Къырзыстэн

Грузие, е Сакартвело, Къыблэ Кавказым тет, Хы ШIуцIэм икъэлэмрэ къушъхьэ чъыгхэм ягъунэгъу. ИIэдэбэу жьы дэдэ къэпщылIэхэр, Мцхетэмрэ Гелатимрэ яхристос джэгуакIуэхэр, Сванетием ибашнэ къуаджэхэр, грузин тхыгъэр, макъэ зэфэшъхьафхэр зэхэу макъэмрэ чъыгIэшIыныгъэ IэпэIэхэр зэгъэпщэн. Къэралыр икультурэ гъишIэ грузин регион IэпэIэхэмрэ нэмыкI лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яIэдэбэмрэ ахъщэх.

Грузие икъушъхьэ лъэгапIэ къуэхэм ямотивкIэ пейзаж · иллюстрацие · Художественнэ сурэт

3,9411 млн

Geostat-ым 2026 гъэм икӀэм и 1-м иунагъоу; Абхазиемрэ Ипшъэ Осетиемрэ хэмыту

69 700 км²

дунаеу зэлъашӀэ гъунэхэм яплощадь; зэхэгъэуцуныр унагъохэм ястатистикэм къыщыщӀэныгъэмэ ащыщ

ЮНЕСКО-м идунай наследием иобъект: щы культурнэу зэриӀэу, зы природнэу зэриӀэу

Географиер зэрыщытым

Регионхэр ыкIи къэрал псыхьэхэр

Гуырдзыстэм и территориальнэ зэхэгъэхьэныр регион бжыгъэм, автономнэ республикэ тӀум ыкӀи къэлэшхуэ Тбилисим хохьэ. Къуэдэжьым пыухыкӀауэ муниципалитет внутреннэхэр ыкӀи населённэ пунктхэр къэгъэлъэгъуа. Ишъхъэрэ Осетие (Цхинвал регион) и статусыр ыкӀи фактическэ управленэр зэрыщытым и гъэлъэгъуэныгъэкӀэ пыухыкӀа карточкэм къэгъэлъэгъуа.

Къуаджэхэм я пӏэ: 4398
Территориехэр: 13

Справочникым населённэ пункт 4 398 хэт. Спискыр 2026 илъэсым и октябрым и 28-м къэпщыта; населенэм и бжыгъэкӀэ зэрымыгъэщхьэщыкӀыу цӀыкӀу населённэ пунктхэри хагъэхьа. Скобкэхэм националнэ тхыкӀэр хъума, точкэм иужь муниципалитетыр къэгъэлъэгъуа. УрысбзэкӀэ цӀэхэр зэрызэхэгъэхьэныр къэгъуэтыныгъэм иригъэкъуэщ.

Къэлэшхуэ, пыухыкӀа муниципалитетТбилисиГупэ: Тбилиси

Автономнэ республикэАджариеГупэ: Батуми

РегионГуриеГупэ: Озургети

РегионИмеретиГупэ: Кутаиси

РегионКахетиеГупэ: Телави

РегионКвемо-КартлиГупэ: Рустави

РегионМцхета-МтианетиГупэ: Мцхета

РегионРача-Лечхуми ыкӀи Квемо-СванетиГупэ: Амбролаури

РегионСамегрело-Земо-СванетиГупэ: Зугдиди

РегионСамцхе-ДжавахетиГупэ: Ахалцихе

РегионШида-КартлиГупэ: Гори

Къыргъызстаным изакъонхэмкӀэ автономнэ республикэАбхазиеГупэ: Сухуми

Зэпэуцужьыгъэ статус зиӀэ территориеИпшъэ Осетие (Цхинвал район)Гупэ: Цхинвал (Цхинвали)

