Армянхэр

Чыристэныгъэм ипэ диным и хэку. Материалхэм Арамазд, Анаит, Ваагн, Михр ыкӀи нэгъуэщӀ тхьэхэр ягъэлъэгъуащ. Культхэм ятеухуа щӀэныгъэр къызэрыкӀыр V лӀэщӀыгъуэм и чыристэныгъэ тхакӀуэхэм я тхыгъэхэм ыкӀи археологием; ахэр зэпэщыгъэуэ гъэпсын хуейщ, сыт щхьэкӀэ жыжьэу щыӀа хъыбарыр жьы диныр и обрядым и пэщӀэхуэныгъэм хуэдэу къэлъытэгъуэ хъунукъым. Хэку, ираны ыкӀи эллинист зэпыщӀэныгъэхэр. Дин культурэр хэку Ӏэдэбхэм ыкӀи пэщӀэхуэныгъэхэм язэхуаку дэлът. Тхьэхэм яцӀэхэр ыкӀи ясурэтхэр зыщыщхэр ираны дунейм пэщӀэщӀащ, нэгъуэщӀхэр урым тхьэхэм ягъэпщытэжащ. Чыристэныгъэм ипэ диным и Ӏэдэб псори зы зэмызэгъу системэу гъэзэщӀэн хъунукъым. Тхьэхэр ыкӀи ялъэӀу щӀыпӀэхэр. Джеймс Расселл Арамаздыр нэхъыщхьэ тхьэу къелъытэ, Анаитыр нэхъ ялъэӀу тхьэбзыхэм ящыщ зыуэ, Михрыр ираны Митрэ Ӏэдэбым ищӀыкӀыу. Хэку культхэр ыкӀи ахэр эллинист тхьэхэм ягъэпщытэныр зэхъуэкӀащ; чыристэныгъэ тхакӀуэхэм ятхыгъэхэр историе критикэм хуэщӀын хуейщ. Пащтыхь унэм иджыри къызэрымыхуам деж. Чыристэныгъэ общинэхэр ыкӀи проповедь динрэ официалэу къащтэм ипэ къэкӀуащ. Сири ыкӀи урым бзэ зиӀэ хэкухэм ягъэзащӀэныгъэр чыристэныгъэр ипэ зэрызэхэтым щӀэныгъэшхуэ иӀащ. Апостолхэм я Ӏэдэб. Армян церковыр и апостол къызэрыкӀыныр Фаддей ыкӀи Варфоломей япроповедькӀэ зэпыщӀащ. Ар церковь Ӏэдэбщ; ар зэмызэгъуэу датэ зиӀэ документхэм ыкӀи археологие свидетелствэхэм ящыщ къэгъэнагъуэ хъунущ. Григорий Просветитель ыкӀи Трдат III. Пащтыхь ӀэнатӀэм и хъуэжыныр Григорий Просветитель ыкӀи пащтыхь Трдат III-м зэпыщӀащ. ӀэдэбкӀэ 301 гъэ къэлъытэгъуэ хъуащ; Ӏэджэкъуэгъуэхэр IV лӀэщӀыгъуэм и нэхъ къекӀуэкӀ датэхэм, 314–315 гъэхэм ящыщ, ятегущыӀэ. Къэрал унафэр псэущхьэ псоми зэ иухыу чыристэныгъэм къызэрыкӀуаркъым. Агафангелыр дапщэщ кӀэлъыплъыну. Роберт Томсон «Историем» и армян редакцэ цӀэрыӀур V лӀэщӀыгъуэм и яужьитӀым ирихьэлӀэу къелъытэ. Тхыгъэм зэмызэгъуэ Ӏэдэбхэр ыкӀи житие мотивхэр зэхуишэс; хъыбар зэхэзыгъэкӀым и очевидецщыӀэныр IV лӀэщӀыгъуэм ипэ хъуэжыныр и зэманым и тхыгъэу ищӀыркъым. Сири ыкӀи Каппадокие зэпыщӀэныгъэхэр. Ӏэджэкъуэгъуэхэр сири кӀэуэм къыкӀуэ проповедэр ыкӀи Кесарие Каппадокийскэм иужькӀэ зэпыщӀэныгъэхэм язэхуаку ягъэпщкӀу. Динрэ зэрызэращӀэр, епископхэр яӀэтаныр ыкӀи тхылъхэр зэрызэрадзэкӀыр зыбжанэ культурэ хэкухэм кӀуэу зэхъуэкӀащ. ДинэщӀэу диныр зэрызэхэтар. Чыристэныгъэм и хэхъуэныр церковь иерархием и гъэпсыныр, еджэныр, унэхэр яухуэныр ыкӀи жылэ обрядхэм я зэхъуэкӀыныр зэхищӀащ. Ар лъэпкъыбжьэу кӀуащ ыкӀи пэщӀэувэныгъэкӀэ кӀуащ. Пащтыхьым и хъуэжыныр и датэр ипэ диным и верэ псори щызэхэкӀыу къэлъытэн хъунукъым. Алфавит, тхылъхэр ыкӀи монастырхэр. 