КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Къушъхьэ къуэлэн, мыжъо псыкъуэм, мэкъупIэ бгъухэм ыкIи лъэгапIэ къуэшъхьэхэм зыхэт
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Ишъхъэрэ Осетие Алание

Осетинхэр

Ирон · Дигорон

Осетинхэр: алан хэкунас, ирон ыкIи дигор хабзэхэр, бзэ, культурэ ыкIи къушъхьэ обществэхэм я гъащIэ. Динхэм я тарих, христианствэ ыкIи ислам зэрызыхэхьарэр, материалхэр зыхэтэу икъэлэшъуашэ хронологие.
Регионхэр:КъырзыстэнИшъхъэрэ Осетие Алание
Къушъхьэ Дигорие: Урухым и къэлэшъуашъу пейзаж · иллюстрацие

Бзэ

Осетин бзэ: ирон ыкIи дигор

Унагъо

Индоевропейскэ унагъом, къэблэгъэ-иран гупыр

Бэныгъ

485 646 Урысыем (2021 гъэм и перепись)

Тхыдэ

КъуэкӀыпӀэ Кавказым и лъэпкъ. Осетинхэр Кавказ и Къэхъущхьэ Ӏуашъхьэм и лъэныкъуитӀымкӀэ, Урысыем и нэгъуэщӀ регионхэмрэ къэрал нэмыщӀхэм и обществэхэмрэ щопсэу. Я историем иранэбзэ хабзэ, аланэ пэщылъыкӀэрэ Кавказым и гъунэгъухэмкӀэ лӀэщӀыгъуэ куэдкӀэ зэпыщӀынырэ хеубыдэ. Лъэпкъыгъуэр гражданствэм е щыпсэу щӀыпӀэм имызакъуэу зэхуэдэкъым.
Аланэ пэщылъыкӀэ. Осетинэбзэр аланэбзэ хабзэм и кӀэухыу щыӀэщ. Ауэ курыт лӀэщӀыгъуэхэм Аланиер иджырей лъэпкъым е къэралым и кӀэлъыкӀуэ копиэ ямызакъуэт: и цӀыхухэр, политическэ гъунэхэррэ культурэ зэпыщӀынырэ зэхъуэкӀыу щытащ. Археологическэ комплекс зыбжанэм я къызыхэкӀыныр еджэным и Ӏуэху мэхъу.
Аланхэм япэу. III-рэ V-рэ лӀэщӀыгъуэхэм я археологическэ материалхэм КъуэкӀыпӀэ Кавказым и кӀэм аланэ культурэм и къэхъукӀэррэ сармат дунеймкӀэ и зэпыщӀынырэ къагъэлъагъуэ. ХьэдэщӀыпӀэр, щӀыфэгъэщӀэгъуэр е хьэдэщӀыкӀэ хабзэр зэрызакъуэу хьэдэщӀа цӀыху псоми я лъэпкъ паспорткъым.
Курыт лӀэщӀыгъуэхэм я зэпыщӀыныр. Аланиер Византием, Абхазэ къэралым, Хъырцэмрэ губгъуэ гъунэгъухэмрэ зэпыщӀащ. Христиан миссиехэр, дипломатиеррэ тхьэгъэщӀэну унэхэм я щӀынырэ и историем и кӀэщӀэхэу щытащ. Патриарх Николай Мистик и тхыгъэхэр а зэпыщӀыныгъэхэм теухуа тхылъ материалхэм ящыщщ.
XIII-рэ XIV-рэ лӀэщӀыгъуэхэм я кӀуэныгъэхэр. Монгол походхэррэ яужькӀэ зауэхэр, 1395 гъэм Тимур и походыр хеубыдэу, алан политическэ центрхэр зэрыгъэзэщӀащ, цӀыхухэм я щыпсэукӀэр зэхъуэкӀащ. ЦӀыхухэм я зы Ӏыхьэр бгыхэм кӀуащ; нэгъуэщӀ гупхэр Кавказым и пэмыкӀыу ижьыжу кӀуащ, Юань империем и къулыкъуми хыхьауэ.
Бгыхэм и къуэхэм и обществэхэр. Алагир, Куртат, Тагауррэ Дигор обществэхэм я псэукӀэмрэ социальнэ зэпыщӀынырэ яӀэу къуажэхэр зэхуаӀуащ. Лъэпкъ зэпыщӀыныгъэхэррэ къуажэ обществэхэрэ зэмылӀэужьыгъуэ дэгъэзеигъуэхэр ящӀащ. «Лъэпкъ системэ» зэрызакъуэу зэмызэхъуэкӀыу ягугъэм имыкуэу щыӀэщ.
Урыс империемкӀэ зэпыщӀыныр. XVIII лӀэщӀыгъуэм осетин представителхэм я зэджэныгъэхэррэ я упщӀэхэрэ шынагъуэншагъэм, сатумрэ цӀыху гъэзэщӀэнымрэ зэпыщӀащ. 1774 гъэр а зэпыщӀыныгъэхэм я историческэ пӀалъэу къэблагъэщ, ауэ зэмылӀэужьыгъуэ обществэхэр административнэ системэм иригъэхьэныр кӀыхь дэгъэзеигъуэт.
XIX лӀэщӀыгъуэр. Бгыхэм къыщыкӀуэу губгъуэм кӀуэныр, гъуэгущӀэхэррэ административнэ учрежденэхэрэ экономикэррэ еджапӀэ псэукӀэр зэхъуэкӀащ. ЕджапӀэм и гъэсэныррэ тхыгъэ культурэрэ зрагъэужьащ. Бгыхэм и къуажэр, къалэ Владикавказрэ Ӏуашъхьэм и кӀэмкӀэ обществэхэрэ зэмылӀэужьыгъуэ псэукӀэ яӀэт.
XX лӀэщӀыгъуэррэ гъэлъэщӀэныгъэм теухуа тхыдэр. Совет автономиехэррэ обществэ зэхъуэкӀыныгъэхэрэ политическэ псэукӀэррэ культурэр зэхъуэкӀащ. 1992 гъэм Пригороднэ район деж зауэм шынагъуэ цӀыхухэр яукӀыу, насилиерэ цӀыхухэр ягъэзэщӀэну ягъэхьэзыру щытащ, ингушхэм ящыщхэм нэхъыбэу. Зауэм и тхыдэр лъэпкъ псоми теухуа унафэу зэрыгъэзэщӀэным хуэмыфащ.
ЦӀыхухэррэ бзэр. Урысыем 2021 гъэм щыщӀэныгъэм, ВПН-2020 официальнэ цӀэмкӀэ, 485 646 осетинхэр къызэригъэлъэгъуагъ. Ар урыс щыщӀэныгъэм и кӀэухыу, дуней псом и цӀыху бжыгъэкъым, тхьэрыӀуэхэм е бзэм и тепсэлъыхьхэм я бжыгъэкъым.