Географиерэ джылэрэ

Грузиер КъуэкIыпIэ Кавказым, Хы ФIыцIэм икъуэкIыпIэ Iуфэм деж щыIэщ. Ищхъэрэ лъэныкъуэм Большой Кавказ щыIэщ, икъуэкIыпIэ лъэныкъуэм Малый Кавказ икъущхьэ системэхэр. Ипщэ лъэныкъуэм нэхърэ икъуэкIыпIэ лъэныкъуэм климатыр нэхъ щIыIущ; лъэгагъыр природнэ средэм куэдкIэ зэхигъэкIы. Къэралыр Россием, Азербайджанэм, Армением, Турцием ягъунэгъущ. 69 700 км² иплощадыр къэралым идунейпсомкIэ зэрыщыгъэлъэгъуа границэхэм ехьэлIащ. Geostat-м 2026 гъэм и 1 январым ицIыхухэм якъэлъытэныр 3 941,1 мин цIыхущ, Абхазиерэ Южнэ Осетиерэ хэмыту. Абы щхьэкIэ мы показательхэр зэпэщIэхыу зэхуэдэ плотностыр къэгъэлъэгъуэным папщIэ ягуэшын хуейкъым. Geostat-м 2026 гъэм и 24 апрелым ивыпускым 2024 гъэм ипереписыр къыщыгъэлъэгъуащ; 2025 гъэм ищIэдзэм икъэлъытэныри яджыжьащ. Переписым ицIыхухэм ябжыррэ 1 январым иежегоднэ къэлъытэныррэ зэмыщхьэ махуэхэм ехьэлIащ. Тбилисим 2026 гъэм ищIэдзэм 1 369,4 мин цIыху якъэлъытэныр щыIэт.

Къэралыррэ территориальнэ контекстыррэ

Къэращым и Конституцием и тхыдэмкӀэ официал цӀэр: Гуырдзыстэн, гуырдзыбзэкӀэ საქართველო. КъэлэшъхьаӀэр Тбилиси. Абхъазиемрэ Южнэ Осетиемрэ я конституционэ статусырэ я фактэу зэраӀыгъырэмрэ зэхагъэкӀын фае. Абхъазиерэ Южнэ Осетиерэ Гуырдзыстэным и центральнэ ӀэнатӀэхэм я эффективнэ контролым пэмыкӀыу щылъых. ООН-ым и 2025 илъэсым и докладым мыр 1990-хэмрэ 2008-хэмрэ я заохэр зэуагъэхэм ящыщхэу егъэпсы. Докладым ащ нэмыкӀэу къыхигъэщыкӀыгъэх Урысыем зэришӀыгъэр а территориехэм я независимостьымрэ Урысыем и дзэхэр ащ зэрыщыӀэхэмрэ. Къэращым и дунаеу зэхалъхьэу шӀыкӀэ границэхэрэ статистикэм и фактэу иӀэ пкъыр тхылъым и нэкӀубгъом зэхагъэкӀыу къыгъэлъэгъуагъэх.

Лъэпкъхэм теухуа зэпыщӀа тхыгъэхэр

Къырзыцхэр

ქართველები · Картвелеби · Къырзыстэным ис 3 304 075 (2024 гъэмкIэ къэлъытэгъу)

Къырзыцбзэ; егъэпшIыкIыгъэ обществэхэм мегрелбзэрэ сванбзэрэ

Азербайджанхэр

Azərbaycanlılar · Азербайджанхэр · Азербайджаным 9 436,1 мин (2019 илъэсым иперепис)

Азербайджанбзэр: икъыблэ ыкIи итемыр зэхэщыкIхэр

Армянхэр

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Армением (2022 гъэм икъэлъытэгъу)

Армянбзэ: къэблэгъакӀуэ ыкӀи къуэхьэпӀэ армян литературэ нормэхэр

Осетинхэр

Ирон · Дигорон · 485 646 Урысыем (2021 гъэм и перепись)

