхэрэ имаматэмрэШамил иимаматэм шариатым иӀэщӀэгъуэхэр къызэригъэщӀэхэм кӀэлъыплъащ. Абы лъэпкъым иӀэщӀэгъуэхэмрэ зы-зы къэралхэмрэ ягъунэгъухэр гъэщӀэгъуэныгъэу щытащ.1850 илъэсхэр
Кунтэ-Хьаджь икъэухьэныгъэм ипэщӀэдзэрКъадирийэ динышӀэныгъэр гъэсэныгъэмрэ абы икӀэлъыкӀуэхэмрэ яӀэщӀэгъуэхэмкӀэ зэхэзыгъэлъэгъуакӀэу щытащ. Абы духьэм идисциплинэрэ зэхэтыкӀэ зикрэрэ япӀалъэшхуэ щыӀащ.1859 илъэсыр
Имаматэм иӀэщӀэгъуэхэм яухыгъэрШамил ипленэм имаматэм изауэ ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ Кавказым иухыгъэщ. Ар пстэуми кавказысе зауэхэм яухыгъэ датэу щымыӀэу, шешэн лъэпкъым икъэхъукӀэ датэу щымыӀэу.1861 илъэс
Кунтэ-Хьаджь икъэухьэныгъэм иджыри зэӀухыгъэрГъэсэныгъэм икъэзгъэзэжьакӀэм иужь къадирийэ къэралхэр псынщӀэу зэхэзыгъэлъэгъуакӀэу щытащ. Абы изауэм иухыгъэм иджыри иӀэщӀэгъуэхэр имаматэм ипэщылъэ зауэ-политикэ программэм щыщымыӀэу щытащ.1860 илъэсхэр
Гъэсэныгъэм иссылкакӀэмрэ къэралхэм ящыӀэныгъэмрэКунтэ-Хьаджь икъэухыгъэрэ иссылкакӀэрэ абы идинышӀэныгъэм иӀэщӀэгъуэхэр къызэращӀэхэм яухыгъэп. КӀэлъыкӀуэхэм къэралхэм ягъунэгъухэрэ зикрэрэ яӀыгъащ.1862 илъэс
Кириллицэ тхыгъэм ипроектырАрап графикэмрэ зэгъусэу шешэн бзэм кириллицэкӀэ тхыным ипроектхэр зэхэзыгъэлъэгъуакӀэу щытащ. Иджырей алфавитыр нэужь къэхъуащ.1872 гъэ
Умалат Лаудаев и«Шешэн лъэпкъыр»Шешэн тхакӀуэм итарихымрэ этнографиемрэ ипэщӀэдзэ тхыгъэхэм ящыщ къыдэкӀащ. Абы дэтӀысхьэгъуэхэр къэгъэзэщӀэ датэхэм къахэгъэкӀыфынущ.1891–1892 илъэсхэр
Далгат иполевэ гъэсэныгъэхэрДиншӀэныгъэхэмрэ Ӏэдэбхэмрэ ятхыгъэхэр материалэшхуэу щытащ. Полевэ гъэсэныгъэм иӀэщӀэгъуэшхуэр ингушхэм ящыщ, абы тхыгъэм икъэлъыгъэкӀыкӀэм ипӀалъэ етын хуейщ.1922 илъэс, 30-рэ мазаем и 30-рэ махуэм
Шешэн автономэ областыр къэхъукӀэрРСФСР-м иӀэщӀэгъуэм иӀэщӀэгъуэ автономэ областыр къэхъуащ. Архивэ сборникым абы икъэхъукӀэмрэ иӀэщӀэгъуэхэмрэ ядокументхэр къыдэкӀащ.1925 илъэс
Латин графикэм кӀуэныгъэрЛатин алфавитыр шешэн тхыгъэм иӀэщӀэгъуэу щытащ бзэ политикэм икӀэлъыкӀуэ лъэхъэнэм.1934 илъэс