Иронхэр, дигорхэр и местнэ обществэхэр

Иронрэ дигоррэ традициехэр. Иронхэр дигорхэри тӀо бэщыгъэ бзэ и культурэ гупхэу щытхэх. Дигор бзэм и литературнэ нормэ пшъэрылъ иӀ. Бзэм и местнэ культурэм язэхэщӀыкӀхэр гупым ичленхэр зы динэу пылъыхэу къэзыгъэлъагъуэхэп. Къуэхэм яидентичностхэр. Алагирхэр, куртатинхэр, тагаурхэр, туалхэр и нэгъуэщӀ местнэ цӀэхэр обществэхэм язэхэсэныгъэм и историем ягъунэгъухэщ. Ахэр зы зэгъэуцуэм имыгъэувэу щымыт: диалект, къуэ общество и фамилие зэхэлъыкӀ зэмыщӀхэу къэзыгъэлъагъуэхэщ. Лъэпкъыгъуэ и фамилие. Мыггаг, унагъуэ и къудамэ и фамилие и къуэшэныгъэ лъэпкъыгъуэ зэпыщӀэныгъэм и зэмыщӀэ лъэныкъуэхэр къэзыгъэлъагъуэхэщ. Зы лъэпкъыгъуэ и адэ-жьэдэм и тхыдэ унагъуэ игу ищӀэныгъэу щыт, ауэ историческэ генеалогием папщӀэ документхэм ядэгъэувэныгъэ иӀэ хъунущ.