405–406 гъэхэм тхыпхъэр къызэрыщӀаӀуам Тхыдэм и тхылъхэр зэрадзэкӀыныр ыкӀи тхыгъэ щхьэхуэхэр зэрыгъэпсыныр кӀэлъыкӀуащ. Месроп Маштоц, католикос Саак ыкӀи я гупым я лэжьыгъэм армян бзэкӀэ дин тхылъхэм яхуэзэныр нэхъ ирагъэшэрыуащ. Къэтхыпхъэм кӀэлъыкӀуэу тхылъ тедзапӀэм. Амстердамым 1666 гъэм япэрей армян Библие псори тедзауэ къыдэкӀащ, Воскан Ереванци иӀэтауэ. 1733 гъэм Мхитар Себастаци Венецием щӀэуэ тедзапӀэ къыдигъэкӀащ. Диаспорэм и тхылъ центрхэм еджэныр ыкӀи дин культурэр ягъэкъуащ. Армян апостол церковь. Ар жьы кӀэуэ, е ориентал православнэ, церковхэм ящыщщ. Япэрей Вселенскэ соборхэм ящыщщӀым ящыщщ, 451 гъэм и Халкидон соборыр къащтэкъым. И дин Ӏэдэбыр и историе контекст щхьэхуэм кӀэлъыкӀуэу гъэлъэгъуэн хуейщ, нэгъуэщӀ православнэ юрисдикцэхэм ягъэпщытэныр тэмэму зэрымыщӀэкӀыу. Аварайр ыкӀи дин хэханыр. V лӀэщӀыгъуэм и къэӀэтыкӀэр ыкӀи 451 гъэм и зауэр Сасанид ӀэнатӀэм чыристэныгъэ Армением зороастризм къызэригъэлъэщӀыным пэщӀэувэныр зэпыщӀащ. Зауэм и кӀуэдыныр ыкӀи иужькӀэ дин гъэщӀэгъуэныр зэмызэгъуэ мыхьэнэ яӀэщ; иужькӀэ къэкӀуа хъыбархэр зауэм и тэмэм статистикэу еджэн хуейкъым. Двинам и соборхэр. Япэрей соборыр 505/506 гъэм ирихьэлӀэу къэлъытэгъуэ хъуащ, етӀуанэр иӀэджэкъуэгъуэхэм 552, 554 е 555 гъэм ирихьэлӀэу ягъэуващ. ЕтӀуанэм Халкидоныр и унафэщӀыныр ыкӀи армян календарыр къащтэныр зэпыщӀащ. Церковь и позицэр гъэпсыныр зыбжанэу кӀуащ, 451 гъэм и унафэ зыуэ кӀэух хъуакъым. Церковь центрхэр ыкӀи кӀэлъыкӀуэныгъэр. 1441 гъэм католикосат Эчмиадзиным щӀэуэ къэгъэпсыжащ; ар Килики католикосатыр щызэхэкӀыныр къэмыгъэлъагъуэщ. Церковь центрхэм я историер жылэхэм я кӀуэныр ыкӀи политикэ зэхъуэкӀыныр къэгъэлъагъуэщ. Армян-католикхэр. Католик зэпыщӀэныгъэхэр ыкӀи общинэхэр XVIII лӀэщӀыгъуэм ипэ щыӀащ. 1742 гъэм папэ Бенедикт XIV Авраам Ардзивян и патриаршэ лэжьыгъэр къыщигъэуващ. Армян католик церковь армян обрядыр хъумэ ыкӀи РимкӀэ зэпыщӀауэ щӀэщ. Евангелист общинэхэр. Армян евангелист церковь Константинополым 1846 гъэм дин щӀэуэныгъэм, Библием еджэным ыкӀи миссионер зэпыщӀэныгъэхэм я контекстым къыщӀэкӀащ. И иужькӀэ историер КъуэхьэпӀэм и общинэхэм, диаспорэм ыкӀи Армением зэпыщӀащ. Ислам ыкӀи идентичностхэм я зэхэмыгъэкӀыныр. Хемшин, е хамшен, общинэхэм я историем исламизацэр, армян бзэкӀэ псалъэхэр ыкӀи зэмызэгъуэ самоопределенэхэр зэхищӀащ. Хемшин псори муслъымэу къэгъэлъэгъуэн е псоми зы заманым и этник идентичност яӀэу къэлъытэн хъунукъым. Х. Симонян и редакцэкӀэ Ӏэджэкъуэгъуэ сборникым ар зэхэмыгъэкӀыныр къелъытэ. Нобэ дин. Апостол церковь культурэ гъэщӀэгъуэным щӀыпӀэ хэха иӀэщ, ауэ армянхэм ящыщ католикхэр, протестантхэр, нэгъуэщӀ Ӏэдэб зиӀэхэр ыкӀи светскэ цӀыхухэр щӀэщ. Армение и Конституцэм дин организацэхэм яхуитыныгъэр ыкӀи къэралым къызэрыхахыныр къыщигъэуващ. Лъэпкъым ищыщыныр цӀыхум и дин къэзыгъэлъагъуэкъым.