Автономнэ областхэм я зэгуэхьэныгъэрШешэнрэ Ингуш автономэ областхэмрэ зэгъусэ ящӀащ. А административэ процессым зы-зы лъэпкъ идентичностхэр къызэригъэкӀыжьыгъэп.1936 илъэс
Шешэн-Ингуш АССРЗэгъусэ автономием автономэ республикэ статусыр къыщыӀащ. Совет модернизациер политикэ репрессиехэмрэ зэгъусэу щытащ.1930-хэ илъэсхэр
Дин псэукӀэм и пӀалъэхэрАнтирелигиоз политикэм дин лэжьакӀуэхэмрэ еджэнымрэ къэрал ӀуэхущӀапӀэхэмрэ ятелъащ. ДиншӀэныгъэм иӀэщӀэгъуэхэр пстэури яухыгъэп.1938 илъэс
Иджырей кириллицэ иӀэщӀэгъуэрШешэн тхыгъэр кириллицэм кӀуэащ, абы иджырей официал тхыгъэм иӀэщӀэгъуэу щытащ.1940 илъэс
Ансамблым ипэщӀэдзэ гастрол гъуэгурШешэн-Ингуш уэрэдымрэ къафэмрэ яансамблыр Мэзкуумрэ нэхъыбэ къалэхэмрэ щыӀащ. Сценэм иӀэщӀэгъуэр фольклор лъэпкъэгъухэм ягъэлъэгъуакӀэм ищӀэ гъуэгуу щытащ.1941–1945 илъэсхэр
Шешэнхэм зауэм яхэтыныгъэрШешэнхэр Къуэплъ армием хэтащ. Сталинград зауэм иӀэщӀэгъуэхэм ящыщ зы, Ханпаша Нурадилов, Совет Союзым иГерою щытащ.1944 илъэсым и 23 февраль
Депортацием ипэщӀэдзэрНКВД-м шешэнхэмрэ ингушхэмрэ якъэралхэр кӀэрыгъэкӀыным кӀадзэ. Лъэпкъ репрессиер цӀыфхэм япӀэщӀэгъуэм щымыгъэзауэ ятелъащ.1944–1956 илъэсхэр
Спецпоселеним ищыӀэныгъэрУнагъуэхэр Къазахстэнымрэ Къыргъызстэнымрэ яӀэщӀэгъуэхэм кӀэщӀэу щыӀащ. Гъунэгъухэмрэ яунэмрэ яухыгъэр коллективэ памятьым ипӀалъэшхуэу щытащ.1956 илъэс
Спецпоселениэм и ограниченэхэр ягъэпщкӀунырСпецпоселеним ирежимыр иухыгъэр пстэуми пӀалъэхэр псынщӀэу къэзгъэзэжьынырэ кӀэлъымыкӀуэу къэзгъэзэжьынырэ иӀэщӀэгъуэу щымыӀэу.1957 илъэсым и 9 январь
Автономиэр иӀэрыхьэжьынырШешэн-Ингуш АССР-р къэзгъэзэжьыныр пстэуми къэзгъэзэжьыным иправэ ӀэщӀэгъуэу щытащ. Реалэ кӀэлъыкӀуэныр зэман кӀыхьэм иӀэщӀэгъуэу щытащ.1950-рэ илъэсхэм я кӀэухырэ 1960-рэ илъэсхэр
Къэзгъэзэжьынырэ культурэ щыӀэныгъэрэУнагъуэхэрэ къуаджэхэрэ къэзгъэзэжьыныр, литературэрэ еджэнырэ сценэрэ зэхэзыгъэлъэгъуакӀэу щытащ. Депортациер лъэпкъхэм ящыӀэныгъэм иӀэщӀэгъуэхэм кӀэлъыкӀуэу щытащ.1972 илъэс