Бзэ

Осетинэбзэр индоевропейскэ унагъом и къэблэгъэ-иран бзэхэм ящыщщ. И иранэ лъабжьэр Кавказ бзэхэмкӀэ зэпыщӀыныгъэ куэдкӀэ хъумащ. Кавказым щыпсэуныр генеалогиеу нахэбзэ, адыгэбзэ е картвелэбзэ иригъэщӀыкъым.
ДиалектитӀ къэхъу: иронрэ дигоррэ, макъымкӀэ, псалъэмкӀэрэ грамматикэмкӀэ зэхэщыкӀхэр. Ирон лъабжьэмкӀэ литературэ осетинэбзэр къэхъуащ; дигорэбзэм и литературэ нормэ иӀэщ. Кудар-Джавэ псалъэр еджэхэм я нэхъыбэм иронэбзэм ирихьэ, ауэ нэгъуэщӀ классификациэхэри щыӀэщ.
Тхыгъэ хабзэр тхьэгъэщӀэну унэхэм я зэдзэкӀыныгъэхэмкӀэ, грамматикэхэмкӀэрэ еджапӀэ тхылъхэмкӀэ къэхъуащ. 1798 гъэм осетин катехизис къыдэкӀыгъ. 1844 гъэм А. М. Шёгрен и грамматикэр кӀэщӀ псалъалъэм иригъэхьэу къыдэкӀыгъ, бзэм и наукоу къэгъэлъэгъуэным и пӀалъэшхуэу щытащ.
XX лӀэщӀыгъуэм зэмылӀэужьыгъуэ графикэ лъабжьэхэр къагъэсэбэпащ. Иджырей осетин алфавитыр Ищхъэрэ Осетием кириллицэм тетщ, æ хьэрфи хеубыдэу. КъуэкӀыпӀэ Осетием и осетин тхыгъэхэр 1938–1954 гъэхэм хъырцэ графикэмкӀэ къыдагъэкӀыу щытащ.
В. И. Абаев и историко-этимологическэ псалъалъэм псалъэхэм я тхыдэррэ бзэ зэпыщӀыныгъэхэрэ къэплъыфынущ. БзэщӀэныгъэ институтым и цифровэ къыдэкӀыгъэм псалъалъэ материалхэм яхуэплъыфынущ; зы псалъэм и этимологиер лъэпкъ псоми я къызыхэкӀыныр къэгъэлъэгъуэныр зэхуэдэкъым.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Динхэм я жьы къэбзэхэр. Традиционнэ культурэм ираным и къэсэныгъэрэ Кавказым и зэпыщэхэрэ зэхэтхэ. Мэкъумэш, былымщIэныгъэ, лъэпкъ гъэсэныгъэм и тхыгъэхэрэ икIи священнэ пространствэм и теплъэхэм зэмылIэшIэгъу обрядыр къызэгъэпэщыжагъэх. КIэух тхыгъэхэм яужь дэдэм я зэмылIэшIэгъу дин зэпэщIэувэу щытар къызэщIэкъуэжыфынукъым. Хуыцау икIи ялъэгъу пщыхьэхэр. Дзыоным и традицие Хуыцау, Уастырджи, Уацилла, Фалвара икIи нэгъуэщI сакральнэ сурэтхэм я мыхьэнэр иIэщ. Ахэм я функциехэрэ икIи я гъэхъужыкIэхэр зэмылIэшIэгъущ. Уастырджи и цIэм святей Георгием и зэпыщэныр историеу иIэщ, ау ари адэ-жьэдэм я гурыIуэныгъэ псори къигъэнакъым. Христос дин къэсыныр. Аланием и христос дин институтхэм я зэпэщIэувэныр Византием и миссие икIи X лIэщIыгъуэм и щIэдзэм Абхаз пщыгъуэм и дэIэпыкъуныгъэм зэпыщIащ. Тхыгъэхэм я датэхэр икIи событехэр яужь иротхэ: гъэсэныгъэхэм 916–917 икIи 922 гъэхэр къыщыщIэх. Зы гъэм дэмыгъэу дэмыкIыу цIыху псори дин зэрихъуэкIыну датэу щыткъым. Унэхуэхэр икIи дин зэрыщызыхъуэкIыу зэмызэгъу щыныр. Церковь ухуэныр икIи кафедрэм и щытыкIэм христос дин зэрыщыIэм и щыхьэт техъуэ. Тхыгъэхэм къэгъэлъэгъуауэ щытым пэщIэуэ щIыпIэм и хабзэхэр къэнауэ щытым и щыхьэт техъуэ. Пщым и крещениер, епархием и щыIэныр икIи гъэсэныгъэм и цIыхухэм я махуэ къэс динхэр зэмылIэшIэгъу упщIэхэщ. Курыт лIэщIыгъуэхэм я Алание зэхэзыха нэужь. Зауэ зэхэщIыкIхэм ипэкIэ институтхэр къащтэжащ, ау христос цIэхэр, махуэшхуэхэр икIи обряд элементхэр щызэхэкIакъым. Ахэр щIыпIэ культхэм ягъунэгъуу щыIэу щытащ. Грузин церковь щIыпIэм икIи щIэ миссиехэм икIи а традициер зэращIыжащ. XVIII икIи XIX лIэщIыгъуэхэм я миссиехэр. Осетин дин комиссиер, дзыоным и къулыкъущIэхэм я Iуэхухэр, тхылъхэр зэдзэкIыныр икIи еджапIэхэм православнэ практикэр икIи тхыгъэмкIэ еджэныр зрагъэщIащ. Миссионерствор Урысей и щыIэныр зэрыщыгъэщIэгъуэну щытым и щIыпIэм щызэщIауэщ, аращ дин, еджэныгъэ икIи политикэ лъэныкъуэхэр зэпыщIауэ щытыр. Ислъам зэрызыхъуэкIыу щытар XVII икIи XVIII лIэщIыгъуэхэм щыщIэдзауэ Къэбэрдейм и зэпыщэхэр, пщыхэм я зэпыщэныр икIи лъэпкъ зэпыщэхэри мыхьэнэшхуэ зиIэ каналу хъуащ. XIX лIэщIыгъуэм ислъам практикэр общинэхэм я зыкъомым и щIыпIэм щыгъэбыдэжащ. А процесс осетин псори къимыубыдэу икIи зы диалектым и гъунапкъэхэм дэмыгъэу щытакъым. Муслъымэн общинэхэр. Осетин муслъымэнхэр нэхъыбэу суннит традицием щыщщ. Историеу ислъамыр Дигорием и зыкъомым икIи нэгъуэщI осетин обществэхэм я зыкъомым щыщIэщ. «Дигорэ псори муслъымэнщ, иронэ псори христосщ» жыхуа Iуэхум щыIэ зэмылIэшIэгъу псори пэжыу къигъэлъагъукъым. Куывд, дзуархэр икIи священнэ щIыпIэхэр. Куывд дзыоным и шхын, дзуархэм я лъэгъуныр икIи зэдай махуэшхуэхэр дин практикэр обществэ гъащIэм зэпыщIыу щытщ. Святилищэм къуажэ, къуэ икIи нэхъ куу мыхьэнэ иIэу щытыфынущ. Иджырей унэм и ухуэкIэр курыт лIэщIыгъуэхэм щыщIэдзауэ зэмыщIэу къэнэну щыткъым. Совет заман. Дин пэщIэувэ политикэм дин институтхэм я цIыху напэм и Iуэхухэр къигъэщIэгъуэну щытащ. Унагъуэ икIи обществэ обрядхэр а зэманым къэнэжащ икIи я мыхьэнэр щIэгъэзэщIащ. Светскэ культурэм и зегъэужьыныр унагъуэ псори зэхуэдэу дин къэмыщтэныр къэгъэлъагъукъым. Иджырей зэмылIэшIэгъуныгъэр. Осетинхэр православнэ, муслъымэн, традиционнэ дин щIэтхэм я щIэтхэу е светскэ цIыхухэу зэрыщытым къэзыгъэлъэгъуэфынущ. Зыкъомым церковь щIэтныр традиционнэ обрядхэм ягъунэгъуу зэхащIыфынущ. Традиционнэ дин и цIэхэр икIи гъунапкъэхэр ишIыкIэ зэхэпхъэныр икIи наукэм и зэджэныр я Iуэхущ. Дин историер зэрыщыджынур. «Язычествэ», «монотеизм», «синкретизм» икIи «цIыху дин» жыхуа Iуэхэхэр зэмылIэшIэгъу гъэсэныгъэ икIи конфессиональнэ Iэмалхэр къэгъэлъагъуэ. Абыхэм я зыри осетин псори я пэжыу зэрыщытыну щыгъэпщIэнукъым. ЩIыпIэ упщIэм цIыху псори и статистикэр къызэщIэкъуэжыфкъым.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Осетинэбзэр индоевропейскэ унагъом и къэблэгъэ-иран бзэщ.
  • Иронрэ дигоррэ зэхэщыкӀыкӀхэр; дигорэбзэм и тхыгъэ нормэ иӀэщ.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • Урысыем 2021 гъэм щыщӀэныгъэм 485 646 осетинхэр къызэригъэлъэгъуагъ.

