← Лъэпкъ пстэури
Ишъхъэрэ Кавказ · Ингушетие
МэзгъэшIухэр
ГIалгъай
МэзгъэшIухэр, гӀалгӀай: тарихыр, бзэр, бэшъабэ архитектурэр, хабзэхэр ыкIи культурэр. Япэм щыщ динхэр, чыристэныгъэм иIэпкъыгъэхэр, ислъам динэр зэхэхьэныр ыкIи материалхэр зыгъэлъагъоу хэгъэгу зэхэтыкIэ.
Ингушетием икъущхьэхэм ятемыр лъэпкъ · сурэт
Бзэ
Ингущыбзэ (гIалгъай мотт)
Унагъо
Нах-дагъыстан унагъо, нах пкъы
Бэныгъ
Урысыем 517 186 (2021 илъэсым икъэлэшъыгъэ)
Тхыдэ
ГӀалгӀайрэ я тарихъ хэку. Инджылыхэр, я цӀэ пэжыр гӀалгӀай, Курыт Кавказым и лъэпкъ пэжщ. Я тарихъ щыпсэуапӀэм Ассэмрэ Армхимрэ я къущхьэ куэбжьхэррэ я гъунэгъу губгъуэхэррэ хеубыдэ. Нобэ инджылыхэр псэу Инджылы Республикэм, иджыри Ишъхъэрэ Осетием, Урысейм и нэгъуэщӀ регионхэмрэ къэрал нэгъуэщӀхэмрэ. Лъэпкъым и бжыгъэр республикэм и цӀыху бжыгъэм кӀэщӀкъым.
Бзэрэ къызэрыкӀарэ. Инжылыбзэр нахъ-дагъыстанэ пщыкӀутӀыкъуэм и нахъэ лъэпкъыгъуэм хохьэ. Шэшэнбзэмрэ бацбибзэмрэ я гъунэгъущ, ауэ щхьэхуит бзэщ. Бзэ зэпыщӀэныгъэр иджырей лъэпкъхэм я зэхуэдэу зэмыщхьэ идентичностэ яӀэу е я тарихъыр зэхуэдэу къэзыгъэлъагъуэкъым.
Къущхьэ жылагъуэхэр. КъэлэщӀыпӀэхэр, мэкъумэш, Ӏэщ гъэхъунрэ ӀэщӀагъэхэррэ щыӀэныгъэм и лъабжьэу щытащ. Лъэпкъ зэпыщӀэныгъэхэмрэ щӀыпӀэ жылагъуэхэмрэ зэдэӀэпыкъуныгъэ, зэхуэсыныгъэ, жылагъуэ зэпыщӀэныгъэхэр ягъэуващ. Материал культурэр гъунэгъухэм я зэпыщӀэныгъэм хэту зытегъэщӀащ; къэлэщӀыпӀэхэр псэ лъэхъэнэ псоми инджылыхэм я псэупӀэ щхьэхуэу щытакъым.
Курыт лъэхъэнэм и зэпыщӀэныгъэхэр. Тхьаба-Ердэм щыгъэлъагъуэр щӀыпӀэ ухуэныгъэ Ӏэдэмрэ Закавказием и христиан ухуэныгъэмрэ я зэпыщӀэныгъэщ. Унэм и зэман куэдщ, ухуэныгъэ лъэныкъуэхэм я датэхэр гъэсэныгъэхэм зэщхьэщокӀ. Ар зэ гъэм и унафэу пыщӀынымрэ лъэпкъыр псори зэман зэхуэдэм христиану къызэрыщӀар къэзыгъэлъагъуэу щытынымрэ кӀэщӀкъым.
Автономиерэ культурэ зэхъуэкӀыныгъэхэрэ. 1924 гъэм Инжылы автономэ областыр ягъэкъуащ, 1934 гъэм Шэшэн автономэ областырэ зэхахьэ; 1936 гъэм щыщӀэдзауэ Шэшэн-Инжылы АССР щытащ. ЕджапӀэ, тхыгъэхэр, тхылъыпӀэ литературэр совет политикэм и щӀыкӀэм хэту зэхэгъэкӀуащ, а зэманым репрессиехэррэ дин псэукӀэм и кӀэщӀыныгъэррэ хэту.
ГъэкӀуэнырэ къэзыхьэжынырэ. 1944 гъэм и мазаем и 23-м инджылыхэрэ шэшэнырэ япэу зэрыгъэкӀуэдар кӀэлъыкӀуэу, нэхъыбэу Къазахстанымрэ Къыргъызстанымрэ ягъэкӀуащ. Зэгъусэу япэу зэрыгъэкӀуэдар цӀыхухэм я щхьэхуэ кӀуэдакъым, псоми ятехьащ. Мэкъумэшыншэу, сымаджэныгъэхэм, гъуэгуанэм и хьэлъэ щӀыкӀэхэмрэ спецпоселенихэмрэ цӀыху куэд зэрыгъэкӀуэдащ. 1957 гъэм автономиер къэзыгъэувыжар къэзыхьэжыным и гъуэгу къызэӀуихащ; унэхэррэ хабзэхэррэ зэман кӀэщӀым къэзыгъэувыжыракъым.
