Армение

Армение Къыблэ Кавказым тет, Армян платом и къыблэ-къокIыпIэ лъэныкъом. Икультурэ Iэдэбэу Эребунирэ Аренирэ археологиер, Эчмиадзиным, Гегардэм, Ахпатым, Санаиным яхристос джэгуакIуэхэр, армян тхыгъэр, хачкархэр, дудук макъэмрэ гъэсэныгъэ IэпэIэхэр зэгъэпщэн. Севан псыхъу, вулкан платохэрэ къушъхьэ къуэхэрэ къэралыр иприродэ сурэт зэфэшъхьафхэр ахъщэх.

3,1039 млн

2026 гъэм иолъэшым и 1-м ипэмкӀэ Armstat-ым ищыӀэхэр, 2022 гъэм иджырикъу зэхэгъэуцуакӀэм тету

29 743 км²

Республикэ Армение иплощадь, официал къэрал справкэм тету

ЮНЕСКО-м идунай наследием иобъект Армение итерриторием тет

Географиер зэрыщытым

Регионхэр ыкIи къэрал псыхьэхэр

Армениер марз пщӀыкӀэу зэхэгъэкӀыжащ. Ереваным зыкъомыркъуэ статус иӀэщ. Марз псоми унагъуэ зэхэгъэхьэхэр, къалэхэр, гъэсэныгъэ кӀуэцӀхэр щыӀэщ.

Къуаджэхэм я пӏэ: 1003
Территориехэр: 11

Справочникым 2025 гъэм и тхылъымкӀэ 1 003 кӀуэцӀ щыӀэщ. ЦӀыху бжыгъэкӀэ зэщхьэщыгъэкъым, кӀуэцӀ цӀыкӀухэри хэгъэхьащ. Национальнэ тхыкӀэр кӀэщӀэу иӀэщ; урыс тхыкӀэм къэхуапӀэхэр къэгъуэтыным иригъэхьэ. Унагъуэ зэхэгъэхьэхэм я уточненэхэр мы тхылъым и версиэмкӀэ щытщ.

Къэлэшхуэ, зыкъомыркъуэ унагъуэЕреванГупэ: Ереван

МарзАрагацотнГупэ: Аштарак

МарзАраратГупэ: Арташат

МарзАрмавирГупэ: Армавир

МарзГегаркуникГупэ: Гавар

МарзЛориГупэ: Ванадзор

МарзКотайкГупэ: Раздан

МарзШиракГупэ: Гюмри

МарзСюникГупэ: Капан

МарзВайоц-ДзорГупэ: Ехегнадзор

МарзТавушГупэ: Иджеван

Географиерэ джылэрэ

Республикэ Армение Южнэ Кавказым ишъхьащыӀ, хы ӀушӀу иӀэп. Къэралыгъэ справкэм иплощадь 29 743 км² ыгъэлъагъу. Къэралым къущхьэхэр, вулкан массивхэр ыкӀи псыхъуэхэр хэтхэ. Армян къущхьэхэр историе-географие шӀыкӀэ зэхэгъэкӀыгъэу иджырей республикэм итерриторием нэхърэ нэхъ бэлацэ. Armstat ибюллетенкӀэ 2026 гъэм ишӀыпӀэм и 1-м ипостояннэ цӀыфхэр 3 103,9 минэу щытащ, ахэмэ Ереваным 1 149,5 минэ хэту. Ар 2022 гъэм ипереписым ибазэу иджырей зэхэлъыкӀэу щытщ, ауэ дунейпсом иармян псоми ябжыгъэп. Республикэм област 10 ыкӀи Ереван общинэ зэдай административнэ район 12 иӀу. Постояннэ цӀыфхэм, переписымкӀэ национальностым ыкӀи диаспорэм ицӀыфхэм теухуа датэ зэхъуэкӀыгъэхэр зэмыщхьэ зэхэлъыкӀэхэм ятеухуэщ. Методикэм емыджэу ахэр зэхэгъэкъуэн е зэгъэпщэн щыӀэкъым. ИОН итаблицэ национальнэ зэхэлъыкӀэм теухуар 2022 гъэм ипереписым ехьыщ. Гъунэгъу къэралхэр: Кыргызстан, Азербайджан, Иран ыкӀи Турцие. Республикэ Армением икъущхьэ нэхъ лъагэ: Арагац, метр 4090. Географие цӀэхэр Арагац ыкӀи Арарат зэмыщхьэ къущхьэ массивхэм ягъэлъагъуэщ.