Культурэри гъащIэри

  • Коста Хетагуров и «Ирон фæндыр» зэхэгъэхьыгъэр япэу 1899 гъэм къыдэкӀыгъ.
  • Джэгуапхъэр предмет коллекциехэмрэ гъэпсыкӀэ экспедициехэмрэ ядокументациещ.

Тхыдэ

  • X лӀэщӀыгъуэм ипэм Аланием христианствэм иригъэхьэным и Ӏуэхугъуэ зыбжанэхэр зэджэхэм язэхуаку ягугъэ.
  • Реком и унэ 1995 гъэм и мафӀэм иужькӀэ аргуэдзу къэгъэзэщӀащ.

Хронологиер нахьыбэу

  1. III–V илъэсэхэр

    Центральнэ Предкавказьем иаланскэ культурэр
    Погребальнэ памятникхэр антропологическэ ыкIи лингвистическэ даннэхэмкIэ зэдгъэджэнхэмкIэ къызэрагъэпэщыгъэх.

  2. Ишъхъэрэ ШӀыпӀэ Ортэджыр

    Северокавказскэ Аланиер иразвитиер
    Политическэ зэпыщэхэр ыкIи культурнэ гъэхъэнэр зэхъокIыгъэх; средневековэ цIыфхэр зы современнэ этническэ схемэкIэ зэхэгъэуцуагъэу щытэп.

  3. X илъэсым икIэух

    Христианскэ миссиер ыкIи аланскэ кафедрэр
    Николай Мистик иписьмэхэр Византиер ыкIи абхазскэ правительхэр зэращыIэхэр къызэрагъэлъэгъуагъэх.

  4. 916–917 илъэсхэм е 922 илъэсым ипэ

    Христианизацием идатировкэу зэдгъэгущыIэу щыт
    Датэхэр тхылъ материалхэм яреконструкцием афэгъэхьыгъэх. Ахэр пстэури аланхэр зы зэманым къызэрагъэхъагъэхэр къызэригъэлъэгъуэрэп.

  5. X–XIII илъэсэхэр

    ТхьэшIу унэхэр щыщIыныр ыкIи религиознэ зэпыщэхэр
    Христианскэ институтхэр къэсэм иобрядовэ культурэмкIэ зэдэлажьэхэу щытыгъэх.

  6. 1238–1239 илъэсхэр

    Аланиер монголхэм язауэ
    Политическэ центрхэм яразрушениер цIыфхэм ятефэныгъэмрэ язэхэгъэкIыныгъэмрэ ащыщыгъ.

  7. XIII–XIV илъэсхэр

    Юань империем иIофшIэныгъэм аланхэр
    Аланскэ гъэхъэнэм къыкIыгъэхэм языщыщ Китаим щыIагъ; ахэр яисториер восточнэ хроникэхэм къызэрагъэлъэгъуагъэх.

  8. 1395 илъэс

    Тимур ипоход
    Джыри военнэ катастрофэ зэхэгъэкIыныгъэмрэ къэнэжьыгъэ общинэхэм ящыIакIэмрэ зэхъокIыгъэх.

  9. КIэух средневековьер

    Къушъхьэ псыхъуэхэм яобществэхэр
    Псыхъуэ зэхэгъэуцуагъэхэр ыкIи къуаджэ общинэхэр щIэ услэвиехэм ащыщыгъэх.

  10. XVII–XVIII илъэсхэр

    КабардэмкIэ исламым ипIэкIэныр
    Гъунэгъу ыкIи лъэпкъ зэпыщэхэр мусульманскэ общинэхэр къызэрагъэпэщыгъэх.