Иджырей республикэрэ зауэхэм я хьэлъэ кӀэлъыкӀуэныгъэрэ. Инжылы Республикэр къэзыгъэувыр закъуэр 1992 гъэм и мэкъуауэм и 4-м къэбгъэдэкӀащ. А гъэм и бжьыхьэм Осетие-Инжылы зауэр Пригороднэ районэм щызэхэхьащ, цӀыхухэм я лӀэныгъэ, унэхэр зэрызэхэха, цӀыху куэд зэрыгъэкӀуэдарэ хэту. А Ӏуэхугъуэхэр документхэмрэ цӀыхухэм я псэукӀэмрэ кӀэлъыкӀуэу къэгъэлъэгъуэн хуейщ, лъэпкъкӀэ зэгъусэу япэу зэрыгъэкӀуэным щымыгъэзэщӀауэ.
Административэ гъунэхэм я пэмыкӀ культурэ. Литературэр, унагъуэ гъэщӀэгъуэныгъэр, еджапӀэр, профессионал искусствэр, диаспорэ зэпыщӀэныгъэхэр инджылыхэм я иджырей псэукӀэм хэтщ. Литературэ тхыгъэм иджыри къэхъуа лъэхъэнэм и сурэтхэр хъумэфынущ, ауэ гъэсэныгъэм и тхыгъэм и пӀэкӀэ иубыдакъым: Идрис Базоркин и «Из тьмы веков» романыр нэхъыбэу художественэ тхыгъэу еджэ.
Бзэ
Инжылыбзэр, гӀалгӀай мотт, нахъэ бзэхэм хохьэ. И макъам и системэм кӀыщ кӀыхьыгъэкӀэ зэщхьэщыкӀыныгъэхэмрэ макъам и къэпщӀыкӀэмрэ мэхьэныгъэ яӀэщ, макъэхэм я зэхэтыкӀэр куэдщ. Грамматикэм и цӀэ классхэррэ эргатив конструкцэхэррэ хеубыдэ; типологие щӀыкӀэхэр Джоханна Николс и гъэсэныгъэ грамматикэм ину къыщыгъэлъэгъуащ.
Тхыгъэ проектхэм араб графикэр къагъэсэбэпащ, 1920 гъэхэм латин тхыгъэр зэхэгъэкӀуащ. 1938 гъэм щыщӀэдзауэ кириллицэр къагъэсэбэп. Алфавитым и тарихъыр бзэм и тарихъым щхьэщыгъэцӀыкӀын хуейщ: жьэрыӀуатэ хабзэр иджырей еджапӀэ тхыгъэм нэхърэ куэдкӀэ жьыщ.
«Сердало» газетым и япэрей номыр 1923 гъэм и мазаем и 1-м къыдэкӀащ. Интернет справкэхэм ящыщхэм къыщагъэлъагъуэ 1921 гъэм и унафэр мыдэ къыщыгъэлъэгъуакъым: редакцэм и щӀэныгъэхэр къагъэсэбэпащ. Газетым инджылы тхыгъэ культурэм и нэхъ лъапӀэ институтхэм ящыщ зыщӀащ.
Инжылыбзэр унагъуэм, литературэм, еджапӀэм, медиам къагъэсэбэп. Урысыбзэрэ инжылыбзэрэ зэдэбзэныгъэр куэдщ; Урысейм и пэмыкӀ къэралхэм бзэм и къэгъэсэбэпыкӀэр щыпсэуа къэралым теухуащ. Бзэр хъумэныр унагъуэм бзэр зэрыгъэхьэныр, еджэныр, словархэр, егъэджакӀуэхэр гъэхьэзырыныр хеубыдэ.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
Лъэпкъыгъуэ динхэр. Ислъамым ипэкӀэ щыӀащ къэралыгъуэ тхьэхэм я культхэр, лъапӀэ щӀыпӀэхэм, лъэпкъыжьхэм я гъэлъэгъуэныгъэр, обществэхэм я кӀэлъыкӀуэхэм я гъэлъэгъуэныгъэр. Тхыгъэхэм щыщӀэщ Дяла, Села, Тушоли, Мятцели. Святилищэхэр, обрядовэ махуэшхуэхэр гъэмахуэм и календарым, обществэм и зэхэтыкӀэм ящӀыгъуу щытащ. А традицэхэр зэхъуэкӀыу щытащ, «ингущ лъэпкъыжьхэм я дин» зыщӀэу щытакъым.
Гъуэгубгъуэ свидетелствэхэр. Б. К. Далгат 1891–1892 гъэхэм ингущхэм я деж материал къызэхуэхьэсащ, Мецхал обществэм дэщӀыгъуу. И гъэлъэгъуэныгъэхэм XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэм лъэпкъыгъуэ обрядовэхэр щыӀэныр къагъэлъэгъуащ. И тхыгъэм и цӀэр ижьыракъ терминологиешхуэ къызэрагъэсэбэпырщ: ингущ материалэр иджырей чеченхэм ящӀыу пӀалъэ зэрымыщӀыфырщ, нэгъуэщӀыпӀэми.