Лъэпкъхэм теухуа зэпыщӀа тхыгъэхэр

Армянхэр

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Армением (2022 гъэм икъэлъытэгъу)

Армянбзэ: къэблэгъакӀуэ ыкӀи къуэхьэпӀэ армян литературэ нормэхэр

Областхэррэ къэлэшъхьаӀурэ

Ереван: КъэлэшъхьаӀурэ зыгощыгъэ общинэ, 12 административ районхэм къыхэкӀыу. 2026 гъэм иолъэшым и 1-м ипэмкӀэ Armstat-ым 1 149,5 минэ цӀыфэ щыӀэу ищытэжьы.
Арагацотн, Араратрэ Армавиррэ: Къэралым итемышъхьэмрэ игупсэмрэ кӀоцӀыкӀу ит областыщ. Арарат областы ицӀэр Арарат къушъхьэр Республикэ Армением итынэу къызэраӀуатэрэп.
Гегаркуникрэ Котайкрэ: Къушъхьэхэмрэ псыхъуэхэмрэ зэмыщхьэ ландшафт зиӀэ областыщ; Севан псыхъуэр Гегаркуникым ит.
Лори, Ширакрэ Тавушрэ: Къэралым итемышъхьэ областыщ. Гюмри Ширакым ицентру, Ванадзор Лорим ицентру, Иджеван Тавушым ицентру.
Вайоц-Дзоррэ Сюникрэ: Къэралым итемышъхьэ областыщ, зэмыщхьэ историерэ природэ зиӀэу. Арени Вайоц-Дзорым ит. Иджырей областхэр жьы дэдэм ипадзахэм ягъунэхэу зэращытынэу щыӀэп.

Бзэр ыкӀи тхыгъэ традицэхэр

Армян бзэр: къэрал бзэр

Армян бзэр индоевропейскэ бзэхэм ящыщ, ипэшӀэныгъэ традициэ иӀэщ. Къэрал статусыр Конституциэм и 20-нэ статьям ищытэжьы. Иран заимствованиехэр иӀэныр армян бзэр иран бзэ гупым ищыщыныр къызэраӀуатэрэп.

Къэблэ-армянскэрэ къуэхьэпӀэ-армянскэрэ традициэхэр

Иджырей армян бзэм къэблэ-армянскэрэ къуэхьэпӀэ-армянскэрэ литературнэ традициэхэр хэтщ. Къэблэ-армянскэр Армениемрэ диаспорэхэм ящыщхэмрэ щызэрахьэ, къуэхьэпӀэ-армянскэр историекӀэ османскэ армян общинэхэм ящыщ, нобэ диаспорэм икъэрал зэмыщхьэхэм щызэрахьэ. Мы зэщхьэщыкӀыныгъэхэр бзэм иисторием ехьылӀащ, цӀыфхэр категориехэм зэрагуэшынэу щыӀэп.

Грабаррэ тхыгъэм иисториерэ

Классическэ армян бзэр, е грабар, V лъэхъэнэм къыщыщӀэдзауэ щыӀэщ, ипэ литературэмрэ дин тхылъхэмрэ ехьылӀащ. Месроп Маштоц иалфавитыр зэригъэуцурэр V лъэхъэнэм ипэм ищӀэдзапӀэу ябж, армян музейрэ культурнэ традициэм 405 гъэр къащтэ.

Бзэхэррэ общинэхэм ясамоидентификациерэ

Армянхэм пэмыкӀыу, 2022 гъэм иджырикъу зэхэгъэуцуакӀэм езидхэр, урысхэр, ассириехэр, курдхэр, украинхэр, грекхэррэ пэмыкӀ гупхэррэ ящытэжьы. Националыныгъэр, анэдэлъхубзэр, гражданствэррэ динэрэ зэмыщхьэ признакхэщ: цӀыфэ зэхэтыкӀэр бзэхэм е динхэм зэрагуэшынэу автоматическэу щыщытынэу щыӀэп.

Къэралым и адрей джылэхэр

Ссылкэхэм порталым и статья къэтынхэр къагъэлъагъуэ, къэралым и псэущхьэхэм я псо тхылъыр къагъэлъагъуэкъым. 2026 гъэм и демографиэ пщӀэмрэ 2022 гъэм и переписымкӀэ лъэпкъ зэхэтыкӀэмрэ зэмыщхьэ махуэхэр яӀэщ.