Осетин бзэ: ирон ыкIи дигор

Региональнэ культурнэ хабзэхэр

Картлирэ Кахетиерэ: Къэблэ-Гурыкъуэ Грузие: Мцхета, Тбилисирэ кахетинэу чаджэм ихабзэхэр. Тарихъыблэ областемэ язэхуаӀуагъэр иджырей административнэ единцэхэм яфӀэкӀыу щыткъым.
Имеретиерэ Гуриерэ: Къэблэ-Гурыкъуэ Грузие: Кутаисирэ Гелатирэ янаследие, ухуэкӀэмрэ шхынымрэ ярегиональнэ формэхэр.
Самегрелорэ Сванетиерэ: Мегрелрэ сванрэ зыкъомыр зэхуаӀуэ картвелрэ бзэхэу щытхэ. Региональнэу бзэм иунафэныр цӀыхум ищызэхэгъэувэныр къыщыгъэувыкъым.
Аджарие: Ипшъэ-Гурыкъуэ Грузием иӀэ Хы ФӀыцӀэм иӀэ Ӏыхьэрэ бгыхэм яӀыхьэрэ; Батуми, шхынрэ музыкэмрэ яхабзэхэр.
Ишъхъэрэ-Къэблэ-Гурыкъуэ бгыхэм яӀыхьэхэр: Тушетие, Хевсуретие, Пшавирэ ягъунэгъу къуэхэм яӀыхьэхэм унагъохэм язэхэгъэуцунырэ обрядовэ культурэм иформэхэр яӀыгъ. Абыхэм яджэныгъэм пае зы общинэ пэмыкӀым иконтекстыр мэхьэнышъ.

Бзэхэррэ тхыгъэррэ

Грузинбзэ: къэралыгъуэ бзэу, тхылъыбзэу

Грузинбзэр картвел бзэ унагъом хэт, ипсэлъэкӀэ тхыпкъи иӀэ. Иджырей еджапӀэмрэ ежьэныгъэмрэ ятхыкӀэ мхедрулир къагъэсэбэп. Бзэм икъэралыгъуэ статусыр Конституциэм хэгъэува.

Мегрелрэ сванрэ

Мегрелрэ сванрэ грузинбзэм зэхуаӀуэ картвел бзэхэу щытхэ, ау тхылъыбзэ грузинбзэм ирегиональнэ вариантхэм яцӀэхэу щыткъым. Мегрелбзэр нэхъыбэу къэблэ-Гурыкъуэм щыпсэлъ, сванбзэр тарихъыблэ Сванетием епхыгъ. Бзэм иклассификациэр цӀыхум ищызэхэгъэувэныр зэхэгъэкӀыфынышъ.

Лазбзэрэ картвел зэхуаӀуагъэр

Лазбзэр мегрелбзэм нэхъыбэу егъунэгъу. Ипсэлъыхэм яныкъуэгъуэ нэхъыбэр Тыркуем ишъхъэрэ-Къэблэ-Гурыкъуэм щопсэу; цӀыкӀу общинэхэр Грузием иХы ФӀыцӀэ Ӏуфэм щыӀэх. Ащ щыщӀэныгъэмкӀэ картвел бзэ плӀым Грузием икъэралыгъуэ бзэ плӀыр къызэрагъэлъагъукъым.

Абхазбзэрэ общинэхэм ябзэ пэмыкӀхэрэ

Грузием иКонституциэм истатье 2-м къызэригъэлъагъуэмкӀэ къэралыгъуэ бзэр грузинбзэщ, Абхазием иАвтономнэ Республикэм абхазбзэри къэралыгъуэ бзэщ. А конституционнэ унафэр территорием ифактическэ унафэщӀыныр къызэригъэлъагъукъым. Къэралым армянбзэ, азербайджанбзэ, урысыбзэ, осетинбзэ пэмыкӀхэри общинэхэм ябзэу къагъэсэбэп.

Общинэхэррэ статистическэ охватыррэ

Грузиер лъэпкъыбэщ. ЩIэныгъэхэм яспискым порталым истатьехэр къегъэлъагъу, ау цIыхухэм яполнэ составыр къегъэлъагъукъым. Общинэхэм теухуа щIэныгъэхэр цIыху псоми япсэукIэм е ядинлыгъэм якъэлъытэныгъэкъым.

Азербайджанхэрэ армянхэрэ: Къэралым иобщинэшхуэхэр ябзэ, еджапӀэ, дин хабзэхэмкӀэ зэриӀэу.
Урысхэр, осетинхэр, езидхэр пэмыкӀ цӀыхухэри: Лъэпкъыгъуэр, гражданствэр, анэдэлъхубзэр, диныр ахэр цӀыхум ихарактеристикэ зэмылӀэужьыгъуэхэщ.
Переписым итерриториальнэ зэхэгъэуцуныр: Geostat-ым къыдигъэкӀыу щыт даннэхэм Абхазиерэ Ипшъэ Осетиерэ яхъумкъым. Абыхэм абхазхэм япсэукӀэ псори ябжыгъэкӀэ е осетинхэм япсэукӀэ псори ябжыгъэкӀэ къагъэсэбэп хъунукъым.