Кристос дин, Къырзэм и зэпыщӀэныгъэхэр. Курыт лӀэщӀыгъуэхэм кристос дин и Ӏэтащхьэхэр Къаукъазым и кӀэм и зэпыщӀэныгъэхэмкӀэ къэсащ. Ассин кӀуэцӀым дэт Тхаба-Ерды ар зэпыщӀэныгъэхэм я нэхъыщхьэ материал свидетелствэщ. Архитектурэ зэхъуэкӀыныгъэхэр, къырзэ тхыгъэхэр храмым и къэхъукӀэм теухуа хъыбархэм щыщӀэкъуу зэджэщ. Церковь щыӀэныр бгъэдыхьэшхыу къуэш обществэ псоми зы дин зэман дэдэм зэрыщӀащ къэмыгъэлъагъуэщ.
Дин зэхъуэкӀыныр зэман дэдэм зэрымыщӀа щхьэкӀэ. Кристос дин элементхэр, лъэпкъыгъуэ культхэр, ислъам практикэхэр зэдэщӀыгъуу щыӀафыщ. Албогачиева и гъэджэныгъэм, и академие рецензием къагъэлъэгъуащ нэгъуэщӀ обществэхэр нэгъуэщӀ зэманхэм ящӀауэ щытыр. XIX лӀэщӀыгъуэм и православнэ миссием и тхыдэри курыт лӀэщӀыгъуэхэм кристос дин и Ӏэтащхьэм и тхыдэм кӀэлъыкӀуэкъым.
Ислъам зэрызэхэуэкӀыу щыта гъуэгухэр. Муслъымэн Ӏэтащхьэхэр гъунэгъу обществэхэмкӀэ къэсащ, нэхъыбэу Къэбэрдейм, Чечням, Дагъыстаным. Тыуэныгъэ, кӀуэныгъэ, проповедь, еджэныгъэ, дин лъэпкъыжьхэм я ӀуэхущӀафэхэр мыхьэнэшхуэ яӀащ. XVIII, XIX лӀэщӀыгъуэхэм ислъамыр мащӀэ-мащӀэу кӀыхьащ: губгъуэ обществэхэри къуэш обществэхэри зэман дэдэм мыгъуэгу кӀуакъым. Ингущ псоми я дин зэхъуэкӀыныр зэман пыухыкӀауэ материалхэм къагъэлъагъуэкъым.
Суфий лъэпкъыжьхэм я мыхьэнэр. XIX лӀэщӀыгъуэм и курытым, кӀэм Кунта-Хаджи Кишиев, и кадирий традицэм кӀэлъыкӀуэхэм мыхьэнэшхуэ яӀащ. Кадирийм дэщӀыгъуу накшбандий традицэри зэхэуэу щытащ. Лъэпкъыжьхэм, еджакӀуэхэм я цӀыху зэпыщӀэныгъэхэр, лъэпкъыгъуэ обществэхэр, паломничествэм ислъамыр гъащӀэм и кӀуэцӀым ищӀыфыу щытащ.
Мазхаб, тарикат, вирд. Ингущ муслъымэнхэм я нэхъыбэр суннит ислъам шафиит мазхабым кӀэлъыкӀуэщ. Мазхабыр правовой школэщ. Кадирия, накшбандия суфий зэгуэтхэщ, вирдым нэгъуэщӀ лъэпкъыжь зыщӀэм и кӀэлъыкӀуэхэм я кругри къигъэлъагъуэ. А пӀалъэхэр лъэпкъыгъуэ гупхэм ящӀыу е зыдэщымыгъуу динхэу щыту къэмыщӀыфынущ.
Совет Ӏэтащхьэхэр, дин зэрызэрагъэщӀэр. Дин учрежденэхэм я гъэбыдэныр, дин лъэпкъыжьхэм я гъэлъэгъуэныр, антирелигиознэ политикэр обществэ гъащӀэм и условэхэр зэхъуэкӀащ. Ауэ гъэсэныгъэм унэгъуэщӀкӀэ зэрызэрагъэщӀэр, суфий зэпыщӀэныгъэхэр кӀэлъыкӀуэу щытащ, депортацэм и зэманым дэщӀыгъуу. Совет зэманым дин гъащӀэр псори кӀуэдакъым.
XX лӀэщӀыгъуэм и кӀэм къыщыщӀэдзауэ къэгъэзэжыныр. Публичнэ дин ӀуэхущӀафэм, еджэныгъэм я гъуэгухэр къызэӀуахащ. Мэжджытхэр, лъэпкъыгъуэ институтхэр, ислъам еджэныгъэ центрхэм я зэпыщӀэныгъэхэр кӀыхьащ. Муслъымэнхэм я кӀуэцӀым щыщ дискуссиехэм лӀэщӀыгъуэ зэхуэмыдэхэр, дин опыт, традицэм и зэхэщӀыкӀэ къагъэлъэгъуащ. XXI лӀэщӀыгъуэм и щӀыпӀэм и гъэджэныгъэхэм я тхыгъэр иджыпсту институт псори зэрымыхъуэкӀыу къэмыгъэлъагъуэщ.
Иджырей практикэхэр. Намаз, рамадан махуэм и пост, Ураза-байрам, Курбан-байрам муслъымэн гъащӀэм мыхьэнэшхуэ яӀащ. Суфий обществэхэм зикр формэхэр кӀэлъыкӀуэу щӀэтщ, назымхэм дин кӀуэцӀыр ингущ тхыбзэ традицэм дэщӀыгъуу зэхуэхьэсащ. Обрядовэхэм я кӀэлъыкӀуэныр зэхуэмыдэщ; лъэпкъыгъуэ зэрыщытыр цӀыхум и личнэ убежденэхэр къызэрымыгъэлъагъуэрщ.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Инжылыбзэр нахъ-дагъыстанэ пщыкӀутӀыкъуэм и нахъэ лъэпкъыгъуэм и щхьэхуит бзэщ.