Абузар Айдамиров иисторическэ прозэИроман къызыхэкӀыгъэм иӀофыгъэм икъэбар зэхэфыгъэм иджыри зы лъэныкъуэ пщӀэшхуэ иӀэщ. Музеим иӀыгъыпӀэхэм тхакӀуэм иӀофыгъэр къэралым игугъэм епхыжьэх.1980-хэм я кӀэухрэ 1990-хэм я пэщӀэдзэр
Диным иӀэщӀэныгъэ къэгъэзэжыныгъэДинэ гъэсэныгъэмрэ общинэ Ӏуэхурэ яужь ирадзэжащ. Советскэ диным теубыданыгъэр нэхъ зэхэщӀыкӀыу динэ хабзэм изакъуэу ирихьэжащ.1994–1996 илъэсхэр
Япэу урыс-чечен зауэЗауэ Ӏуэхур цӀыхум ипӀалъэхэр зэрымыхъумэу зэхэубыдауэ, цӀыхухэм ялӀэныгъэмрэ зэрызэхэгъэубыдэмрэ иригъэжьащ.1999 илъэсым щыщӀидзэу
ЗауэщӀэмрэ цӀыхухэм язэхэкӀынымрэЗауэм иджыри зэ къызэрыщӀидзэм цӀыху куэд зэхэкӀащ; ООН-ым и УВКБ-м зэхэкӀа унагъуэхэм яӀэхэр тхылъылъэу иӀыгъащ.2000-рэ илъэсхэр
Зэрыгъэувэжынымрэ унагъуэм игугъэмрэКъалэмрэ культурэмрэ я инфраструктурэр зэрыгъэувэжыным зауэхэм я кӀэлъыкӀуэныгъэхэр хэту щытащ. Унагъуэм игугъэхэмрэ диаспорэм иӀэщӀэныгъэмрэ къэралым итарихым и хэщӀыкӀыу къэнэжащ.2021 илъэс
Урысыем и переписэм и бжыгъэр2021 илъэсым щыгъэкӀуэкӀа ВПН-2020-м Урысейм 1 674 854 чеченэ къыдигъуащ. Ар Чечням и цӀыху бжыгъэуи, дунейм тету къэралым и цӀыху бжыгъэуи щымыӀэу.2026 илъэс
Культурэм и хэнащӀэныгъэр тхылъылъэу иӀыгъынРегионал реестрым чепалгаш ягъэхьэзырыным, истангрэ дечиг-пондаррэ ящӀыным я технологиехэр къыдигъэкӀащ. Реестрым хэгъэхьэным и махуэр традицием къызыхэкӀыным и махуэу щымыӀэу.
Шхын
Жижиг-галнаш
Ягъэгъэжьэгъэ лы галнэшкӀэ, лыкӀэ ыкӀи бжьыныху кӀэлъыкӀокӀэ къащэфы. Галнэшхэм я формэ ыкӀи ягъэхьэзырыныр унагъуэхэм къызэщӀэкӀыу щыт; зыпэщӀэхуэ рецепт пэрыуэ щыӀэп.Чепалгаш
КъэтӀыкӀыу кӀыхьу хъурейу щыт хьэкум ищӀа хьэлыуэхэу, кӀуэцӀым кӀэлъыкӀуэу кӀуэцӀылъу щыт, зэманымкӀэ бжьыныху кӀэлъыкӀокӀэ. Абыхэм ящӀыр гъущӀ кӀуэцӀым имылъу, ыкӀи тхьэв кӀэлъыкӀокӀэ ягъэтӀысхьэ. ТыкӀуэ кӀуэцӀылъыр хьэлыуэ хингалшым и кӀуэцӀылъым кӀэлъыкӀуэу зэщӀэгъэкӀыжыпӀэп.Хингалш
КъэтӀыкӀыу кӀыхьу хъурейу щыт хьэлыуэхэу, кӀуэцӀым тыкӀуэ кӀэлъыкӀуэу щыт. Унагъуэхэм ящӀыкӀэм кӀэлъыкӀуэу, фошыгъукӀэ, формэкӀэ ыкӀи ягъэхьэзырыныр зэщӀэкӀыу щыт; ар кулинарнэ хабзэм и кӀуэцӀылъ.Шэ ыкӀи къэкӀыгъэ шхын