Грузием иисториер

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Илъэс 1,8 млн щыкӀэдзауэ неолит

Дманисирэ чаджэм ипэщӀэдзэрэ

Дманисим къыщыгъуэтахэм жьы цӀыхухэмрэ псэущхьэхэмрэ ялъэужьхэр, илъэс 1,8 миллион нэблагъэ мывэ Ӏэмэлхэри хэт. Ахэр Африкэм ипэмыкӀ щӀыпӀэхэм цӀыхухэм япэщӀэдзэ зэхэгъэуцуныр зэджэныгъэм пае мэхьэныш. Абыхэм иджырей грузинхэу яджыныр анахронизмщ.

ПэмыкӀ зэджэныгъэм Шулаверис-Горарэ Гадачрили-Горарэ неолит поселенэхэр епхыгъ. Керамикэм ихимическэ анализрэ контекстхэм ядатировкэрэ 2017 гъэм PNAS-м истатьям иавторхэм илъэс 6000-5800 нэблагъэ дунем ипэщӀэдзэм ичаджэм ивазэхэм язэхуаӀуагъэр къызэрагъэлъагъуэм икъомэщ. Абы археологическэ свидетельствэу щыт, ау илъэс 8000-м икӀэм иджырей рецептхэм язэмызэгъуэныр къызэригъэлъагъукъым.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

Обзорым жьы къэралхэр, курыт лIэщIыгъуэм икъэралыр, иджырей Грузиер зэхигъэкIы. Зэман зэмыщхьэхэм яграницэхэррэ политическэ цIэхэррэ зэрызэхуэдэкъым.

Мцхета, Гелати, Сванетие Ишъхъэрэ

Гуырдзыстэм ЮНЕСКО-м и Дунейпсо Хэкужъым и объект зыплӀыр щыӀ: Мцхетэ и тарихъ лъэпкъэгъухэр, Гелати и манастыр, Ишъхъэрэ Сванетие ыкӀи колхидэ дождь чъыгхэр мэзхэмрэ псыхъуэ-мэзхэмрэ. Ахэр зэхэгъэкӀын фае зиӀэ лъэпкъэгъу наследием и спискэмрэ «Дунейпсо гукъэкӀыгъу» програмэмрэ. Мцхетэ и объектым Джвари, Светицховели ыкӀи Самтавро хэт. Ахэр зэмылӀэужьыгъуэ зэманым и ансамблхэ, зы илъэсым и унэхэр къэмынэу. Кутаиси пэшылъэу Гелати 1106 илъэсым къыщӀащӀа; манастырыр архитектурэмкӀэ, мозаикэхэмкӀэ, фрескэхэмкӀэ ыкӀи и академием и тарихъымкӀэ щыцӀэрыӀуэ. Ишъхъэрэ Сванетиер Ушгули общинэм хэт Чажаши и культурэ лъэныкъуэкӀэ хъума лъэпкъыу къэгъэлъэгъуа. Бэшэч унэхэм унагъуэ ыкӀи хъумэныгъэ Ӏуэхухэр зэхахауэ щыта. Зы объект спискэм хэтыныр Сванетиер псори зэхуэдэу хъума статус зиӀэу къэзыгъэлъагъуэу щыткъым.