- «Сердало» и тхылъыпӀэ япэрей номыр 1923 гъэм и мазаем и 1-м къыдэкӀащ.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- 2021 гъэм щыгъэлъэгъуа псэупӀэм тету, Урысейм 517 186 инджылы цӀыху ябжыгъэ.
Культурэри гъащIэри
- Музеим и этнографие экспозицэм нацие щыгъын, щӀыгъуэхэр, щӀакӀуэ цӀынэхэр ягъэлъэгъуащ.
- Назымхэм исламэ пӀалъэр ягъэубыдэщ, иджырей фольклорэ хьэпӀацӀэхэри.
Тхыдэ
- Инжылы автономэ областыр 1924 гъэм и бадзэм и 7-м ягъэкъуащ.
- Инджылырэ шэшэнырэ япэу зэрыгъэкӀуэдар 1944 гъэм и мазаем и 2-м щыщӀадзащ.
Хронологиер нахьыбэу
Ортэджыр
Къущхьэ къуажэхэрэ мывэ ящӀыкӀэрэАссэрэ Армхирэ кӀуэцӀ тхыдэхэр къуажэхэмрэ памятникхэмрэ я гупсысэу щытащ. Блын-бжьэ закъуэхэмрэ склепхэмрэ я датэхэр зэхуэмыдэу щыт.Ортэджыр
Тхаба-Ерды христиан унэЯщӀыкӀэ зэману щӀэныгъэлъэхэм чӀыпӀэ традицэхэмрэ КъаукъазыпщӀэ традицэхэмрэ язэдэлажьэныгъэр къагъэлъагъуэ. ЩӀэныгъэлъэхэр унэм ипэ щыщ Ӏыхьэхэм я датэм теухуауэ зэгурымыӀуэ.Ислам нэхъыбэ щыхъуным ипэкӀэ
ЧӀыпӀэ святилищехэрэ календаррэПсэущхьэхэм я гъэсэныгъэмрэ общинэхэм я гъэсэныгъэмрэ я гъэсэныгъэм иужькӀэ этнографие тхыгъэхэм къащыщыӀ. Ахэр пэсым и гъэхэм я кӀэлъыкӀуэ хроникэ пэблагъэу зэхэгъэкӀынкӀэ хъунукъэп.XVII–XVIII илъэсхэр
Муслъымэн контактхэрМуслъымэн гъунэгъухэм я Ӏэсэныгъэр еджэнымкӀэ, кӀуэныгъэмкӀэ, гъэсэныгъэмкӀэ нэхъыбэу хъущтыгъ. Къушъхьэхэмрэ губгъуэхэмрэ я общинэхэм яӀэрыхьэныгъэхэр зэман зэпымыуцу кӀэлъыкӀуэщтыгъэп.1770 илъэс
Урыс администрациэмкӀэ зэгурыӀуныгъэхэрИнджылыз общинэхэм я Ӏэзэгъухэм Урысые зэгурыӀуныгъэхэр зэгурыӀуныгъэмрэ тхьэрыӀуатэ зэгурыӀуныгъэхэмкӀэ ягъэзэщӀыщтыгъ. ЗэмылӀэужьыгъуэ общинэхэр зы зэманым зы Ӏэпкълъэпкъэу зэхэгъэкӀынкӀэ хъунукъэп.XIX лӀэщӀыгъуэм и япэрей Ӏыхьэ
Кристэныгъэ миссиэмрэ ислъамым иӀэрыхьэныгъэмрэПравославнэ миссиэр ислъамым иӀэрыхьэныгъэм иджыри зэманым щыӀащ. А Ӏуэхугъуэхэр курыт лъэхъэным щыщ кристэныгъэ тхыдэм кӀэлъыкӀуэщтыгъэп.XIX лӀэщӀыгъуэм и курыт
Къадирий гъэсэныгъэКунтэ-Хьаджэмрэ и кӀэлъыкӀуэхэмрэ инджылызхэм якум суфий Ӏэдэм иӀэрыхьэныгъэм Ӏэпкълъэпкъышхуэ яӀащ.XIX илъэсым икӀэгъуэ
Гъэсэныгъэ зиӀэхэмрэ еджакӀуэхэмрэ я общинэхэрЩӀыпӀэм щыщ динэ сетьхэр къэхъуащ. Вирдхэм яӀэзэгъухэм ягугъу яӀыгъыщтыгъ, зикр Ӏэдэхэри ягъэзащӀыщтыгъ.1861 илъэс
Гвелетым ислъам къащыщӀыныгъэр: традиционнэ датэАлбогачиева иджыриджэм Гвелетым щыпсэухэм я ислъам къащыщӀыныгъэм иӀэрыхьэ датэ къыщыгъэлъэгъуащ. Ари илъэсым пэсым щыщ Ӏэдэ псори зэпыуныр къэзыгъэлъагъуэкъэп.1870-рэ илъэсхэр
Чах Ахриев и тхыгъэхэрИнджылыз этнографым и тхыгъэхэм еджакӀуэхэр таурыхъхэм, динэ Ӏэдэхэм, обществэ гъащӀэм ягъэщӀэщтыгъ.1891–1892 илъэсхэр
