Ингушетие

Ингушетие Инэшъу Кавказым икъокIыпIэ лъэныкъом тет. Губгъохэрэ къушъхьэ пэхэрэ мыдэ Ассэрэ Армхирэ якъуэхэм, башнэ къуаджэхэмрэ культ памятникхэмрэ зэгъунэгъу. Регионыр иисторые мыдэ цIыфхэр яобществэхэр зэригъэпщылIэм, совет автономиер, депортациерэ къэкIожьынырэ, актуальнэ республикэ зэригъэпщылIэмрэ къэлэшъхьаIэ Магас зэригъэпщылIэмрэ ахъщэх.

Псыхъо зытет къущхьэ темыр, удз зытет бгъухэр, мэзыр ыкIи чIыгукIэ зытет къушъхьэхэр — Ингушетием икъущхьэхэм ятемыр лъэпкъ · сурэт · Художественнэ сурэт

534,5 мин.

цӀыфэу 2025 гъэм и 1-м къыщыкӀэм, Росстатым и къэпщтэныгъэ

3,1 мин.

квадрат километрэу, Росстатым и данымкӀэ и площадь

къэралыгъуабзэхэр: мэджгъышыбзэрэ урысыбзэрэ

Географиер зэрыщытым

Къалэхэр, къуажэхэр, районхэр

Инджылыз къэралыр район плӀым ыкӀи къалэ тхуым къызэщӀиубытэ. Бгылъэ Ӏыхьэм Джейрах район хэт; губгъуэ ыкӀи бгылъэ кӀэщӀыпӀэхэм икъуажэхэр Назрань, Малгобек ыкӀи Сунжа районхэм хэт.

Къуаджэхэм я пӏэ: 122
Территориехэр: 9

2026 гъэм и сентябрым и 8-м и къэӀуэтэгъуэ псэупӀэхэм я тхылъ. Муниципальнэ зэгухьэныгъэ зэмыщхьэхэм я цӀэ зэхуэдэ псэупӀэхэр зэмыщхьэу къэгъэлъэгъуащ. ПсэущӀэ зимыӀэ цӀыкӀу псэупӀэхэри хэтащ; абы и джылу псэущӀэхэм я бжыгъэр къыщыгъэлъэгъуакъым.

Къалэ округМагасГупэ: Магас

Къалэ округНазраньГупэ: Назрань

Къалэ округМалгобекГупэ: Малгобек

Къалэ округКъарабулакГупэ: Къарабулак

Къалэ округСунжаГупэ: Сунжа

РайонДжейрах районГупэ: Джейрах къуажэ

РайонНазрань районГупэ: Назрань

РайонМалгобек районГупэ: Малгобек

РайонСунжа районГупэ: Сунжа

Географиерэ джылэрэ

Ингуш Республикэр Ишъхъэрэ-Кавказскэ федеральнэ округым хэт. Ащ иприроднэ ландшафтым къуэхьэпӀэхэр, къушъхьэхэм япэкӀэ щыӀэ шӀыпӀэхэрэ Иныжь Кавказым ишъхъэрэ кӀэлъыкӀуэм икъушъхьэ кӀуэцӀхэрэ хэтх. Къушъхьэ Ӏыхьэр Ассэрэ Армхирэ япсыхъуэхэм япкъ итэу щыт; республикэм икъэлэшъхьаӀэ Магасыр къуэхьэпӀэ Ӏыхьэм хэт. Росстатым иӀэщыгъэмкӀэ, Урыс Банкым къыщыгъэлъэгъуагъэмкӀэ, 2025 илъэсым ишӀум и 1-м цӀыф бжыгъэр 534,5 мин цӀыф хъугъэ. ШӀыпӀэм иинагъэр Росстатым и2025 илъэсым иӀэщыгъэмкӀэ 3,1 мин км²-у къыщыгъэлъэгъуагъ. ЯтӀурэ бжыгъэхэри гъэпщытэгъуэ; цӀыф бжыгъэм икъэзгъэпэщыкӀэм идатэр бжыгъэм ипэкӀэ хъуапӀэу щыт. ; . Гъэпсыгъэ экономикэр тэуэныгъэр, утыныгъэр, мэкъумэш ӀофшӀэныгъэрэ промышленнэ производствэрэ хэтх. Региональнэ экономикэрэ къалэхэм яӀэныгъэрэ къушъхьэ къуаджэхэм яисторическэ хьэкъыгъэм ягъусэх.