  11. 1740-рэ илъэсхэр

    Осетинскэ духовнэ комиссиер
    Миссионерскэ IофшIэныгъэр сведениэхэр зэхэгъэуцуагъэу ыкIи урыс-осетин контактхэр зэрагъэпэщыгъэу щытыгъ.

  12. 1774 илъэс

    Осетин представительхэм урыс властымкIэ ягущыIэныгъэхэр
    Мэздэгу зэгурыӀуэныгъэхэр лъэпкъэгъу пщыкӀутӀыпӀэу щытщ; къэралыгъуэ зэхэгъэкӀыныр кӀыхьэу щытащ.

  13. 1784 илъэс

    Владикавказ къалэу къызэращӀар
    Кавказым кӀуэ гъуэгухэм тет центрыщӀэу къэхъар, иужькӀэ Ишъхъэрэ Осетием и къалэ нэхъыбэу щытащ.

  14. 1798 илъэс

    Осетин тхылъыпӀэу япэрей
    Катехизисым осетин тхыгъэм и пэжьыгъэу щытащ.

  15. XIX лӀэщӀыгъуэм и япэрей Ӏыхьэ

    Миссионер еджапӀэхэрэ тхылъхэр зэдзэкӀыныр
    Чырыстон еджэныр тхыбзэмрэ тхыдэмрэ зрагъэужьыным хэтащ.

  16. 1844 илъэс

    А. М. Шёгрен и грамматикэ
    Санкт-Петербургым бзэм и щӀэныгъэ тхыгъэ псалъалъэ кӀэщӀкӀэ зэдзауэ къыдэкӀащ.

  17. XIX лъэхъэнэ

    Бгыр къызэрыкӀуэныррэ ӀэщӀагъуэм и зэхъуэкӀыныррэ
    Губгъуэм и убзэныррэ административнэ зэпыщӀэныгъэщӀэхэррэ гъащӀэм зэхъуэкӀыныгъэ ящӀащ.

  18. 1881–1887 илъэсхэр

    Всеволод Миллер и «Осетин этюдхэр»
    Гъуэгуанэм и тхыгъэхэр, бзэррэ динхэррэ щӀэныгъэм и системэу зэджэныр я предмету щытащ.

  19. 1883 гъэ

    Традиционнэ щыгъыным и тхыдэ сурэт
    Wikimedia Commons-ым и сурэтым и щӀыӀум Жукаева и пхъур и сурэтыр а датэмкӀэ гъэбелджылащ. Авторыр гъэбелджылакъым.

  20. 1899 гъэ

    «Ирон фæндыр» и япэрей къыдэкӀыгъэ
    Коста Хетагуров и тхылъыр осетин литературэм и пщыкӀутӀыпӀэшхуэу щытащ.

  21. 1906–1907 илъэсхэр

    З. П. Валаев и зэхуэхьэсыныгъэ ӀэщӀагъуэр
    Щыгъынхэр, Ӏэмэпсымэхэррэ ӀэщӀагъуэхэррэ этнографическэ музейм и зэхуэхьэсыныгъэм хэтащ.

  22. 1922 илъэс

    Ишъхъэрэ-Осетин автономнэ областыр къызэращӀар
    КъуэкӀыпӀэмкӀэ Совет административнэ зэхэгъэкӀыныр Къыргъыз ССР-ым и хэкум щытащ.

  23. 1924 илъэс

    Ишъхъэрэ-Осетин автономнэ областыр къызэращӀар
    Ишъхъэрэ-Осетин автономиер къэхъуащ; и статусыр иужькӀэ зэхъуэкӀащ.

  24. 1920-рэ 1930-рэ илъэсхэр

    Тхыбзэ системэхэм яку дэхьэныгъэхэр
    Еджэныррэ тхылъ къыдэкӀыныррэ тхыбзэм и зэхъуэкӀыныгъэхэм ягъусэу щытащ.

  25. 1936 илъэс

    Ишъхъэрэ-Осетин АССР
    Автономнэ областыр автономнэ республикэу зэхъуэкӀащ.

  26. 1938–1954 илъэсхэр

    Ишъхъэрэ Осетием къуэкӀыпӀэмкӀэ Къыргъыз тхыбзэр
    КъуэкӀыпӀэмкӀэ Къыргъыз алфавитыр къагъэсэбэпащ; иужькӀэ кириллицэ лъабжьэр къызэращӀэжар.

  27. 1939 илъэс

    СурэтщӀыгъэ музей къызэращӀар
    Владикавказым щыщ республикэ сурэт галереяр иджырей музейм и лъабжьэу щытащ.

  28. 1941–1945 илъэсхэр

    Ефыгъуэ зауэшхуэр
    Зауэм и щӀэныгъэр, гъэгумэкӀыныгъэхэррэ кӀуэдыныгъэхэррэ унагъуэмрэ жылэмрэ я гъэщӀэгъуэныгъэм хэтащ.

  29. 1958–1989 илъэсхэр

    Василий Абаев и псалъалъэ
    Осетин бзэм и тхыдэ-этимологическэ псалъалъэм и томахэр къыдэкӀащ.

  30. 1970 илъэс

    Е. Н. Студенецкая и этнографическэ экспедицэр
    Щыгъынхэр, музей Ӏэмэпсымэхэррэ гъуэгуанэм и щӀэныгъэхэррэ тхыгъэу щытащ.