Далгат и губгъуэ тхыгъэхэрИджыриджэм къушъхьэ Инджылыстэным щыщ Ӏэдэхэм яӀэзэгъухэм ягъэлъагъуэщтыгъ, Ӏэдэхэри ялъагъущтыгъ.XIX илъэсым икӀэу ыкӀи XX илъэсым ипэ
Ӏэдэ традициэхэм язэдэӀэпыкъуныгъэрИслъамым иӀэрыхьэныгъэм пэсым щыщ динэ псори зэпыуныр къэзыгъэлъагъуэкъэп. ЗэмылӀэужьыгъуэ щӀыпӀэхэм щыщ Ӏэдэхэмрэ кристэныгъэ элементхэмрэ яӀыгъыщтыгъ.1902 илъэс
Арабыбзэ тхыпкъэм и проектИнджылыз тхыпкъэм иджыриджэхэм Висангирей Джабагиев и проект къыщыгъэлъэгъуащ. Тхыпкъэ проектхэр зы школьнэ нормэм ипэ къихьащ.1920-рэ илъэсхэр
Латин тхыпкъэм иӀэрыхьэныгъэрАлфавит проектхэр, еджэныгъэ материалхэр, тхыпкъэкӀэ зэгурыӀуныгъэм ищӀэныгъэхэр къэхъуащ.1921 илъэс
Горскэ АССР-м ис Инджылыз округИпэ советскэ автономиэр зыкъомырэ Инджылыз автономнэ областыр къэхъуным ипэ къихьащ.1923 илъэсым и 1 май
«Сердало» и япэ номерИнджылыз газетым и тхыдэ щӀидзащ, ар тхыпкъэ культурэм и институт нэхъыщхьэхэм ящыщ хъуащ.1924 илъэсым и 7 июль
Мэджгъыш автономнэ областьВЦИК-м и декреткӀэ Горскэ АССР зэпыуащ, зыкъомырэ автономнэ областхэр къэхъуащ, ахэм ящыщ Инджылызри.1928 илъэс
Заурбек Мальсагов и тхылъ алфавитхэм теухуауэКультурэ Ӏуэхугъуэмрэ тхыпкъэм и зэгурыӀуныгъэмрэ теухуа публикациэм лъэхъэным и бзэ дискуссиэхэр къыгъэлъагъуэ.1929 илъэс
Народнэ мелодиехэм я нотэ тхыгъэИнджылыз литературнэ обществэм Е. А. Колесниковым иригъэтха народнэ мелодие тху къыдигъэкӀащ.1932 илъэс
Музыкальнэ Ӏэдэм и зэхуэхьэсыныгъэрНаучнэ экспедициэм инджылыз къуажэхэм музыкальнэ материалхэр зэхуэхьэсащ. А тхыгъэхэр фольклорым иужькӀэ иджыриджэм материалхэу хъуащ.1934 илъэс
Автономнэ областхэм я зэгуэхьэныгъэрИнджылызрэ Чеченрэ областхэр Чечено-Ингушскэ автономнэ областыр зэгуэхьащ.1936 илъэс
Чечено-Ингушскэ АССР къэхъунырЗэгуэхьа автономнэ областыр республикэ статус къыщыщӀащ.1938 илъэс
Тхыпкъэр кириллицэм кӀуэнырКириллицэ графикэр иджырей официалнэ инджылыз тхыпкъэм и лъабжьэ хъуащ.1930-хэ илъэсхэр
Динэм пэщӀэувэ ограниченэхэрКъэралым и Ӏэсэныгъэр динэ учрежденэхэмрэ динэ лэжьакӀуэхэмрэ ятехьащ. Динэм и унагъуэ кӀэлъыкӀуэныгъэр гъэщӀэгъуэныгъэ зимыӀэ кӀуэцӀым кӀэлъыкӀуащ.1944 илъэсым и 23 февраль
Инджылызхэмрэ чеченхэмрэ я депортациэм и щӀэдзапӀэрНКВД-м ӀэпкълъэпкъкӀэ ягъэкӀуэныр щӀидзащ. Архивнэ сводкэхэм массэ этникэ репрессиэм и кӀуэныр къыщыгъэлъагъуэ.1944–1956 илъэсхэр
Ссылкэм щыпсэунырКъазахстанэмрэ Киргизиэмрэ унагъуэхэр спецпоселениэ режимым и ограниченэхэм ятехьащ. КӀуэныгъэмрэ гъунэгъухэм ягъэкӀуэныгъэмрэ зыкъомырэ лъэхъэнэхэм ятехьащ.1956 илъэсым и 16 июль
