Ишъхъэрэ Осетие Алание

Ишъхъэрэ Осетиэ Аланиэ зэгъэщӀыгъу Ишъхъэрэ Кавказым и губгъуэхэр ыкӀи къушъхьэ къуэхэр. Дзæуджыхъæу, Дигориэ ыкӀи Даргавс я тарихъым и зэмылӀэужьыгъуэ лъэныкъуэхэр къагъэлъагъуэ: къалэ гъащӀэ, природэ теплъэхэр, алан хабзэ ыкӀи къушъхьэ жылэхэм я культурэ. Осетин бзэр индоевропейскэ унагъуэм и иранскэ къудамэщ.

Къушъхьэ къуэлэн, мыжъо псыкъуэм, мэкъупIэ бгъухэм ыкIи лъэгапIэ къуэшъхьэхэм зыхэт — Къушъхьэ Дигорие: Урухым и къэлэшъуашъу пейзаж · иллюстрацие · Художественнэ сурэт

678,8 мин

цӀыфу 2025 гъэм и щӀым и 1-м къыдэмыкӀыу, Урысстатым и статистикэм и къэлъытэгъуэ, Банк Урысстатым и профилым ит

8 мин

квадрат километрэу, щӀыпӀэм и инагъыр къэлъытэгъуэу

къэралыгъо бзэхэр: осетинбзэрэ урысыбзэрэ

Географиер зэрыщытым

Къалэхэр, къуажэхэр, районхэр

Ипщэ Осетие-Аланием административнэ районуищ хэт. Владикавказрэ зыкъомрэ къэхъук1э къалэ округу и1эу щыт. Алагир, Ардон, Беслан, Дигорэ, Моздок къалэхэр зэрыщытым я районхэмк1э зэпыщ1ауэ щыт.

Къуаджэхэм я пӏэ: 223
Территориехэр: 9

2026 гъэм и сентябрым и 8-м и къэӀуэтэгъуэ псэупӀэхэм я тхылъ. Муниципальнэ зэгухьэныгъэ зэмыщхьэхэм я цӀэ зэхуэдэ псэупӀэхэр зэмыщхьэу къэгъэлъэгъуащ. ПсэущӀэ зимыӀэ цӀыкӀу псэупӀэхэри хэтащ; абы и джылу псэущӀэхэм я бжыгъэр къыщыгъэлъэгъуакъым.

Къалэ округВладикавказГупэ: Владикавказ

РайонАлагир районГупэ: Алагир

РайонАрдон районГупэ: Ардон

РайонДигор районГупэ: Дигорэ

РайонИраф районГупэ: Чиколэ къуаджэ

РайонКиров районГупэ: Эльхотово къуаджэ

РайонМоздок районГупэ: Мэздэгу

РайонПравобережнэ районГупэ: Беслэн

РайонПригороднэ районГупэ: Октябрьскэ къуаджэ

Географиерэ джылэрэ

Республикэр Иныкъуэ Кавказым и ищхъэрэ кӀыбым ит. Гъуэгуанэ пӀащӀэмрэ бгым и пэщӀэдзэмрэ куу бгыхэм ягуэшым пэгъунэгъу. Терек псыр Владикавказым кӀуэ; Дигорие бгым Урух псым и бассейным пэгъунэгъу. Природнэ хабзэхэр лъэгапӀэм кӀуэу зэхъуэкӀыу щыт: мэкъумэш пӀащӀэхэм къыщыщӀэдзауэ мэзхэм, удзхэм, бгышхуэхэм нэс. И инагъыр 8 мин км²-м пэблагъэ. 2025 гъэм и 1-м январэм цӀыфэу щыӀэр 678,8 мин цӀыфэу къэлъытэгъэ. ЯтӀури округлэгъэу щытхэ, 2026 гъэм и точнэ иджырей статистикэу къэгъэлъэгъуагъэхэп. Мэкъумэш, промышленность, къалэ экономикэр бгыхэм ятуризм мыхьэнэм иджыри къызэгъэпэщых. Кавказскэ кӀыбым кӀуэ гъуэгухэр регионым и щытыкӀэм папщӀэ мыхьэнэшхуэ яӀэх.