Езидхэр: 2022 гъэм иджырикъу зэхэгъэуцуакӀэ: 31 079 цӀыфэ. Зыгощыгъэ учёт категориещ, курдхэм автоматическэу зэрахьынэу щыӀэп.
Урысхэр, ассириехэррэ курдхэррэ: 2022 гъэм иджырикъу зэхэгъэуцуакӀэ: зэщхьэщыкӀыу 14 076, 2 755рэ 1 663рэ цӀыфэ. Мырхэр иджырикъу зэхэгъэуцуакӀэм икъэӀуэтэгъуэхэщ, 2026 гъэм иоценкэхэу щыӀэп.
Украинхэр, грекхэррэ пэмыкӀ общинэхэррэ: Иджырикъу зэхэгъэуцуакӀэм пэмыкӀ гупхэррэ джэуап щымытыныррэ ягъэбелджылы. Икъэлэныр зэхэтыкӀэр ООН-м иСтатистикэ отделым иофициал таблицэм ит.

Армением и тхыдэ

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Н. э. ипэм и IX-VI лъэхъэнэхэр

Урартурэ Эребунирэ

Армян къушъхьэм итерриторием н. э. ипэм и IX-VI лъэхъэнэхэм Ванскэ къэралыр щыӀащ, Урартуу яджэу. Иматериал наследием крепостхэр, клинопись тхыгъэхэр, металл ӀэщӀыгъуэхэррэ блын сурэтхэррэ хэтщ. Иджырей археологие памятникхэм якуэмкӀэ икъэралыррэ иуправлениеррэ щыджэгупӀэ мэхьу, жьы дэдэм ицӀыфэхэр иджырей иджырикъу зэхэгъэуцуакӀэм икатегориехэм зэращыгъуэтынэу щыӀэп.

Эребуни крепостыр Аргишти I пащтыхьым зэригъэуцурэр н. э. ипэм и 782 гъэу ябж, клинопись тхыгъэм тету. Мы махуэр Ереван иисторием щызэрахьэ. Археологие комплексрэ иджырей къэлэррэ зэщхьэщыгъуэн хуейщ: абыхэр зыпӀэ иисторием и лъэхъэнэ зэмыщхьэхэм ящыщщ.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

Обзорым Армян лъагэ щӀыналъэр, жьы ыкӀи курыт лӀэщӀыгъуэхэм я къэралхэр, диаспорэр ыкӀи иджырей Республикэ Армение зэщхьэщокӀ. Абыхэм я щӀыналъэхэр ыкӀи политикэ гъунапкъэхэр зэщхьэщокӀ.

Археологие: Арени ыкӀи Эребуни

Арени-1 пщыхьэщхьэкъуапIэм 4000 гъэм нэхъыжьым щыщ вино къэгъэщIэгъуэныр зэпыщIауэ щытыр къызэгъэпэщыкIхэрэмрэ сауитIхэмрэ къыщагъуэтащ. Journal of Archaeological Science 2011 гъэм и тхыгъэм археологие контекстыррэ химие гуэшылIэныгъэхэррэ еджэ. Вино къэгъэщIэгъуэныр адрей щIыпIэхэм вино къызэрахьэу ижьыжь лъэужьхэм къыхэщIыкIыпIэу щытыр къэгъэлъэгъуэн хуейщ. Эребуни, Кармир-Блур нэгъуэщI псалъэхэри ижьыжь историем и зэман гуэрым щыщхэр къэгъэлъагъуэ. Армение и историем и музейм Урартум щыщ гъущI IэщIыгъуэхэр, керамикэр, сурэтхэр, клинопись тхыгъэхэр хъумэ. Предметым и щIэныгъэ пIэкIэ и пщIэм и къызхэкIыррэ и контекстыррэ къызэщIэзыкъуэ, ар и теплъэ дахэм къыхэкIыу щымыгъуэтыр.