Колхидэ мэзхэр ыкӀи хъума лъэныкъуэхэр

ЮНЕСКО-м и природэ объект «Колхидэ дождь мэзхэр ыкӀи псыхъуэ-мэзхэр» Хы ФӀыцӀэм и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ Ӏуфэ уэлбаным и ещанэ блэкӀым хэт. Абы Аджарие, Гурие ыкӀи Самегрело-Земо-Сванети и мэзхэр ыкӀи псыпцӀэ экосистемэхэр къэгъэлъэгъуа. Ахэр тропик джунглхэкъым, ауэ реликт ыкӀи эндемик лӀэужьыгъуэхэр зиӀэ умеренэ поясым и уэлбанэ мэзхэрщ. Боржоми-Харагаули КъуэкӀыпӀэ Кавказым и къущхьэ-мэз лъэныкъуэхэр хъумэ; национальнэ паркыр 1995 илъэсым къыщӀащӀа. Тушетие и хъума лъэныкъуэхэм къущхьэ къуэхэм и природэ ыкӀи культурэ наследиер зэхаха. Заповедникым, национальнэ паркым ыкӀи хъума ландшафтым я режимхэр зэщхьэщокӀ. Зэманым кӀэлъыкӀуэу къызэрыкӀыныр, регистрацэ и правилэхэр ыкӀи къущхьэ гъуэгухэм я щытыкӀэр зэхъуэкӀыу щытщ. Иджырей щытыкӀэр зы лъэныкъуэ пыухыкӀам и администрацэм деж щыгъэзэщӀэн хуейщ, регионым и пэжыгъэкӀэ зэман псори зэхуэдэу щыту къэмыщӀыу.

Динхэр ыкӀи культурэ зэмызэгъуныгъэр

Конституцэм Гуырдзыстэм и Апостол автокефал православнэ клисам и тарихъ лъэныкъуэкӀэ пыухыкӀа рольыр къигъэлъагъуэ ыкӀи гукъэкӀыгъуэмрэ динэмрэ и хэкужъыр гарантэ ирегъэщӀ. Лъэпкъыгъуэр ыкӀи цӀыхум и гукъэкӀыгъуэр зэщхьэщыкӀыу щытщ. Хэкум и дин общинэхэм я гъусэу православнэхэр, муслъымэнхэр, Армянэ апостол клисам и кӀэлъыкӀуэхэр, католикхэр, жуфтхэр ыкӀи нэгъуэщӀ къэгъэлъэгъуэхэр щыӀ. Переписыр къэзыгъэлъэгъуа принадлежностым кӀэлъыкӀуэ, динэ практикэм и къэгъэлъэгъуэм кӀэлъыкӀуэкъым. Общественнэ вещателэм 2024 илъэсым и переписым и подробнэ итогхэмкӀэ къыдигъэкӀа публикацэм динэм, лъэпкъыгъуэм ыкӀи анэдэлъхубзэм я пыухыкӀа показательхэр къэгъэлъэгъуа.

Тхыгъэр ыкӀи литературэр

Гуырдзыбзэ тхыпкъэ системэ щыщ: мргвловани, асомтаврулиуи щыцӀэу, нусхури ыкӀи мхедрули. Ахэр я функцэхэр зэщхьэщокӀ: мхедрулир иджырей еджапӀэ ыкӀи псэукӀэ практикэм щыгъэлъэгъуа, ипэ ит системэхэр клиса ыкӀи ӀэщӀагъэ лъэныкъуэхэм щыпсэу. 2016 илъэсым а культурэ псэуыр ЮНЕСКО-м и лъэпкъэгъу наследием и спискэм хагъэхьа. Шота Руставели и поэмэ «Тигр шкурэм и витязь» XII-XIII лӀэщӀыгъуэхэм я зэхуакум къыщӀащӀа. Поэмэм и тхылъыкӀэ зэхуэхьэсам 2013 илъэсым дунейпсо «Дунейпсо гукъэкӀыгъу» реестрым хагъэхьа. Тхыгъэм и нэхъыжьыгъэмрэ къэна список псоми я нэхъыжьыгъэмрэ зэщхьэщыкӀын хуейщ: тхылъыкӀэ традицэр лӀэщӀыгъуэ бжыгъэкӀэ къызэрыкӀуа.

Многоголоснэ уэрэдыр

Гуырдзы многоголоснэ уэрэдым зэмылӀэужьыгъуэ жылэ традицэхэр хэт, зы музыкальнэ шаблон къэмынэу. ЮНЕСКО-м 2001 илъэсым устнэ ыкӀи лъэпкъэгъу наследием и шедевру къыщӀигъэува; Репрезентативнэ спискэм 2008 илъэсым хагъэхьа. Традиционнэ полифонием и исследовательскэ центрэм басыр зэрыщытым, макъхэм я контрастнэ кӀуэныгъэм ыкӀи ахэр зэхэгъэхьэныгъэм я формэхэр зэщхьэщокӀ. КъуэкӀыпӀэ ыкӀи къуэхьэпӀэ областемхэм многоголосиер зэхэгъэхьэныгъэм и зэмылӀэужьыгъуэ щӀыкӀэхэр щыӀ; светскэ уэрэдымрэ клиса уэрэдымрэ я пыухыкӀагъэхэр щыӀ. ЮНЕСКО-м и официалнэ напэкӀуэцӀым традицэм и макъыр зэрыщытым зэрыгъэсэныгъэ материал хэт.