Регионым и лъэпкъхэр

МэзгъэшIухэр

ГIалгъай · Урысыем 517 186 (2021 илъэсым икъэлэшъыгъэ)

Ингущыбзэ (гIалгъай мотт)

Шэшэнхэр

Нохчий · Урысыем 1 674 854 (2021 гъэм и переписым)

Шэшэнбзэ (нохчийн мотт)

Лъэпкъэгъухэр ыкӀи лъэпкъызэпышъхэр

Къушъхьэхэмрэ гъэтӀылъэхэмрэ къуаджэхэр: Мэджгъышхэм я тарихъыр къушъхьэ къутамэхэмрэ къушъхьэпэ гъэтӀылъэмрэ язэпышъыгъ. ЗэхэгъэкӀыныгъэхэр, мэхьанэ зэпышъхэр ыкӀи административэ гъунэхэм я зэхъокӀыныгъэхэр а территориехэр зэпышъыгъэх.
Унагъор, лъэпкъыр ыкӀи къуаджэ общинэр: Лъэпкъызэпышъхэр, ятэ-япэхэм ягугъэ ыкӀи къуаджэм и хэтыныгъэр традиционэ жэмыгъэм иджыри зэджэным пае мэхьанэшху. Тарихъ лъэпкъэгъухэм яспискэхэр ыкӀи яцӀэхэр гъэуахэм ыкӀи материалхэм ехьылӀэх.
Республикэм и пэшъоу мэджгъышхэр: Мэджгъышыбзэрэ культурэ традициерэ Ишъхъэрэ Осетиемрэ диаспорэмрэ яхэгъэуцуагъэх. А общинэхэм ятарихъыр Мэджгъыш Республикэм иджырей гъунэхэмкӀэ зэпкърыгъэкӀыгъэ хъущтэп.

Бзэхэр

Мэджгъышыбзэ

Бзэм ицӀэ пэшъо: гӀалгӀай мотт. Ар нахскэ гупым щыщ нахскэ-дагъыстанскэ бзэ унагъом, шэшэныбзэмрэ бацбийбзэмрэ гъусэу. Иджырей тхыгъэр кириллицэм егъэзащ. ; .

Урысыбзэ

Республикэм и Конституцием и 14-нэ статья мэджгъышыбзэмрэ урысыбзэмрэ якъэралыгъуа статусыр егъэуцу. Мэджгъышыбзэм иӀыгъыныр ыкӀи иджыри зэджэныр къэралым иӀэгъэхъуныгъэм хэт.

Тхыгъэр ыкӀи джэныгъэр

XX лӀэшъхьэм мэджгъыш тхыгъэм зэфэшъхьафы графикэ системэхэр хэгъэуцуагъэх; кириллицэм егъэзэжьыныр 1938 гъэм къыхэкӀыгъ. З. К. Мальсаговым иӀэтххэр пэпчъэ бзэ политикэм еджэным мэхьанэ еты, ыкӀи Джоханна Николсы иджырей грамматикэ мэджгъышыбзэм иструктурэр нахьышӀуэу егъэнафэ.

ЦӀыфхэрэ обществэхэрэ

Дэтхэнэ карточкэхэм лъэпкъхэм ятхылъхэм ягъэзэщӀэ; абыхэм ясправочнэ бжыгъэр Ингушетием ицӀыф бжыгъэу щыткъым. Росстатым и2025 илъэсым иӀэщыгъэмкӀэ лъэпкъ зэхэтыкӀэр 2021 илъэсым ишӀум и 1-м ипереписымкӀэ къыщыгъэлъэгъуагъ: лъэпкъ зэрыщытым къызэрагъэлъэгъуагъэхэм ящыщ ингушхэр 96,4%, чеченхэр 2,5%, урысхэр 0,7%, адрэ лъэпкъхэр 0,4% хъугъэх. Мыр идатымрэ икъэзгъэпэщыкӀэмрэ зэрыщытымкӀэ пыщӀэу щыт.

МэзгъэшIухэр: Республикэм и тӀысыпӀэ лъэпкъ. Порталым истатье пэшъо мэджгъышыбзэм, тарихъым ыкӀи культурэ традициехэм ехьылӀэу щыӀ.
Шэшэнхэр: Гъунэгъу нахскэ лъэпкъ, иджырей Мэджгъышым ицӀыфэхэм ягупым щыщ. Автономием итарихъэу зэдаӀэу ыкӀи цӀыфэхэм язэхэгъэкӀыныгъэм республикэитӀури зэпышъыгъэх.
Урысхэр и нэгъуэщӀ цӀыфхэр: Республикэм зэфэшъхьафы къызыхэкӀыгъэ цӀыфэхэр щэпсэух. ЦӀыфэхэм ятарихъыр переписэхэмрэ миграцием идокументхэмрэ яджэ, цӀыфэхэм ябжыгъэмрэ лъэпкъым ибжыгъэ псэумрэ язэпэщыгъэ зэхэмыгъэкӀыу.