ЮНЕСКО-м и Дунейпсо хэкуэнасэм и объект щыщ

Армение и щIыналъэм ЮНЕСКО-м и Дунейпсо хэкуэнасэм и тхылъым культурэ объект щыщ хэтщ. Япэрейм Ахпат монастырыррэ Санаин монастырыррэ зэхуэхьэса; япэу хэханыр 1996 гъэм щыщщ, 2000 гъэм щыщIэгъэхъуащ. Лори и ансамблхэр церковь, еджэныгъэ, экономикэ унэхэм я зэхэлъыкIэмкIэ щыIэщ. ЕтIуанэ объектыр: Гегард монастырыррэ Азат псым и къэхъукIэм и щIыIу. Церковьхэмрэ къэухьапIэ унэхэмрэ я гуэшым мывэм хэтIысхьащ. Ещанэм Эчмиадзин и соборыррэ церковьхэррэ Звартноц археологие псалъэмкIэ зэхуэхьэса. Объектхэри 2000 гъэм хэхащ. Гарни, Татев нэгъуэщI псалъэхэри япэрей тхылъым хэтщIыкIыпIэу псалъэ хэмыгъэувэ: япэрей тхылъым и статусыр нэгъуэщIщ. Армение и къэралым и къызэхуэсым щыщ армян псалъэхэри зыкъомырэ географие объектхэу щытщ.

Севанрэ хэкуэнасэ хъумэныгъэм и Iуэхурэ

Севан Гегаркуник щIыналъэм 1900 метрэм иэ къэхухьэм деж щыIэщ. ПсыIуэмрэ и псы зэхуэхьэсымрэ псыгъуэ Iуэху, хэкуэнасэ хъумэныгъэ, культурэ мэхьанэ яIэщ. Рамсар щIыналъэм псым и щIыIур къудейуэ щымыт, и къызэгъэпэщыкI псы системэри хэтщ. XX лIэщIыгъуэм псым и лъэгагъыр къэхъукIыныррэ иужькIэ къэгъэщIэгъуэныгъэ Iуэхухэррэ бгым и Iуэхуррэ экосистемэхэррэ зэхъуэкIащ. ПсыIуэм и площадыррэ псым и лъэгагъыррэ зэман пыухыкIам щымыт: Къэрал гидрометеорологие мониторинг центрым датэ зыIэ пщIэхэр къыдокI. Ижьыжь справочник пщIэхэр нобэрей мазэм и пщIэу къэгъэлъэгъуэн хуейкъым. ПсыIуэм и хъумэныгъэм псым и качествэр, бдзэжьей ресурсхэр, бгым и щIыпIэхэр яIэныр хуэщIэныр хуейщ. Хъумэным и щIыпIэхэм яIэныррэ маршрут гуэрым и Iуэхуррэ щIыналъэм и администрацием и правилэхэмкIэ зэгъэпэщын хуейщ.

Христос диныррэ дин зэхуэхьэсэхэррэ

Армян апостол церковьыр культурэмрэ тхылъынымрэ и историем щIэпхъэу щыIэщ. Конституцием и лъэпкъ историе миссиэр къызэщIиубыдэ; абы пэмыкIыу дин зэхуэхьэсэхэр къэралым къыщыкIуэ, я IуэхущIэныгъэм и хэкуэнасэр гарантиеу щытщ. ЦIыхум и лъэпкъыр и дин къэзыгъэлъагъуэкъым. Музей традицием христос дыным и къэIуэныр 301 гъэм пыщIауэ щытщ; нэхъыбэ историе псалъэм пачъыхь властым и дин зэхъуэкIыныр IV лIэщIыгъуэм и пэм пыщIауэ щытщ. Эчмиадзин, Звартноц, монастыр ансамблхэри зэман гуэрым щыщ унэхэр хъумэ, иужькIэ зэхъуэкIыныгъэхэррэ къэгъэщIэгъуэныгъэхэррэ хэту. Дин зэмылIэужьыгъуэр зы церковь традициекIэ къэгъэлъэгъуэн хуейкъым. Армением езидхэр, ассириехэр, урысхэр нэгъуэщI зэхуэхьэсэхэри щопсэу. Лъэпкъ зэхэлъыкIэм и датэхэр дин лъэужьыгъуэхэм я бжыгъэу щымыт.

Алфавитыр, тхылъхэррэ эпосыррэ

Армян тхыбзэр V лIэщIыгъуэм и пэм къэхъуащ. Тхыпкъэхэм я искусствэм каллиграфиер, орнамент формэхэр, IэщIыгъуэхэм я къэгъэщIэгъуэныр хэтщ; гъащIэ традициеу ЮНЕСКО-м и материальнэ щымыIэ хэкуэнасэм и тхылъым 2019 гъэм хэхащ. Ижьыжь тхылъхэри нобэрей Iэзагъэм и къэпщIэныррэ япIэкIэ мэхьанэ яIэщ. Месроп Маштоц и цIэкIэ Матенадараным армян тхылъхэррэ нэгъуэщI бзэ тхылъхэррэ, фрагментхэррэ нэгъуэщI материалхэррэ хъумэ. И зэхуэхьэсыныгъэхэм я тхыгъэм историер, философиер, медицинэр, грамматикэр, дин литературэр къызэщIиубыдэ. Предметхэри псори зы зэманым щыщкъым, армян бзэкIэ къудейуэ тхауэ щымыт.