Лы ыкӀи хьэлыуэ шхынхэм кӀэлъыкӀуэу, махуэ къэс шхыным шэ гъэпсыкӀэхэр, къэкӀыгъэхэр ыкӀи гъэмахуэ къэкӀыгъэхэр мыхьэнэшхуэ яӀэ. Махуэшхуэ шхыныр исторнэ шхыныр псори къэзыгъэлъагъуэп.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
Нохчалла
А псалъэм напэм и мыхьэнэ, уи псалъэм уи жауапкӀэ, зыкъэмыгъэщӀэгъуэныгъэ ыкӀи нэгъуэщӀхэм я лъапӀэныгъэ зэщӀиубыд. Ар этикэ идеалкӀэ къыщыгъэлъагъуэ; ар зы тхылъыпӀэм ит закъон ыкӀи цӀыху псоми я щыкӀэныгъэ къэзыгъэлъагъуэп.ХьэщӀэныгъэ ыкӀи жьыдыдэхэм я лъапӀэныгъэ
Адетым хьэщӀэм и гулъытэ ыкӀи лъэпкъыгъуэхэм я зэгурыӀуэныгъэм и къэухыгъэ хеубыд. ЩыкӀэныгъэ формэхэр унагъуэм ыкӀи щыӀэныгъэм кӀэлъыкӀуэу щыт. Исторнэ адетхэм я тхыгъэхэр гъэзэщӀэныгъэ пэрыуэхэм къахэгъэкӀыпӀэп.Тайп ыкӀи щӀыпӀэ жылагъуэ
Тайпым ухэтыныр лъэпкъ тхылъыр ыкӀи къызхэкӀар гум къигъэщӀэныр кӀэлъыкӀуэу щыт. ЩӀыпӀэ жылагъуэр, лъэпкъ зэпыщӀэныгъэхэр ыкӀи иджырей унагъуэр зэщӀэмыкӀыу псалъэхэп.Адет, дин закъон ыкӀи зэгурыӀуэныгъэ
Адет ыкӀи шариат исторнэу зэпыщӀауэ щытащ. Жьыдыдэхэм ыкӀи дин лъапӀэхэм я зэгурыӀуэныгъэ зэуэныгъэхэм ягъэзэщӀэныгъэм хэтащ. Лы зэуэныр исторнэ институткӀэ къыщыгъэлъагъуэпӀэп, иджырей нохчийхэм я пэрыуэ закъонкӀэ.
Щыгъын
XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэух ыкӀи XX лӀэщӀыгъуэм и пэщӀэдзэм я музей комплектхэм лӀы щыкӀэныгъэр къащыгъэлъагъу: бешмет, черкескэ, бгырыпх, папахэ ыкӀи башлык. Черкескэм и кӀуэцӀым ит газгъуэхэр пэщӀэдзэмкӀэ зарядхэр зэрахьэным пыщӀауэ щытащ. А элементхэр Кавказым и нэгъуэщӀ лъэпкъхэм ящыщщ; абыхэм нохчийхэм ящыщщ кӀэлъыкӀуэу къыщыгъэлъагъуэпӀэп.
Бзылъхугъэ махуэшхуэ щыкӀэныгъэм кӀыхьу кӀэлъыкӀуэу щыт джанэ, щхьэщыгъэ ыкӀи гъэщӀэгъуэныгъэхэр хэтащ; музей тхыгъэхэм гӀабали жыхуаӀэр къыщыщӀэу щыт. ГъэпсыкӀэр ыкӀи кӀуэцӀылъыр зэманым, ныбжьым, мылъкум ыкӀи щыкӀэныгъэм и мыхьэнэм кӀэлъыкӀуэу щытащ. Сценэ щыкӀэныгъэр зэманым псоми я махуэ къэс щыкӀэныгъэм и кӀэлъыкӀуэ копиеп.
Войлочнэ буркэр уаем щӀыӀэм щыщӀэхъуэу ыкӀи гъуэгум и щӀыӀэу щытащ. Абы и щӀыныр цым и гъэхьэзырыныр къинэу щытащ. Музей хабзэм бзылъхугъэхэм а ӀэщӀагъэм я мыхьэнэшхуэр къыщыгъэлъагъу.