Тхыдэ

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Жьы дунэе

Къутамэхэр ыкӀи археологие памятникхэр

Ассэ къутамэм Мужичи къуаджэм ипэшъоу щыӀ лъэгъу мэзкъэщэным иӀэ гъэпсыгъэхэр жьы гъущӀ лӀэшъхьэм ипамятникэшхуэхэм щыщ. 1958 гъэм археологие публикацием нэӀуасэу щыӀ пчэдыжьым и VI-V лӀэшъхьэхэм ягъэпсыгъэхэр, мыжъокӀэ гъэпсыгъэхэр ыкӀи къызэрыкӀыгъэхэр, жьы цӀыфэхэм япӀэлъыкӀуашъу ыкӀи яматериальнэ культурэ зэджэным пае.

Археологие зэджэныгъэхэр регионым иӀыгъыныгъэм итарихъышхуэ къагъэнафэ. Ау археологие культурэм ицӀэр, бзэр ыкӀи иджырей лъэпкъ хэтыныгъэр зэфэшъхьафы шӀыкӀэх. Жьы дунэер зэджэным пае мыщ къыщыкӀыгъэ пэпчъэ памятникхэмрэ датировкэхэмрэ ятелъэу щытыныр нахьышӀу, иджырей лъэпкъым мыщ къыщыкӀыгъэ жьы дунэе псэуи аригъэшӀыныр нахьыбэ.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

Историческэ очеркыр археологическэ публикациехэм, архивнэ документхэмрэ гъэджэныгъэхэмрэ япкъ итэу щыт. Гъэпсыгъэ гъогухэр жьы обществэхэм ятелъкъым. 1992 илъэсым иӀэхэрэ цӀыфхэм яӀэныгъэхэрэ республикэр къызэрагъэпэщыгъэм иисториерэ зэпэщӀэу еплъыгъэх.

Архитектурнэ хьэкъыгъэрэ природэрэ

Къэхъунэ Ингушетием и бгъурылъ псынэ къэлэхэм ящыщ Вовнушкэ, Тарджым, Эрзи, Хьамхы. Абэ язэгъэщIэгъуэныр къэзыгъэлъагъуэрэщ къыр къэлэхэм зэмылIэужьыгъуэ щIыпIэхэм зэрахьэу. Георгий Настенко и документальнэ сурэтхэр 2013 гъэм республикэ порталым и материалым щыгъэтIылъащ. . Эгикал Ассэ псыхъуэм и къуэм деж щIэтщ, историческэ унэхэм я комплексыр хъумэ. Къэлэ къуажэхэм унэхэр яIэт, ящIыкIыпIэ унэхэри яIэт; абэ зэрызэхэтым щIыпIэ общинэхэм я зэхэтыкIэр къыгурыIуэнымкIэ къыщIэдзауэ. Къэлэшхуэхэм, тхьэщIэпIэхэм, къэухъумэпIэ IуэхугъуэхэмкIэ зэгъусэу къэхъунэ Ингушетием и культурнэ лъэныкъуэр ягъэхъу. ; . Тхаба-ЕрдымкIэ IуэхущIафIэхэм ящIыкIыныгъэм, язэгъэпщIэжыныгъэм, ягъэсэбэпыныгъэм я зэман гуэрэхэр къызэралъагъуэр. Архитектурнэ деталхэм Кавказым и зэмылIэужьыгъуэ щIыпIэхэм я хабзэхэр зэрызэхэтым я теухуауэ къэзыгъэлъагъуэр. Памятникым и научнэ тхыгъэр къэнащIэжарэ къэнагъуэм и кладкэмрэ реставрацэмрэ ящIыкIыпIэу зэхэгъэкIыу щIыгъуэщ. Къэрал природнэ заповедник «Эрзи» 2000 гъэм и 21 декабрым и унафэмкIэ къэгъэуващ, 2001 гъэм щыIэныр щIидзащ. ИщIыкIыпIэм и щIыIуэм и ищхъэрэ къуэм и природнэ комплексхэр хъумэ. И щIыналъэр 35 292 гектарщ. А дирекцэм и IэщIагъэм щIэт федеральнэ заказник «Мэджгъышыбзэ» и щIыналъэ зэмыщхьэ иIэщ; абэ я площадкэхэр зэхуэхьэсыныр икIи зэхуэхьэсам заповедникым и площадкэу къэгъэлъэгъуэныр щыуагъэщ. Джейрахско-Ассинскэ музей-заповедникымрэ природнэ заповедник «Эрзи»-мрэ я цIэхэр, я Iуэхугъуэхэр, я унафэщI органхэр зэмыщхьэщ. Музей-заповедникым и материалхэр историко-культурнэ объектхэм я IуэхущIафIэмрэ я хъумэнымрэ теухуащ, природнэ хъумэнымкIэ IуэхущIафIэ учрежденэм природнэ комплексхэмкIэ Iуэху ещI. ; .