Дудукыррэ кочари джэгуыррэ

Дудукыр трость тIу зыIэ пщIэуэ щытщ; и корпусым абрикос жыг къыщагъэсэбэп. Ансамблым зы музыкантыр макъышхуэ къыIубыдэ, адрейм мелодиер егъэжьэ. Традициер унагъуэ Iуэхухэмрэ жэмэIуат Iуэхухэмрэ ягъэзащIэ. ЮНЕСКО-м 2005 гъэм къыдигъэкIащ, 2008 гъэм Репрезентатив тхылъым хидзащ. Кочарир зэхуэхьэса джэгуу щытщ, щIыпIэ вариантхэр иIэу. Унагъуэхэм, зэхуэхьэсэхэм, коллективхэм я еджэныгъэкIэ къапщIэ. Материальнэ щымыIэ хэкуэнасэм и тхылъым 2017 гъэм хэхащ. Къэралым и музыкальнэ джэгу традициехэр зы Iэмэпсымэм иэ зы джэгум нэхъыбэщ.

Хачкархэррэ Гюмри и гъущI IэщIыгъуэм и Iэзагъэррэ

Хачкаррэ мывэ стелэу щытщ, крест тхыпкъэ зыхэлъу, орнаменткIэ гъэдэхауэ. Псалъэхэм мемориал Iуэхуррэ дин Iуэхуррэ яIэщ, Iэзагъэр Iэзагъэм и еджакIуэмрэ унагъуэхэмрэ къапщIэ. Хачкархэм я символыррэ я щIыныгъэ искусствэррэ ЮНЕСКО-м и материальнэ щымыIэ хэкуэнасэм и тхылъым 2010 гъэм хэхащ. 2023 гъэм тхылъым Гюмри и гъущI IэщIыгъуэм и традициер хэхащ. Iэзагъэр къалэ бжэхэм, решёткэхэм, къэухьапIэхэм, светильникхэм нэгъуэщI предметхэм пыщIащ. Мыбы гъущI IэщIыгъуэр ювелир IэщIыгъуэм иэ дыщэ IэщIыгъуэм зэщIэгъэпщкIуэн хуейкъым: зэмылIэужьыгъуэ Iэзагъэ традициехэщ.

Лавашыррэ щIыналъэ шхыныррэ

Лавашыр тониры бгъуэм тхьэпэшъуа тхьэмыкӀым къыхэщӀыкӀыу ящӀ. Зэгъусэу лэжьыным ӀэщӀагъэмрэ зэгурыӀуэныгъэмрэ ящӀыгъу, ӀэщӀагъэм и щӀэныгъэр зэлъыӀуахыным лъэпкъыбэм язэхуаку зэпыщӀэныгъэ къохъу. ЮНЕСКО-м 2014 гъэм Эрмэнейм лавашым и щӀыкӀэрэ и культурэ мыхьэнэрэ дунейпсо хэмыкӀыжьыкӀэ наследиэм и хьэкъым иригъэуващ. Хабзэм и къэлъытэныр псом хуэдэу щӀыкӀыу щӀа хьэлыуэ пэмыкӀхэм яубырэу зэращӀыныр къэзыгъэлъагъуэ тхылъкъэгъэлъэгъуэныгъэу щыткъым. Блюдэ зэмылӀэужьыгъуэхэм ящыщщ хоровац, толма, кюфта, хариса, гапама. Кюфтам и щӀыкӀэм щӀыпӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэм къыхэкӀыу зэрохьэ, харисам гъавэмрэ лымрэ я бжьыгъу кӀыхьым иэ зэпыщӀэныгъэ иӀэщ, гапамар къэбыстэм, прунжым, фошыгъу щхьэкӀэмрэ пэмыкӀ зэхэгъэхьэмрэ къыхэщӀыкӀыу ящӀ. КъэкӀыгъэ блюдэхэр, удзхэр, дэхэр, зэӀыгъэхэр кухнэм и нэхъыбэ хьисэпым щыщщ. ЩӀыпӀэ-щӀыпӀэуи унагъуэ-унагъуэуи рецептхэр зэрощхьэ. Зы махуэшхуэм и столыр псоми яхуэфащэу щытын хуейуэ е цӀыхум и дин зы блюдэмкӀэ зэращӀыныр къыхэкӀыу къэщӀын хуейкъым.