Национал шъуашэ
Къафэхэр
Жылагъуэ ыкӀи нысащӀэ джэгу
Нохчий хабзэм зэгъусэу, зэхуэдэу ыкӀи зыгуэрым иджыри зэрыщыӀэ формэхэр щыӀэщ. НысащӀэм джэгуыр зэманымкӀэ зэгурыӀуэныгъэ ыкӀи адет къэзыгъэлъагъуэу щыт. «Лезгинкэ» жыхуаӀэр зэхуэмыдэу щӀыпӀэ псоми я щыкӀэныгъэр къэзыгъэлъагъуэп ыкӀи зы джэгу закъуэ щыӀэу къэзыгъэлъагъуэп.Лъэпкъ хабзэ ыкӀи сценэ
Сценэ ансамблхэм фольклорыр концерткӀэ ягъэзэщӀэным папщӀэ ягъэхьэзыр. «Вайнах» ансамблым и историер уэрэдым, Ӏэмэпсымэ музыкэм ыкӀи хореографием я зэпыщӀэныр къыщыгъэлъагъу; абы и япэ гастроль гъуэгур 1940 гъэм щыщщ.
Музыкэ
Уэрэд кӀуэцӀылъым илли героико-эпикэ уэрэдхэр ыкӀи лирикэ уэрэдхэр хеубыд. Ӏэмэпсымэ макъамэхэр едэӀуэным папщӀэ е джэгум кӀэлъыкӀуэу щыӀэу мэхъу. Ӏэмэпсымэхэм я къызхэкӀам теухуа легендхэр фольклорщ, документальнэ хроникэп.
Дечиг-пондар пхъэ кӀуэцӀылъу щыт, кӀапсэ зыщӀэпхъуэкӀ Ӏэмэпсымэ хабзэщ; реестрым кӀапсэ щыщӀэу щыт вариант къыщыгъэлъагъу. Ӏэмэпсымэм иджыри зэрыджэгукӀэм кӀэлъыкӀуэу щыткъым, кӀуэцӀылъыр, кӀапсэр ыкӀи резонатор деталхэр ящӀыкӀэри кӀэлъыкӀуэу щыт.
Музыкальнэ культурэр зы Ӏэмэпсымэм кӀэлъыкӀуэу щыткъым: музей материалхэм зурнэ, свирелхэр, ударнэ ыкӀи смычкэ Ӏэмэпсымэхэр къащыгъэлъагъу. Абыхэм я гъэпсыкӀэр ыкӀи я зэхэтыкӀэр зэщӀэкӀыу щытащ. Дин зикрэр пэщӀэдзэмкӀэ дин практикэу къыгурыӀуэпӀэщ, макъэм, ритмым ыкӀи къэувыӀэныгъэм кӀэлъыкӀуэу щытми.
ӀэщӀагъэхэр
Истанг
Хабзэ войлочнэ коврыр зы фэ закъуэу е гъэщӀэгъуэн аппликацэкӀэ гъэщӀэрэщӀауэ щыӀэу мэхъу. Абы и щӀыныр цым ыкӀи войлокым теухуа ӀэщӀагъэ хеубыд; щӀыкӀэхэр унагъуэм ыкӀи унэм и гъэщӀэрэщӀэным щыгъэсэбэпу щытащ. Реестрым технологиер ыкӀи иджырей зезыхьэхэр къыщыгъэлъагъу.ГъущӀ ыкӀи пхъэ
Музей коллекцэхэм Ӏэщэхэр, гъэщӀэгъуэныгъэхэр, пхъэ Ӏэмэпсымэхэр ыкӀи инструментхэр къахь. А предметхэр гъунэгъухэм я ӀэщӀагъэ ыкӀи материалхэр зэращӀэкӀыныр къащыгъэлъагъу. Художественнэ орнаментыр датэ зиӀэ конкретнэ предметхэм теухуауэ еджэпӀэщ.МыжъомкIэ унэущIыныр
ПсэукӀэ ыкӀи кӀэлъыкӀуэ бжьыхьэхэр, склепхэр ыкӀи гъэбыдэ жылагъуэхэр бгым и хабзэм и мыхьэнэшхуэ хеубыд. Датировкэр конкретнэ памятникым теухуауэ еджэныр кӀэлъыкӀуэщ; бжьыхьэ псори зы лӀэщӀыгъуэм кӀэлъыкӀуэу къыщыгъэлъагъуэпӀэп.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Аргун кӀуэцӀ