Лъэпкъхэррэ ягъунэгъу материалхэррэ

Осетинхэр

Ирон · Дигорон · 485 646 Урысыем (2021 гъэм и перепись)

Осетин бзэ: ирон ыкIи дигор

МэзгъэшIухэр

ГIалгъай · Урысыем 517 186 (2021 илъэсым икъэлэшъыгъэ)

Ингущыбзэ (гIалгъай мотт)

Бзэхэмрэ чIыпIэ хабзэхэмрэ

Ирон хабзэ: Ирон диалектым осетинбзэм и нэIущIэ зэрэщытыр литературнэ нормэу щыт. Ащ ибзэ зезыхьэхэр Осетием ыкIи ащ икъэру къэралхэм ащыщхэм щопсэух.
Дигор хабзэ: Дигор диалектым иIэщ зыгорэ литературнэ норм. Дигор бзэрэ культурэрэ хабзэрэ зэпыщэу щытыр егъэпшъэу Темыр Осетием итыгъэ лъэныкъомкIэ ащыщ.
Бгылъэ къуэхэм я жылагъуэхэр: Тарихъэу щытгъэхэр чIыгу зэхэтыкIэхэр ыкIи иджыри административнэ районхэр зэдэуцухэп. Къуаджэм е чIыпIэм уищыныр бзэмрэ лъэпкъым ищыIакIэу зэхэлъыр ащ ипIэкIэ къэуцурэп.

Бзэхэр: статусыррэ тхыбзэ хабзэхэррэ

Осетинбзэ

Осетинбзэр ираныбзэ унагъом и къэблэгъэ-ираныбзэ гупым ащыщ, индоевропейскэ бзэхэм ащыщ. Ар алан бзэ хабзэм итарихъэ зэпыщэр хъумэ. Иджыри диалектитIу, иронырэ дигорырэ, фонетикэмкIэ, гущыIэмкIэ ыкIи грамматикэмкIэ зэщхьэщых. Дигорым иIэщ зыгорэ литературнэ норм. Иджыри тхыкIэр кириллицэм елъыта, алфавитым Æ/æ хьэрэгъу хэт.

Къэралыгъо бзэхэр

Республикэм и Конституцие осетинбзэмрэ урысыбзэмрэ якъэралыгъо статусыр щытаIо. Урысыбзэр егъэджэныгъэм, къэралыгъо IофышIэм ыкIи лъэпкъхэм язэпыщэм ащыщэу осетинбзэм дэгъэкIыщтэу ащыщ. Зы унагъом е зы чIыпIэм ибзэ зезыхьэныр зы лъэпкъ категориекIэ къэгъэуцурэп.

Бзэр зэгъэзэщIэныр

В. И. Абаев и тарихъэ-этимологие гущыIалъэр осетин гущыIэхэм якъэхъукIэмрэ адрэ бзэхэм язэпыщэмрэ зэгъэзэщIэнымкIэ IэпыIэгъу. Цифровэ версиер ираныбзэхэм ыкIи теоретическэ лингвистикэм яспециалистхэм ягъэцэкIэ. Бзэмрэ ащ идиалектхэмрэ ятеухэр дунаем тет осетинхэм ябжыгъэм ипIэкIэ къэщынышъ.

Джылэрэ культурнэ зэмыщхьыгъэрэ

Общинэхэм яисториехэр регионым и историем иджыри къызэгъэпэщых. Лъэпкъхэм якарточкэхэм щыӀэ цифрэхэр Севернэ Осетием и цӀыфэу щыӀэ статистикэу щытхэп.

Осетинхэр: Республикэм ипчъэгъу лъэпкъ. Ащ ибзэрэ культурэ тарихърэ Темыр Осетием ипIэкIэ ащыщхэм ащыщ.
Урысхэр, ингушхэр ыкIи адрэ цIыфхэр: Республикэр лъэпкъыбэ. Къалэ ыкIи къуаджэ общинэхэм ятарихъэр зэхэныгъэхэм, сатыугъэм, къэралыгъо политикэм ыкIи гъунэгъу зэхъокIыныгъэхэм язэпыщэу щыт.
Къалэ ыкIи къуаджэ гъащIэ: Регионым ицIыф пчъагъэм икъэлъытэгъу зэхэт цIыф пстэури хэт, лъэпкъым емылъытау. Ар осетин лъэпкъым ипчъагъэп.

Севернэ Осетием и историе

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Жьы дунэе

Кобан культурэрэ археологие хэгъэхъэгъэрэ

Кобан ыжъыгъэхэр Къэблэгъэ Кавказым иархеологием иджыри IофышIэу щыт. Кобан хьэдэгъуапIэм къыщыкIыгъэ дыщэ Iэмэлхэр регионым ипэщIэ музей собраниехэм ащыщых. 1893 илъэсым къызэIухыгъэ Терскэ облаҫым и Музеир иджыри Национальнэ музеим ипэщIэу щыт.