Спецпоселениэм и ограниченэхэр ягъэпщкӀунырУказкӀэ чеченхэмрэ инджылызхэмрэ административнэ надзорыр яхуигъэкӀуэдащ, ауэ иджыри свободнэу ягъэзэжьынырэ яӀэрыхьэныгъэхэм ягъэкӀуэданырэ къызэрагъэувэкъэп.1957 илъэсым и 9 январь
Автономиэр иӀэрыхьэжьынырЧечено-Ингушскэ АССР иӀэрыхьэжьащ. Кавказым массэу ягъэзэжьыныр щӀэдзащ.1950-рэ илъэсхэм я кӀэухырэ 1960-рэ илъэсхэр
Унагъуэхэм ягъэзэжьыныррэ гъащӀэм иӀэрыхьэжьыныррэЗэкIэ къэзгъэзэжьхэрэм псэущыпIэуи щIыпIэуи зэпыщIэу хэмыкIыкIыу зэхэлъэгъуагъэх; депортациэм и къыдэкIыгъэхэр зэгъэпщэн пае формальнэ указэм икъомкIэ щымыгъуазэу щытагъ.1968 илъэс
«ЛIэшIэгъухэм къахэкIыу» романИдрис Базоркин ипроизведениер ингуш литературэм и тхьэмадэу щыт книгэхэм ящыщ зыуи, идэжьыгъэм художественнэу зэхэгъэуцуным и Iуахъыу щыт форумэу щытагъ.1977 илъэс
Джемалдин Яндиев ипоэзием ишIуагъэДжемалдин Яндиев Ингушетием ияпэре народнэ поэту щытагъ. Итворчествэм литературнэ традициер янахьыбэмкIэ зэгъэпщэн иригъэжьагъ.1980-хэ илъэсхэм я кӀэухэрэ 1990-хэ илъэсхэрэ
ЗэIухыгъэ динэ гъащIэМусульманэ еджэнымрэ публичнэ общинэ IофшIэнымрэ яIэхъуэхэр зэIухыгъэх; динэмрэ къэрал институтхэмрэ язэпыщIэныгъэр зэхъокIыу щытагъ.1992 илъэсым и 4-нэ мазэм и 4-нэ махуэ
Ингуш Республикэм икъэгъэуцунУрысей Федерациэм иунагъуэу республикэм икъэгъэуцун тхылъыпIэм изакъуэу къащтэгъ. Ар административнэ-политическэ гъуэгуанэу щыт, ауэ лъэпкъым икъэхъукIэм и махуэу щымыт.1992 илъэсым и бжьыхьэ
Осетин-ингуш конфликтПригороднэ районэм изауэ зэпэщIэувэныгъэхэр цIыхухэм ялIэныгъэмкIэ, заложникхэм яубыдынымкIэ, унэхэм язэгъэпщIэнымкIэ, цIыху куэдым якуэдкIэ зэхэкIынымкIэ зэхэлът.1994 илъэсым и 27-нэ махуэ
Ингушетием иКонституциер къащтэныгъэРеспубликэм иКонституциер цIыху псоми ямакъэмкIэ къащтэгъ. Официальнэ тхылъыр Президентскэ библиотекэм щIэлъ.1999 илъэс
Шечням къызэрыкIыжахэм якъэщтэныгъэИнгушетием вынужденнэ переселенец куэд къищтэгъ. Абыхэм ящыIэкIэр ООН-м и УВКБ-м идокументымкIэ гъэтхэгъ.2013 илъэс
«Ингушхэр» монографие«Лъэпкъхэррэ культурэхэррэ» серием коллективнэ иджыри зэхэгъэувау тхыгъэ ятхыгъ: историер, гъащIэр, дунейпсо культурэр. Ссылкэр изданием иописаниемкIэ егъэз.2021 илъэс
Лъэпкъым ипереписнэ бжыгъэПереписэм Урысейм 517 186 ингуш къигъэлъэгъуагъ. Ар лъэпкъыр къигъэлъэгъуа цIыхухэм ябжыгъэу щыт, ауэ Ингушетием ицIыху бжыгъэуи дунейпсо диаспорэ псори щымыт.2023 илъэс
Музыкальнэ культурэм иджыри зэхэгъэувау иджыриДзауроварэ Гогиеврэ ятхыгъэм полевэ архивнэ материалхэр зэхэгъэувагъ, инструментхэмрэ музыкантхэмрэ ящыIэкIэри хэту.