  31. 1971 гъэ

    Музейм Махарбек Тугъанов и цӀэр фӀащащ
    ЦӀэм учрежденэм осетин сурэтщӀыгъэм и тхыдэм и зэпыщӀэныр гъэбелджылащ.

  32. 1980-хэ илъэсхэм я кӀэухэрэ 1990-хэ илъэсхэрэ

    Динрэ культурэрэ инициативэщӀэхэр
    Традиционнэ динрэ жылэм и Ӏуэхугъуэхэррэ зэгурыӀуэныгъэм и темэу щытащ.

  33. 1992 илъэс

    Осетин-ингуш конфликт
    Пригороднэ районным щыщ насилиер гражданхэм я кӀуэдыныгъэмрэ зэрымыщӀэу зэрызэхэгъэкӀынымрэ хэтащ.

  34. 1994 илъэс, 12-рэ мазаем и 12-рэ махуэ

    Ишъхъэрэ Осетием и Конституцэр
    Республикэм и закон нэхъыщхьэр къащтащ. А датэр осетин тхыдэм и кӀэухыу щыткъым.

  35. 1995 илъэс

    Реком и мафӀэм иригъэзэгъуаррэ иужькӀэ и къызэращӀэжаррэ
    Святилищэм и иджырей тхыдэм псыхьэ тӀысыпӀэм и кӀуэдыныррэ и къызэращӀэжыныррэ хэтащ.

  36. 2004 илъэс, сентябрым и 1-рэ – 3-рэ махуэхэр

    Беслан и трагедиер
    № 1 еджапӀэр террористхэм яубыдыррэ заложникхэм я кӀуэдыныррэ жылэм и гъэщӀэгъуэныгъэм и кӀуэдыныгъэшхуэу щытащ.

  37. 2008 илъэс, август

    Зауэррэ цӀыхухэм я зэрызэхэгъэкӀыныррэ
    Ишъхъэрэ Осетиемрэ и гъунэгъу районхэмрэ щыщ зауэ Ӏуэхугъуэхэррэ иужькӀэ насилиеррэ лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэхэм я цӀыхухэм ятехьащ.

  38. 2012 илъэс

    Академическэ монографие «Осетинхэр»
    «Народхэр и культурэхэр» серием и тхылъым историем, гъащӀэм и образым и культурэм яджэгу зэхэгъэуцуагъэх.

  39. 2021 илъэс

    Всероссийскэ цӀыфыбэ зэхэлъыкӀ
    Урысыем 485 646 осетинхэр зэрагъэлъэгъуагъэх; къэӀуагъэхэр ВПН-2020-м и хэкумэ къыдагъэкӀыгъэх.

  40. 2022 илъэс

    Ишъхъэрэ Кавказым христианствэм иджэгу зэджэгъэхэр
    СОИГСИ-м и тхылъыкӀэм историер, тхыгъэхэм яшӀэныгъэхэр иджырей дин гъащӀэри зэхэгъэуцуагъэх.

Шхын

  • Осетин тхъурыжьхэр

    Тхъурыжьхэр къэшэчым, лымым, удзхэм икIи нэгъуэщI шэчым ирагъэщI. Унагъуэ, махуэшхуэ икIи хьэдэгъэлъэгъуэ шхынхэм я щыгъэтыкIэ хабзэхэр зэмылIэшIэгъущ; иджырей ресторан ассортиментыр историе обряд столым хуэдэкъым.

  • Щы тхъурыжь икIи обряд

    Зыкъом заздравнэ обрядхэм щы тхъурыжь ягъэщI; хьэдэгъэлъэгъуэ шхыным и зэхэтыкIэрэ символикэрэ зэмылIэшIэгъущ. Ахэм я мыхьэнэм и цIыху гурыIуэныгъэхэр зы пэжыу зэмыщIэу щыта гурыIуэныгъэу къэгъэлъэгъуэныр хуэмэкъым.

  • Шэ Iуэху икIи гъэмахуэ-щIымахуэ зэхъуэкIыныр

    Къэшэч, шэ зэхэщIыкIхэр, хьэцэпэцэ икIи лым шхынхэр бгылъэ былымщIэныгъэмрэ мэкъумэшымрэ зэпыщIащ. Шхынхэм я зэхэтыкIэр лъэгагъым, IэщIагъуэм икIи гъэм и зэманым зэрехьэщIэу щытащ.

  • Пиво ритуальнэ шхыным щыщыу

    Традиционнэ пивор дзыоным и шхынхэм я тхыгъэхэм къыщыщIэх. И обряд мыхьэнэр осетин псори зэхуэдэу ирагъэлакъым, нэхъыбэу нэгъуэщI дин хабзэ зиIэ общинэхэм.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • Æгъдау икIи этикэ

    Æгъдау зэрыщытыкIэ хабзэхэр, лъэгъуныр икIи обществэ зэхэтыкIэр зэпыщIыу щытщ. Ирондзинад наукэ тхыгъэхэм осетин этикэ идеал къэгъэлъагъуэ; ари цIыху псори я къэлъхуа щытыкIэхэу къэбгъэлъэгъуэфынукъым.