Археологие культурэр къэгъэлъэгъуныгъэхэмрэ хабзэхэмкIэ къэгъэуцурэ, иджыри лъэпкъымкIэ хэгъэуцурэп. ПэщIэ цIыфхэм ятарихъыр памятникхэм, тхылъыгъэхэм ыкIи бзэ теухэм язэгъэпщэныгъэкIэ къэгъэзэщIэ.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

КӀэщӀу историческэ обзор. Датировкэхэррэ интерпретациехэррэ научнэ материалхэмрэ пэщӀэдзэ материалхэмрэ ягъунэгъуу зэджэгъэх; иджырей гъунапкъэхэр жьы къэралхэм ятемыкӀуэу.

Даргавсрэ природнэ наследиемрэ

Даргавскэ некрополыр федеральнэ мыхьэнэ зиӀэ памятник, 1978 гъэм щыщӀэдзауэ Национальнэ музейм и филиал. Склеп архитектурэррэ музейм къызэрыкӀуэхэррэ къэхъукӀэхэм язэхэтыкӀэррэ щӀыпӀэ обществэхэм яматериальнэ культурэррэ зэджэгъэу щытх. Некрополым кӀуэныр къэухъуреихьыгъэ щӀыпӀэм и лъытэныгъэ хэлъу щытын фае. «Алание» национальнэ парк 1998 гъэм и 18-м февралым Дигорие бгым къызэращӀыгъэ. И ландшафтхэр Урух псым и пэщӀэдзэмрэ Ахсинтэмрэ ягъунэгъу. Маршрутхэм, природэ хъумэныгъэ хабзэхэм, щӀыпӀэм и кӀуэныгъэм теухуауэ щыӀэ информациер гъуэгуанэм ипэкӀэ дирекцием деж къэпщӀэн фае. Севернэ-Осетинскэ къэралыгъу природнэ заповедникыррэ «Алание» национальнэ паркыррэ зэмылӀэужьыгъуэ особо охраняемэ территориехэу зэхэгъэувауэ дирекцием иӀэтх. Хъумэныгъэ режимыррэ кӀуэныгъэ хабзэхэррэ зы территорием къыщыщӀэдзауэ адрейм ятемыкӀуэу щыт.

Дин хабзэхэр

Севернэ Осетием и дин гъащӀэм православиер, исламыр, осетинхэм ялъэпкъ обряд практикэхэр хэтх. Ирон е дигор бзэ хабзэм уиӀэныр цӀыфым и дин автоматикэу къызэрыпщӀыпӀэу щыткъым. С. А. Штырков и зэджэныгъэхэм традиционалистскэ къэӀэтыкӀэхэм япэщӀэдзэ наследиеррэ иджырей идентичностым дин зэрыщытымрэ къызэрагъэлъагъуэрэр. Святилищехэр, тхьэлъэӀу зэхэгъэхъухэр, унэ обрядхэр историческэ зэманымрэ иджырей зэманымрэ яӀуагъэх. Культ пэпчъ и точнэ гъэм теухуауэ щыӀэ популярнэ жыӀэхэр материалхэм язэджэныгъэм къызэщӀэнакъым.

Эпос, литературэ, музейнэ коллекциехэр

Осетин нарт эпосыр Кавказы нарт эпосым и нэхъ ин мирым хэтэ. Ахэр зэхэгъэзу зэхэгъэк1ыгъэу, сюжетхэм я вариантхэу, ят1ыгъэхэмрэ литературнэ зэхэгъэк1ыгъэхэмрэ ятхыдэу зэджэх. Эпосыр къэбархэм я бэкъу-бэкъу тхыдэу щыткъым, археологие памятникыр зы лъэпкъым иу щы1эныр къигъэлъагъуэу щыткъым. Национ музейрэ и филиалхэрэ археологие къэгъуэтахэр, этнографие предметхэр, художественнэ тхылъ материалхэри яхъумэ. Музей сетьым Коста Хетагуровым теухуа учрежденэхэр хэт, Нары дэт музей-унырэ. Костюмыр, украшенэхэр, гъущ1ым къыхэк1ыхэр, быт утвархэри щы1э предметхэмрэ я къызыхэк1ак1эмрэ зэхэгъэзу зэджэх. Даргасым къэгъуэтахэм теухуа даннэхэр зэман зэмыл1эужьыгъуэхэм я щэк1хэмрэ 1эзагъэхэмрэ зэгъэпщэнымк1э къыщхьэщык1ыу щыт. Сценэ костюмыр е къэгъэщ1ыгъэ сурэтыр жьы динасым и документальнэ фиксацэу къэгъэлъэгъуэ хъукъым.