Бгы нохчий исторнэ лъэныкъуэ, бжьыхьэ жылагъуэхэр ыкӀи мывэ щӀыныгъэ памятникхэр зиӀэ. Ар зэхуэмыдэу щӀыпӀэ жылагъуэхэм я гум къигъэщӀэныгъэ щӀыпӀэщ, зы зэманым щӀыгъуу щӀа зы объекткӀэ къыщыгъэлъагъуэпӀэп.Ушкалой бжьыхьэхэр
Аргун кӀуэцӀым и мывэ лъэныкъуэм хэтӀысхьауэ щыт бжьыхьищӀэу щыт. Абыхэм я щыӀэныр кӀэлъыкӀуэ бжьыхьэ архитектурэр природэ щыӀэныгъэм зэпыщӀауэ къыщыгъэлъагъу.Абузар Айдамиров и литературно-мемориальнэ музей
Мескеты къуажэм ит музейр тхакӀуэм и псэукӀэм ыкӀи и творчествэм пыщӀащ. Мыбы лъэпкъым и историер литературэкӀэ, цӀыхухэм я ӀэщӀагъэхэкӀэ ыкӀи цӀыхухэм я гум къигъэщӀэныгъэкӀэ къыщыгъэлъагъу, зауэ памятникхэм кӀэлъыкӀуэу щыткъым.
ЦӀэхэр
ЛӀыгъэхэр
- Ваха (шэчэнымбэ)
- Дукхаваха (шэчэнымбэ)
- Дика (шэчэнымбэ)
- Канта (шэчэнымбэ)
- Алхазур (шэчэнымбэ)
- Куьра (шэчэнымбэ)
- Мартаг (шэчэнымбэ; лӀыхъужь)
- Бехо (шэчэнымбэ; зауэлӀ)
Бзылъхугъэхэр
- Яха (шэчэнымбэ)
- Яхийта (шэчэнымбэ)
- Деши (шэчэнымбэ)
- Дети (шэчэнымбэ)
- Зезаг (шэчэнымбэ)
- Седа (шэчэнымбэ)
- Кхокха (шэчэнымбэ)
- Лаина (шэчэнымбэ)
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Шейх Мансур, Ушурма
Дин проповедник ыкӀи XVIII лӀэщӀыгъуэм и кӀэухым и къэувыӀэныгъэм и тхьэмадэ. Абы и Ӏуэхур ислам зэрыщыгъэубыдыным ыкӀи империэм и кӀуэцӀыхьэным пэщӀэувэным и историем и кӀуэцӀылъщ.Кунта-Хаджи Кишиев
Дин лъапӀэ, нохчийхэм я кӀуэцӀым кадирий хабзэр зэрыгъэӀэтыным мыхьэнэшхуэ зиӀа. РАН энциклопедием абы и тхыгъэр ыкӀи ссылкэм и кӀэух псэукӀэр зэхихыу къыщыгъэлъагъу.Ханпаша Нурадилов
Нохчи, Яплъэ плъыжь армиэм и пулемётчик, Советскэ Союзым и ЛӀыхъужь, Сталинград зауэм хэта. Абы и гум къигъэщӀэныр музей экспозицэхэм ыкӀи учрежденэхэм я цӀэхэм кӀэлъыкӀуэу щыт.Махмуд Эсамбаев, 1924–2000
ДжэгуакӀуэ ыкӀи хореограф, СССР-м и народнэ артист. Дуней лъэпкъхэм я джэгу программэм Кавказым и гъунэгъу кӀуэцӀым нэмыщӀкӀэ и цӀэр щӀэгъэщӀащ.Абузар Айдамиров
Нохчи тхакӀуэ, лъэпкъым и гум къигъэщӀэныгъэм пыщӀа исторнэ прозэм и автор. Абы и творчествэм зы литературно-мемориальнэ музей пыщӀащ.
Медиа
Сурэт галлере
Иллюстрациехэр порталым папщӏэ ягъэхьэзыращ ыкӏи документал сурэтхэу щыткъым.