Региональнэ шхыныгъуэр

Гуырдзы шхыныгъуэр жылэ традицэхэм къызэрыкӀуа. Имерети хачапурир аджар вариантым и лодочкэ формэмкӀэ пыухыкӀащ; хинкали къущхьэ лӀэужьыгъуэхэр а шхыныгъэм и гъэхьэзырын щӀыкӀэ псоми къэзыгъэлъэгъуэкъым. Самцхе-Джавахети лъэныкъуэм лы ыкӀи хьэжыгъэ шхыныгъэхэр гъэхьэзырын и щӀыкӀэ пыухыкӀахэр щыӀ. ЩыцӀэрыӀуэ шхыныгъэхэм я гъусэу пхали щӀывхэр дзыгъуэ-соусым хэлъу, лобио къэгъэкъуэкӀыпӀэм къызэрыкӀуэ, сациви дзыгъуэ-соусым хэлъу. Я состав, я гъэлъэгъуэныгъэ ыкӀи махуэшхуэ контекстыр областем ыкӀи унагъуэм кӀэлъыкӀуэу зэщхьэщокӀ. Зы меню хэкум и цӀыху псоми хуэӀэзэу къэгъэлъэгъуэныр пэжыгъэкъым.

Квеври ыкӀи чаджэ гъэхьэзырыныр и тарихъ

Квеврир чаджэм и брожэным, и гъэтӀысыным ыкӀи и хъумэным щыгъэлъэгъуа пӀащӀэ глинэ сосуду щытщ. Традицэм сосудхэр ящӀыныр, чаджэм и кӀэлъыкӀуэныр ыкӀи унагъуэмрэ общинэмрэ щӀэныгъэр ягъэхьэныр хэт. 2013 илъэсым а методым ЮНЕСКО-м и лъэпкъэгъу наследием и спискэм хагъэхьа. PNAS 2017 илъэсым и археологическэ статьям неолит керамикэм чаджэм и химическэ лъэужьхэр къигъэлъагъуэ. Авторхэм неолит къэгъуэтыгъэхэмрэ нэхъ кӀэух щӀым хэт сосудхэмрэ я зэхуакум и пробелхэр пыухыкӀауэ ягъэгупсыса. Аращ щӀыкӀэ чаджэ гъэхьэзырыным и жьы дэдэ тещӀыхьэхэр автоматикэу VI илъэс бжыгъэм нэс ипэм щыщ квеври методым и кӀэлъыкӀуэныгъэм и доказательству къэщӀыныр хуейкъым.

Университетхэр, музейхэр ыкӀи наследиер зэрыджэгуныр

Тбилиси университетыр 1918 илъэсым Иване Джавахишвили ыкӀи и гъусэхэм я инициативэкӀэ къыщӀащӀа. Официалнэ тарихъым ижь календарымкӀэ январым и 26-м къигъэлъагъуэ; иджырей гъэщӀэгъуэныгъэ махуэр февралым и 8-м къыщыщӀидзэ. Япэ ректор Петре Меликишвили щыта. Гуырдзыстэм и Национальнэ музейм археологическэ наследиер, Дманиси хэту, еджэ. Национальнэ архивэм нэхъ кӀэух тарихъым и документхэр ыкӀи фотографиехэр къыдигъэкӀ, университет проектхэм картвел бзэхэр ыкӀи многоголосиер яджэ. А учрежденэхэм зэмылӀэужьыгъуэ материалхэр къащӀыгъу: щӀыфэ къэгъуэтыгъэхэр, документхэр, бзэ гъэлъэгъуэныгъэхэр ыкӀи исполненэм и записхэр.

Медиа

Грузием икъущхьэ лъэныкъуэ ландшафтхэр

Грузием икъущхьэ лъэныкъуэ къуэхэм япкъ иткIэ пейзажыр · иллюстрациер Пэмятникхэм ящыIэ изображениехэррэ архивнэ фотографиехэррэ учрежденэхэм ящIэныгъэмкIэ къэгъэлъэгъуащ.