Шхыныгъуэ ыкӀи шхэным икультурэр

Хьэлэмэт 1ыхьэ зыхэлъ тхъурыжьхэр, лы гъэт1ылъхэр, шэ гъэт1ылъхэр, традиционнэ пивойр осетинхэм я хэкумрэ я обряд гъащ1эмрэ япэщ1ык1э зэпыщ1ауэ щыт. Этнографие тхыгъэхэм щ1эныгъэм и1э п1эк1э зэхуаку и1эу тхъурыжьищыр гъэзэщ1эным и гъэзэщ1эныр. Рецептхэрэ гъэзэщ1эным и хьэлэмэтыр зэрыщытым, щ1ып1эмрэ унагъуэм я 1эщ1эныгъэмрэ зэрыщытымк1э зэхъок1ыу щыт. Застольэ правилэхэм л1ыгъуэхэр зэхэгъэк1ыныр, нэхъыжьыгъэр, дуа тхыныр хэт. Тхъурыжьхэм я бжыгъэрэ зэрыщыгъэзэщ1эным и къэпщтэнырэ обрядым и хьэлэмэтымк1э зэпыщ1ауэ щыт; гъэзэщ1энымрэ хьэдэгъэлъэгъуэнымрэ зэхэщ1ык1ыу щыт. Тхъурыжьищым я символикэм и нэхъ ц1эры1уэ зыкъэзыгъэк1ыгъэ зэхэгъэк1ыныр зэман псоми унагъуэ псоми тегъэзэщ1э хъукъым.

Медиа

Севернэ Осетием и бгыхэр

Дигорие бгымрэ Урух псым и пэщӀэдзэмрэ ятеухуа пейзаж. Мыр художественнэ интерпретацие, а · иллюстрацие ПэрыӀуэ сурэтхэр памятникхэм ятеухуауэ кӀэлъыкӀуэ музейнэ материалхэм къэгъэлъэгъуагъэх.

Гимн

Севернэ Осетие Алание Республикэм и къэралыгъу гимн

Урысыбзэ · урыс версие

Гимныр Верховнэ Советым и постановленэмкӀэ 1994 гъэм и 24-м ноябрым къабыл къыхагъэщтагъэ. Къэралыгъу символым теухуауэ щыӀэ информациер республикэм и официалнэ порталым къыдэкӀыгъэ.

Къабыл къызэращӀыгъэ текстымрэ къэралыгъу гимным теухуауэ щыӀэ информациемрэ официалнэ порталым «Официалнэ текст» зыфиӀуэ ссылкэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.

Хронологие

Хъыбархэр: 13 / 13

III-V лӀэщӀыгъуэхэр: Севернэ Кавказым и пэщӀэдзэ аланхэр: М. П. Абрамова и монографием зэджэгъэ зэман.
XIV-XIX лӀэщӀыгъуэхэр: Даргавскэ некрополым щыӀэ зэман, музейм и датировкэмкӀэ, XIX лӀэщӀыгъуэм и пэщӀэдзэм нэс.
1784: Терек псым и Ӏуфэм Владикавказ къалэ къызэращӀыгъэр.
1893: Терскэ облаҫым и музей къызэращӀыгъэр, Национальнэ музейм и пэщӀэдзэу.
1924 илъэсым ишӀум и 7-м: Севернэ-Осетинскэ автономнэ облаҫыр къызэращӀыгъэр.
1925: Севернэ-Осетинскэ научнэ-исследовательскэ институтыр къызэращӀыгъэр.
1936 гъэм и декабр: Автономнэ облаҫыр Севернэ-Осетинскэ АССР-у зэращӀыгъэр.
1944: Ингушхэм ядепортацие, зэращӀыгъэ Чечено-Ингушскэ АССР-м и территориехэр зэрагуэшэгъэр.
1992 илъэсым ишӀум и 10-рэ и 11-рэ: Осетин-ингушскэ конфликт, зауэм, цӀыфхэм ялӀэныгъэр, зэраӀэтыгъэу зэрызэблэхыгъэр.
1994 гъэм и 12-м ноябр: Республикэм и Конституцие къабыл къызэращӀыгъэр.
1994 гъэм и 24-м ноябр: Верховнэ Советым и постановленэмкӀэ къэралыгъу гимн къабыл къызэращӀыгъэр.
1998 гъэм и 18-м феврал: «Алание» национальнэ парк къызэращӀыгъэр.
2004 гъэм и 1-3 сентябрхэр: Бесланым и 1-нэ гъэсэныгъэ унэ яубытагъэ, заложникхэр лӀагъэх.