Динэ зэхэтыкӀыгъэр

Инджылызым ишӀуагъэхэм ятарихъым къызэщӀиубытэ местнэ культхэр, чристэныгъэм иӀэ памятникхэр ыкӀи ислъамым изакъонэу зэхэтыкӀыгъэр. Тхьабэ-Ердэ чристэныгъэм иархитектурэм ишӀуагъэ кӀэлъыкӀуатэу щыт. КӀэужьыгъуэ зыужьыгъэхэм ислъам макӀэ-макӀэу ыкӀи зэман зэхуэмыдэхэм обществэ зэхуэмыдэхэм ядежьу щыта. Инджылызхэм ядинэ гъащӀэм суннит ислъам ыкӀи суфи традицэхэр иныкъуэ щӀыпӀэ иубыт. М. Б. Долгиева ислъамым изакъонэу зэхэтыкӀыгъэр кӀыхьу тарихъ процессу щытэу къыщӀегъэщ, псэущхьэ псоми зэман закъуэм кӀэщӀэу ятехьэным хуэмыдэу. Иджырей псэущхьэхэм яиндивидуал унафэхэр ялъэпкъ къызхэкӀыкӀэм къыхэкӀыу къыщӀэгъэщыпӀэкъым. ; .

ӀэщӀагъэхэр, щыгъынхэр ыкӀи тхыбзэ культурэр

Мывэу унэуэ щӀыныр, пхъэм ыкӀи гъущӀым яӀэщӀагъэр, цым ыкӀи фэм яӀэщӀагъэр хэкум икъулыкъу иныкъуэ щӀыпӀэ иубыт. ГъущӀӀэщӀэхэм Ӏэмэлхэр ыкӀи зауэ Ӏэмэлхэр ящӀырт, пхъэӀэщӀэхэм унэгъуэ Ӏэмэлхэр, цым яӀэщӀагъэр щыгъынхэм ыкӀи цы кӀапэм ящӀыным кӀэлъыкӀуатэрт. Инджылыз къэралым икраеведенэ музеим иэтнографие залым инджылыз щыгъынхэр, дыщэ Ӏэмэлхэр, блын комплексхэм ямакетхэр ыкӀи прикладнэ искусствэм иӀэщӀагъэхэр къыщыгъэлъагъуэ. Музеим иатрибуцэ тарихъ Ӏэмэлхэр, иджырей лэжьыгъэхэр ыкӀи реконструкцэхэр зэрызэщӀэхынымкӀэ ӀэщӀэхъуэ. Инджылыз тхыбзэм изыужьыкӀэр тхылъхэр, тхыгъэхэр ыкӀи алфавитым теухуауэ зэхэгъэкӀыным кӀэлъыкӀуатэрт. З. К. Мальсагов иброшюрэ 1928 гъэм идокумент пэжыу щыт апроцессым. Иджырей бзэр академическэ грамматикэхэм ыкӀи лингвистическэ проектхэм яджэгу. ; .