Гимн

Тависуплеба («Хэкуэгъуныгъэ»)

Грузин

Давид Маградзе ипсалъэхэр. Захария Палиашвили имузыкэр, Иосиф Кечакмадзе гимным иобработкэр. Гимныр 2004 гъэм къабыл ящIа; иджырей правовой основам ищыIэныр къэгъэлъэгъуащ.

«თავისუფლება» зыфIащIэр «Хэкуэгъуныгъэ» мэхъу. Текстыррэ музыкэррэ 2018 гъэм и 14 ноябрым и Грузием икъэрал символхэм теухуа Органическэ законэм и № 4-рэ № 5-рэ приложенэхэм хэтщ. Официальнэ текстыррэ нотнэ приложенэри первоисточникым ищIэныгъэмкIэ къэгъэлъэгъуащ.

Хронологие

Хъыбархэр: 18 / 18

Макъэ 1,8 млн гъэ илъэскIэ ипэкIэ: Дманис щIыпIэм икъэлъыхъуэхэр Япэ цIыхухэм, псэущхьэхэм ялъэужьхэр, мывэ Iэмэлхэр.
Макъэ 6000-5800 гъэ н. э. ипэкIэ: Неолит заманым ивиноделиер Шулаверис-Горарэ Гадачрили-Горарэ яархеологическэ контекстхэм ядатировкэхэр.
IV лӀэщӀыгъуэ: Картлим христосанлыгъэр КъуэкIыпIэ Грузием ипадчагъэм христосанлыгъэр къабыл ищIа.
XI лIэщIыгъуэм ипэм ищIэдзэм: Баграт III-м ипкъ иткIэ зэгъэпщIэныр ЗэгъэпщIа курыт лIэщIыгъуэм ипадчагъэр къэхъуа.
1106: Гелати ящIыныр Монастырыр, икъэкIуэцIкIэ щIэныгъэм ицентр.
1783: Георгиевск трактатыр Картли-Кахетием теухуа Россием ипротекторатыр.
1801: Картли-Кахетиер Российскэ империем хэгъэхьэныр КъуэкIыпIэ Грузием ипадчагъэм имонархиер иухыныр.
1918: Университетыррэ Япэ республикэррэ Тбилиси университетыр къызэIуахыныр; 26 майм независимостыр къэгъэлъэгъуа.
1921: Конституциеррэ советскэ зауэмрэ 21 февралым Конституциер къабыл ящIа; 25 февралым Къуэплъ армием Тбилисир иубыда.
1937: Политическэ репрессиехэр Сандро Ахметелирэ Петре Оцхелирэ ярасстрелхэр архивнэ выставкэм къэгъэлъэгъуащ.
1991: Независимостым икъэгъэзэщIэныр 31 мартым иреферендумыррэ 9 апрелым иактыррэ.
1994: Дунейпсом икъэгъэщIэгъуэныгъэм ияпэ объектхэр Мцхетэррэ Гелати монастырым иджы къэгъэлъэгъуа объектыррэ.
1995: Грузием иКонституциер 24 августым къабыл ящIа.
1996: ЮНЕСКО-м испискым КъуэкIыпIэ Сванетиер хэгъэхьэныр Бэшныгъэ архитектурэррэ Чажаши икультурнэ ландшафтыррэ.
2008: Зауэррэ цIыхухэм ягъэзэщIэжыныррэ Иджырей къэухыгъэхэр ООН-м идокладым къыщыгъэлъэгъуащ.
2013: Псэу традициехэмрэ тхылъыкIэ традициехэмрэ якъэлъытэныр Квеври методыр нематериальнэ наследием исипскым хэгъэхьащ, Руставели итхылъыкIэ зэхуэхьэсыр «Дуней псэукIэ» реестрым хэгъэхьащ.
2016: Тху тхыгъэ системэ Грузин тхыгъэм ипсэу культурэр ЮНЕСКО-м инематериальнэ наследием исипскым хэгъэхьащ.
2021: Колхид мэзхэррэ псыIувхэррэ Природнэ объектыр Дунейпсом инаследием исипскым хэгъэхьащ.