Шхын
Дулх-хьалтам
Лыгъэмрэ хьалыгъуцӀыкӀухэмрэ бжьыныхумэ ягъэхьэзыр. ЕгъэтӀылъыгъэм лыкъэ пхъашъэ; лымрэ хьалыгъумрэ ящыкӀэгъуэр чӀыпӀэмрэ унагъомрэ ярецептым тет.ЧӀапильгаш
Псыгъуэ хьалыгъухэр гъэтӀылъыгъэу, хьалыгъуашъу зэхэщӀыкӀыгъэхэм ящыщ зы. Название-м и тхыкӀэр урысыбзэкӀэ тхыгъэхэм къызэщӀэкӀыу щыт.Сискал
Нартыкъ хьалыгъу е чӀыгурей, нэхъыбэм ерыскъыгъуэм епхауэ. Ар ерыскъыгъуэм ищӀэныгъэм шэрыпӀэхэмрэ гъэмахуэ удзхэмрэ нэгъуэщӀ шхыныгъэхэмрэ ягъусэу гъэлъэгъуэн хуейщ.ШэрыпӀэ ерыскъыгъуэрэ гъэмахуэ гъэхьэзырыгъэхэрэ
Шхыныгъуэм къыхэщ кӀэныр, шэрыпӀэ, тхъу, хьалыгъуашъухэр, удзхэм къыхагъэкӀыгъэхэр. Джэгум и лы шхыныгъуэр исторыем и ерыскъыгъуэм и зэхуэмыдэныгъэр зэхэгъэкӀыу къэзыгъэлъагъуэу щыткъым.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
Эхь-эздел
Эхьым, напэм, лъытэныгъэм теухуа нэмыс гупсысэхэр. Эздел-м зэгурыӀуэныгъэмрэ жэуаплыныгъэмрэ я идеал къызэгъэпэщыу щыт, ауэ псэ унагъуэхэм яхуэдэу зэхуэдэу тхыгъэ кодекс къэзыгъэлъагъуэкъым.ХьэщӀэ, нэхъыжьхэр, зэдэӀэпыкъуныгъэ
Традицэ нэмысэм хьэщӀэм лъытэныгъэр, нэхъыжьхэм яхуэгъэза гъэсэныгъэр, лъэпкъхэмрэ гъунэгъухэмрэ ядэӀэпыкъуныгъэр щӀэлъыплъыу щыт. ПсэукӀэм и формэхэр жылагъуэ псэукӀэм иригъэхьэу зэхъуэкӀыу щыт.Лъэпкъыгъуэрэ чӀыпӀэ жылагъуэрэ
Тейпым и хэтыкӀэр къызхэкӀам теухуа тхыдэм игу къегъэгъуэтыр. Лъэпкъ гупхэр, къуажэ жылагъуэхэр, иджырей унагъуэхэр зэхуэмыдэу зэрахьэ; абыхэм зы зэмызэхъуэкӀыу политикэ системэ ягъэпщкъым.Адат, шариат, зэгъэпщэныгъэ
Ӏуэхугъуэ закъуэм и хабзэмрэ дин хабзэхэмрэ тхыдэм зэдэлажьэу щытащ. Хабзэ зэхуэмыдэныгъэм теухуа гупсысэхэм традицэ зэгъэпщэныгъэмрэ иджырей къэрал институтхэмрэ ящыкӀэгъуэр къагъэлъагъуэ. Лъэпкъ закъуэм и лы зэуэныгъэрэ цӀыху зэхэщӀыкӀыныгъэрэ иджырей культурэм и хабзэ закъуэу къыщыгъэлъэгъуакъым.
Щыгъын
ЛӀы джэгум и костюм зэхэтыр бешмет, черкес, бгырыпх, щхьэтепхъуэ; бзылъхугъэ костюмыр кӀыхь джанэ, щхьэтепхъуэ, дыщэхэр. Музей коллекцэхэм къызэгъэпэщыу формэхэр, щэкӀхэр, детальхэр къэгъэлъэгъуэныр мэхьэлъэкӀ, ауэ псэ зэманым хуэдэу универсал костюм къэгъэлъэгъуэкъым.
Щыгъыным ищӀэныгъэ, ныбжь, мурад, гъунэгъу лъэпкъхэм язэпыщӀэныгъэ къызэгъэлъагъуэу щытащ. XIX–XXI лӀэщӀыгъуэхэм дин хабзэхэм яӀэтыкӀэри зэхъуэкӀащ. Иджырей ислам дресс-код, тхыдэ регион костюм, сценэ щыгъын зэхэгъэкӀыу гъэлъэгъуэн хуейщ.
Сурэтыр 2013 гъэм ищӀауэ щыт, иджырей ингуш бзылъхугъэ костюмым и экспозицэ теплъэ къэгъэлъагъуэу. Ар курыт лӀэщӀыгъуэм щыпсэуа цӀыхум и сурэткъым, деталь псоми я датэм теухуа доказательствэри къэгъэлъагъуэкъым. Авторрэ лицензиерэ сурэтым и щӀагъым къыхэтхауэ щыт.
Национал шъуашэ
Къафэхэр
Ловзар
Название-р джэгум, макъамэм, шхыныгъуэм, нысащӀэ культурэм епхауэ щыт. Ар зы хабзэ закъуэ джэгум и названиенэ нэхъыбэ жылагъуэ практикэу щыт.Традицэрэ концерт сценэрэ
Сценэ хореографиер хабзэ джэгукӀэхэр къыхехри ягъэхьэзыр. Унагъуэм е джэгум щыщ фольклор практикэрэ ансамблым и постановкэ номерырэ зэхуэдэу свидетельствэу зэхэгъэкӀыу щыткъым.
Музыкэ
Макъамэ культурэм илли героикэ-эпикэ уэрэдхэр, лирикэ жанрхэр, хабзэ жанрхэр хеубыдэ. Нарт сказаниерэ иллихэрэ гъэщӀэгъуэныгъэм и теплъэхэр, нэмыс идеалхэр къахьыу щыт, ауэ Ӏуэхугъуэхэм я тхыдэ тхылъкъым.
Тхыдэ инструментхэм ящыщыр щӀэныгъэлъэхэм къызэгъэпэщыу дахчан пандар пшынэм и кӀапэмкӀэ еуэу, смычкэ зэхэщӀыкӀыгъэхэри ягъэлъагъу. Архив сурэтхэмрэ ящӀыкӀэм теухуа щӀэныгъэмрэ тхыдэ инструментхэмрэ иджырей реконструкцэхэмрэ ящыкӀэгъуэм еджэнымкӀэ ядэӀэпыкъу.