Шхыныгъуэ ыкӀи шхэным икультурэр

Инджылызхэм ятрадицэ шхыныгъуэр мэкъуауэгъуэм ыкӀи Ӏэщым кӀэлъыкӀуатэу щыт, хьэжыгъэ ыкӀи шэ гъэжьа шхыныгъуэхэм кӀэлъыкӀуатэу. Шхыныгъуэ щӀэщӀэхэм ящыщ чапильгаш, кӀэщӀу зэгуэт шхыныгъуэ. З. М.-Т. Дзарахова иэтнографическэ тхыгъэм къыщыгъэлъагъуэ творог, картоф ыкӀи кхъуейпс зыхэлъ вариантхэр; гъэжьа нэужь шхыныгъуэхэр сливочнэ маслэкӀэ ягъэтхъ. «Кхотор» шхыныгъуэхэм яджэгум шхыныгъуэм исимвол хъуныр нэмыщӀу игъэжьыныр къыщыгъэлъагъуэ. Шхэныр унагъуэ ыкӀи обществэ событехэм кӀэлъыкӀуатэ, рецептхэр ыкӀи шхыныгъуэхэр ятӀыным иправилхэр зэманым, щӀыпӀэм ыкӀи унагъуэм кӀэлъыкӀуатэу зэхъуэкӀыу щыт. Этнографическэ тхыгъэм традицэр къыщыгъэлъагъуэ, иджырей псэущхьэ псоми яхуэфащэу зэдафэ рецепт закъуэу щымыту.

Медиа

Ингушетием и къущхьэ тӏыгъэхэр

Ингушетием икъушъхьэ кӀуэцӀхэм япкъ итэу пейзаж. Ар конкретнэ шӀыпӀэм идокументальнэ сурэткъым. ТӀум щыӀэ архивнэ сурэтхэрэ научнэ иллюстрациехэр кӀэлъыкӀуэ кӀэлъыкӀуэхэмкӀэ къэпщылъыфы.

Гимн

Ингуш Республикэм икъэрал гимныр

Мэджгъышыбзэ

Къэрал гимныр Ингуш Республикэм иКонституционнэ законэмкӀэ 2010 илъэсым ищӀум и 7-м № 57-РЗ къэгъэбыдэгъэ. Электроннэ копиер Президентскэ библиотекэм Народнэ Собранием иӀэщыгъэм къыдигъэкӀыгъ.

Гимным икъэгъэбыдэгъэ тхылъыр пэрыуэу, музыкальнэ редакцэрэ гимныр зэращӀыныгъэм ипкъ итэу «Официальнэ тхылъ» зыщӀыгъэ кӀэлъыкӀуэмкӀэ къэпщылъыфы.

Хронологие

Хъыбархэр: 13 / 13

Н. э. пэщытэ VI-V лъэхъэнэхэр: Мужичи къуаджэм иӀэ Луговой могильникым икӀэлъыгъэхэр, археологхэм зэрагъэджэгъэхэр.
1770: Ингуш обществэхэм ящыщхэм урыс императрицэм ипкъ итэу ятӀурыӀуагъэр; урыс-ингуш зэпыщӀэныгъэхэм ягъэпсыгъэм иӀэтап.
1924 илъэсым ишӀум и 7-м: Горскэ АССР-р зэхэгъэкӀыгъэм Ингуш автономнэ областыр къызэрагъэпэщыгъэр.
1934: Ингуш автономнэ областырэ чечен автономнэ областырэ зэгъэхьэныгъэр.
1936: Зэгъэхьэгъэ автономиер Чечено-Ингушскэ АССР-у зэрахъуэкӀыгъэр.
1944 илъэсым ишӀум и 23-м: Ингушхэрэ чеченхэрэ зэхэгъэкӀыныгъэм иублэгъэр. 1944 илъэсым автономнэ республикэр зэхэгъэкӀыгъэ.
1957 илъэсым иянвар мазэм и9: Чечено-Ингушскэ АССР-р гъэтӀысыжьыныгъэм ипкъ итэу указэрэ къэзгъэзэжьыныгъэм иӀэу щымыгъуэу щыӀэрэ.
1992 илъэсым ишӀум и 4-м: Урыс Федерацием иӀэу Ингуш Республикэр къызэрагъэпэщыныгъэм ипкъ итэу законэр.
1992 илъэсым ишӀум и 10-рэ и 11-рэ: Пригороднэ районым осетин-ингуше зао зэхьэзэныгъэр, цӀыфхэм яукӀыныгъэрэ зэхэкӀыныгъэрэ.
1994 илъэсым ишӀум и 27-м: Ингуш Республикэм иКонституцэр цӀыфхэм ямакъэмкӀэ къэзгъэтӀысыгъэр.
1994: КъэлэшъхьаӀэщӀэ Магасым иутыныгъэм иублэгъэр.
2000 илъэсым ищӀум и 21-м: «Эрзи» къэрал природнэ заповедникыр къызэрагъэпэщыныгъэм ипкъ итэу тхылъ.
2000 илъэсым ищӀум и 26-м: Ингуш Республикэм икъэлэшъхьаӀэм Магас ицӀэр зэращыгъэ федеральнэ законэр.