  • Нэхъыжьхэр икIи нэхъыщIэхэр

    Гъэм и этикетым саламэтым, псалъэм икIи столым щыщытыкIэм ирегулэ. Историе хабзэхэр я зэманым и контекстым щыджынущ; иджырей унагъуэм ипэкIэ хабзэ псори зэригъэщIэну хуэмэкъым.

  • Лъэпкъ зэхэщIыкIхэр

    Мыггаг зы лъэпкъ къэхъукIэм и гъэсэныгъэмкIэ зэпыщIа унагъуэ зыкъом зэхуишэс. Апхуэдэ зэхэщIыкIхэр къуажэ общинэмрэ бзэ диалектымрэ ящхьэщыкIынущ. Иджырей лъэпкъ зэIущIэхэр а гъэсэныгъэр зэрызэхэщIыкI Iэмалхэм я зыщ.

  • Хьэщӏэгъуэмрэ зэдэӏэбэнымрэ

    ХьэщIэ къэщтэныр икIи лъэпкъхэмрэ гъунэгъухэмрэ я дэIэпыкъуныр зэпыщэныгъэм и этнографием щIэныгъэшхуэ иIэщ. Ахэм я конкретнэ теплъэхэр къуажэ икIи унагъуэ зэхэтыкIэм иригъэузу зэхъуэкIы.

Щыгъын

ЛIы комплексым джанэ, гъуэншэдж, бешмет, черкес, щхьэтепхъуэ икIи вакъэ хэтащ. Буркэрэ башлыкэрэ уэшхым икIи уэлбанэм щызэхъумэ. Кавказ зэдай элементхэр щIыпIэ щытыкIэхэм ягъунэгъуу зэхэтащ; зы черкесымкIэ сурэтым дэт цIыхум и лъэпкъыр къэбгъэлъэгъуэфынукъым.
Бзылъфыгъэ щыгъынхэр, шъхьащыкъухэр, бгырыпххэр ыкӀи зэпыщӀэхэр зэманым, чӀыпӀэм ыкӀи лэжьыгъэм тетэу зэщхьэщыкӀэх. Е. Н. Студенецкэ и 1970 илъэсым и экспедициер музеехэм ыкӀи къэралыгъо кӀэлъыплъыгъэхэм къахэкӀыгъэ пкъыгъуэхэр гъэпщылӀэным и тхыгъэхэм ягъэпщэн. Ащ иӀэ щӀыкӀэр нахь шӀэныгъэшху, датым ымыӀэу «лъэпкъ щыгъын» зыфаӀорэм нахь.
Мыщ фигумэ исторы портрет, Wikimedia Commons-мэ зэригъэлъэгъуар осетин хъыздыгъу Жукаева, 1883 илъэсым итрадицэ одеждэм итыгъ. Сурэтым иавтор зэрамыгъэунэфырэп; гъэлъэгъоныгъэм Кунсткамерэм итекъухьылъыр къыщыгъэлъэгъуагъ. Сурэтым къыгъэлъэгъуагъэу щыт зыгорэ костюм, ау осетин одеждэм ипстэури зэхэщыкIыгъэхэр къызэригъэлъэгъуэрэп.

Национал шъуашэ

Осетин пхъур Жукаева и традиционэ щыгъыным. 1883 гъэ, Wikimedia Commons и къэгъэлъэгъуэным тету.Авторым и цӀэр щӀэгъуэщ · къэгъэлъэгъуэным и материал: Кунсткамерэ · Wikimedia Commons · общественнэ достояниэ (Public Domain Mark / PD-old) · историческэ сурэт

Къафэхэр

  • Симд

    ДжэгукIэшхуэр зэфэшъхьафыкIэхэмрэ зэхэтыкIэхэмрэ ащыщ. Архивым изапискэхэм къэзгъэлъэгъуагъэу щыт зэрэщытыр къэзгъэлъэгъуагъэу щытхэр зэгъэпщэн, ау зы сценэ композицэм афэгъэхьынэу щытэп.

  • ДжэгукIэмрэ мафэшхуэмрэ

    ДжэгукIэмкIэ зэгурыIуныр мафэшхуэмрэ нысащIэмрэ якультурэм ащыщыгъ. Иправилэхэр, хэлажьэхэрэр ыкIи иджэгукIэхэр конкретнэ ситуацэм афэгъэхьыгъэх.

  • Фольклорымрэ сценэмрэ

    Профессионал постановкэр традицэ материалэр зэхэгъэкIыжьыгъэу щыт, цIыфхэм афэгъэлъэгъуагъэу. Икостюмыр, ирисунокыр ыкIи ияпэкIэ зэрэщытыр пстэури зэригъэлъэгъуагъэу щытэп, зы къэсэм иджэгукIэм иточнэ записэу.

Музыкэ

Фæндыр жэуапым зэфэшъхьафыкIэ инструментхэм яцIэхэр ащыщых. Хъисын-фандыр смычкэ инструмент, дала-фандыр щипкэ традицэм афэгъэхьыгъ; осетин арфэр нэмыкI конструкцэ тип. Ахэр зы инструментэу зэхэгъэуцуагъэу щытэп.
Нарт сказаниэхэр, исторы ыкIи лирическэ орэдхэр музыка, гущыIэ ыкIи коллективнэ память зэхэгъэуцуагъэх. Фандырым икъэхъукIэ сказаниэр эпическэ сюжет, ау инструментым иизобретениэм идокументальнэ гъэлъэгъоныгъэу щытэп.
Коста Хетагуровым ипоэзие сборникыр «Ирон фæндыр», «Осетинскэ лирэ» еIуагъэ. Ар литературнэ образ, национ культурэм афэгъэхьыгъ; поэтическэ сборникыр музыкальнэ инструментхэм якаталогэу зэхэгъэуцуагъэу щытэп.