Назымхэр ислам динрэ чӀыпӀэ тхыбзэ традицэмрэ епхауэ щыт дин уэрэдхэу щыт. Магометбашир Матиев и щӀэныгъэм солистхэм хорым и гъусэу ягъэзащӀэу, репертуарри наставникхэм ягу къэгъэгъуэтыным епхауэ къызэгъэпэщыу щыт. Дин зикр-р гъэщӀэгъуэныгъэ джэгуу къэзыгъэлъагъуэу тхын хуейкъым.
ӀэщӀагъэхэр
Мыжъо архитектурэ
Блын-бжьэхэр, склепхэр, дин унэхэр ящӀыкӀэм и мурад зэхуэмыдэхэр къагъэлъагъуэ. Памятникым еджэным и функциер, и зэхъуэкӀыкӀэхэр, чӀыпӀэ традицэр мэхьэлъэкӀ.ЩӀакӀуэ, щэкӀ, дыщэхэр
Этнографие экспозицэм щӀакӀуэ щӀыкӀэхэр, щыгъынхэр, дыщэхэр къызэгъэпэщыу щыт. ӀэщӀэныгъэхэр унагъуэ псэукӀэмрэ художественнэ культурэмрэ ящыщт.ГъущӀырэ унагъуэ псэукӀэм и щӀыкӀэхэрэ
Дыщэ кӀуэцӀхэр, пшъэшъэхэр, очаг щӀыкӀэхэр, пхъэ щӀыкӀэхэр предметым и формэрэ и псэукӀэ Ӏуэхурэ язэпыщӀэныгъэр къагъэлъагъуэ. КъызхэкӀар къэзыгъэлъагъуэ предметыр условнэ декоративнэ сурэтым нэхъ информативэу щыт.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Эгикал
Таргим кӀуэцӀым и тхыдэ блын-бжьэ къуажэ. ПсэукӀэ унэхэрэ зэуэныгъэ унэхэрэ зы культурэ ландшафт ягъэпщ; къуажэм и тхыдэр унагъуэхэм ягу къэгъэгъуэтынымрэ литературэмрэ епхауэ щыт.Тхаба-Ерды
Ассэ кӀуэцӀым щыӀэ курыт лӀэщӀыгъуэ христиан унэ. И архитектурэр, и тхыгъэхэр, и ящӀыкӀэ зэману щӀэныгъэлъэхэм яджэным и предмету щыт, аращ кӀэщӀу «мы гъэм ищӀащ» жыхуаӀэ тхыгъэр щымыгъэгъуэщэу щытыр.Джейрах-Асси музей-заповедник
Учреждэм къущхьэ Ингушетием и тхыдэ-архитектурэ наследиер еджэри къызэгъэпэщыу щыт. Памятникхэр ландшафтымрэ яджэным и тхыдэ документхэмрэ ягъусэу гъэлъэгъуэн хуейщ.Ингуш къэрал краеведени музей
Назрань щыӀэ этнографие фондхэм псэукӀэр, костюмыр, ӀэщӀэныгъэхэр, художественнэ культурэр къагъэлъагъуэ. Музей коллекцэхэм зэхуэщӀауэ щыт описаниер предмет закъуэхэм ягъусэу зэгъэпщэнымкӀэ ядэӀэпыкъу.
ЦӀэхэр
ЛӀыгъэхэр
- Ваха (инджылыбзэ)
- Дукъаваха (инджылыбзэ)
- Дика (инджылыбзэ)
- Алхъазур (инджылыбзэ)
- Борзэ (инджылыбзэ)
Бзылъхугъэхэр
- Яхъэ (инджылыбзэ)
- Яхийта (инджылыбзэ)
- Дашо (инджылыбзэ)
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Чах Ахриев
XIX лӀэщӀыгъуэмрэ XX лӀэщӀыгъуэм ипэмрэ щыпсэуа ингуш этнографрэ просветительрэ. И тхыгъэхэр дин гупсысэхэм, таурыхъхэм, жылагъуэ псэукӀэм теухуауэ нэхъыщӀэ тхыгъэ материалхэу щыт.Заурбек Мальсагов
БзэщӀэныгъэлъэрэ просветительрэ, иджырей ингуш тхыбзэм и къэхъукӀэм епхауэ. 1928 гъэм и лэжьыгъэм культурэ ящӀыкӀэрэ алфавитхэм язэхуэдэгъэкӀыныгъэрэ къызэгъэпэщыу щыт.Идрис Базоркин
ТхакӀуэ, «Из тьмы веков» романым и автор. Национальнэ библиотекэм и произведенихэм, и тхылъхэм, литературнэ наследием теухуа щӀэныгъэхэр къызэгъэпэщыу щыт.Джемалдин Яндиев, 1916–1979
ИнгушыбзэкӀэ тха тхакӀуэ; и усэхэр урысыбзэкӀэ ягъэтӀысхьащ. Библиотекэм и архив коллекцэм тхылъ кӀэщӀхэр, документхэр, творчествэм теухуа материалхэр хеубыдэ.
Медиа
Сурэт галлере
Иллюстрациехэр порталым папщӏэ ягъэхьэзыращ ыкӏи документал сурэтхэу щыткъым.