ӀэщӀагъэхэр

  • Цы ыкIи сукнэ зэхэлъхьанымкIэ Iофыгъо

    Музеим иколлекциехэм цы зэхэлъхьанымкIэ инструментхэр, сукнэ образецхэр ыкIи одеждэр ащыщых. Ахэр XIX илъэсэм икIэухымрэ XX илъэсэм икIэухымрэ яунэ технологиехэр къызэрагъэлъэгъуагъэх.

  • Вышивкэр, галунхэр ыкIи шнурхэр

    Бзылъфыгъэхэм яIэпэIэсэ образецхэм отделкэмрэ одеждэм иукрашениэхэр зэращIыгъэм итехникэр къызэрагъэлъэгъуагъэх. Зэхэгъэуцуагъэу щытыр къэсэм иIэщыгъэу щыт вещыр ыкIи мастерствэм иобразецэу щыт зыгорэмэ язэхэщыкIыгъэхэр.

  • МыжъомкIэ унэущIыныр

    Башнэхэр, унэхэр ыкIи склепхэр къушъхьэ псыхъуэхэм язэхэтыкIэмрэ тхьэмыщкIэхэм япамятьмрэ афэгъэхьыгъэх. Датировкэр ыкIи назначениер пстэури зы комплекс зэдгъэджэн фае; живописнэ видым иилъэс зэриIэр къызэригъэлъэгъуэрэп.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Даргавскэ некрополь

    Унэм икъулъ ыкIи къулъыкIэ склепхэм якомплексэр погребальнэ архитектурэм ипамятник. Ар зы неподтверждённэ эпидемиэ рассказкIэ зэхэгъэуцуагъэу щытэп.

  • Цейскэ псыхъуэм Реком

    Значимэ святилищ ыкIи общественнэ религиознэ гъивотыгъэм ичIыпI. 1995 илъэсым ипIэмкIэ пчъэгъэм иуж, пхъэ унэр ыгъэтIыгъэ; иджыри икъэлъытэгъэу щытыр нетронутэ древнэ унэу щытэп.

  • Севернэ Осетием иНацион музей

    Музеим икъэзгъэуцуагъэхэм исторыр, археологиер ыкIи этнографиер зэдгъэджэнхэмкIэ къызэрагъэпэщыгъэх, къэзгъэлъэгъуагъэу щыт происхождениэ зиIэ предметхэмкIэ.

  • Махарбек Туганов ицIэкIэ зыфиIорэ художественнэ музей

    Владикавказым изобразительнэ искусствэм икъэзгъэуцуагъэ хъуар щыI, осетин художественнэ культурэм иисториемкIэ анаIэу.

  • Коста Хетагуров ипамять наследиер

    Музеим ипредметхэр ыкIи ипэ илъэсхэм къыдэкIыгъэхэр тхакIуэм иIофшIэныгъэмрэ «Осетинскэ лирэ» къызэрагъэлъэгъуагъэмрэ яисториер къэзгъэлъэгъуагъэх.

ЦӀэхэр

ЛӀыгъэхэр

  • Алан (осетинэбзэ)
  • Ахсар (осетинэбзэ)
  • Ахсартаг (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Сослан (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Батраз (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Урузмаг (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Хамиц (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Ацамаз (осетинэбзэ, нартэбзэ)

Бзылъхугъэхэр

  • Агунда (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Дзерасса (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Ацырухс (осетинэбзэ, нартэбзэ)
  • Заринэ (осетинэбзэ, иранэбзэ)
  • Аланэ (осетинэбзэ)
  • Зардирухс (осетинэбзэ)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

  • Коста Хетагуров

    Поэт, художник ыкIи публицист, осетин культурэм ицентральнэ фигурэхэм ащыщ. «Ирон фæндыр» 1899 илъэсым ипэ къыдэкIыгъ ыкIи литературэм иразвитиемкIэ иIофшIэныгъэшхуэ иIагъ.

  • Василий Абаев

    Лингвист ыкIи иранскэ бзэхэм яIофшIэныгъэм ишIэныгъэл. Осетин бзэм иисторико-этимологическэ словарыр лексикэмрэ бзэ зэпыщэхэмрэ яисториемкIэ основополагающэ Iофыгъэу щыт.

  • Нарт геройхэр

    Сослан, Батрадз, Урузмаг, Сатана ыкIи нэмыкI персонажхэр эпосым ащыщых. Ахэр культурнэ мэхьанэр абиографиехэр реальнэ цIыфхэм ядокументальнэ историеу зэхэгъэуцуагъэу щытэп.

Медиа

Сурэт галлере

Къушъхьэ Дигорие: Урухым и къэлэшъуашъу пейзаж · иллюстрациеХудожественнэ сурэт

Иллюстрациехэр порталым папщӏэ ягъэхьэзыращ ыкӏи документал сурэтхэу щыткъым.