Бюракан, университетыр наследиэм и зерттеуыныгъэ

Бюракан астрофизикэ обсерваториэр 1946 гъэм Виктор Амбарцумяным и инициативэкӀэ ягъэуващ. Ар Арагацым и ищхъэрэ кӀыбым деж щыӀэщ; и зерттеуыныгъэхэр дунейм и физикэ процессхэмрэ зэмыщхьэу щымыӀэжьхэмрэ ящӀыгъу. Ар лэжьыгъэу щыт ӀэщӀагъэ центрщ, туристхэм ягъэлъэгъуэпӀэ пэмыкӀу щыткъым. Ереван университетыр ягъэувын и унафэр 1919 гъэм и мазаем и 16-м Япэ республикэм и зэманым ирагъэкӀуэкӀащ. Мы махуэр еджэныр щыщӀадзэмрэ иужькӀэ зэхэгъэкӀыныгъэхэмрэ ящӀыгъу зэщхьэщыгъэу гъэлъэгъуэн хуейщ. Эрмэнейм и тхыдэм и музейрэ Матенадаранырэ зэмыщхьэу материалхэр яӀыгъ: археологиэ предметхэр, тхыгъэхэр, тхылъхэр, фрагментхэр. Наследиэм и зерттеуыныгъэм деж пэщӀэхуэныр, ӀэщӀагъэу зэращӀыжыр, гъэзэщӀа художественэ интерпретацэр зэщхьэщыгъэу гъэлъэгъуэн хуейщ.

Тхыдэм и гъэщӀэгъуэныгъэр диаспорэмрэ

Эрмэнейм геноцидыр зыкъомыркъуэ тхыдэ темэу щытщ, документхэмрэ пэщӀэхуэныгъэм и тэмэм атрибуцэмрэ иригъэхьэным хуейуэ. АШЗ-м и Холокост Мемориал музеймрэ Эрмэнейм геноцид музей-институтымрэ я материалхэм псори зэхэгъэкӀыныр, депортацэхэр, кӀэлъыкӀуэхэм я гъащӀэр къагъэлъагъуэ. Эрмэнейм диаспорэр зэманым и зэмыщхьэ гъэхэм къыхэкӀыу зэхэхьащ, зы Ӏуэхум и кӀэлъыкӀуэныгъэмкӀэ ар къэухъуреикъу къохъу. Конституцэм диаспорэм и зэпыщӀэныгъэхэмрэ щӀыпӀэ пэмыкӀхэм культурэ наследиэр хъумэнымрэ иригъэхьэным и тхыгъэ иӀэщ. Республикэм и цӀыхухэррэ дунейм и эрмэней общинэхэррэ зэщхьэщыгъэу къэлъытэн хуейщ. ООН-м и УВКБ-м и тхыгъэмкӀэ, 2023 гъэм и сентябрым Къарабахым къикӀауэ 100 мин нэхъыбэу лъэныкъуэхэр Армениейм кӀэщӀэу къэхьащ. Материалым къэсыжыныр къигъэлъагъуэкъым, ауэ унэ, еджэныгъэ, гъащӀэ щӀыкӀэм и кӀэлъыкӀуэ кӀыхь зэфӀэувэныгъэхэри къигъэлъагъуэ.

Медиа

Армением и лъагэ псыхъуэ щӀыналъэхэр

Армением и лъагэ псыхъуэхэм я теплъэ · сурэт. Памятникхэм я сурэт псохэр музейхэмрэ ЮНЕСКО-мрэ я ссылкэхэмкӀэ къэтын.

Гимн

Մեր հայրենիք («Наша Родина»)

Армян

Микаэл Налбандяным и псалъэхэмкӀэ тхыгъэ, музыкэр Барсег Каначяным ищ. ЩӀэныгъэр 2025 гъэм и гимн закъонэм кӀэлъыкӀуэу зэгъэпщэнащ.

«Мер Айреник» Республикэ Армением и къэрал гимнщ. Закъон № ՀՕ-42-Ն 2025 гъэм и мартым и 5-м къащтэ ыкӀи 2025 гъэм и апрелым и 6-м щыщӀидзащ. Музыкэ ыкӀи тхыгъэ редакцэ псо ыкӀи кӀэщӀыр закъонэм и приложенэхэмкӀэ къэгъэуващ. Официал тхыгъэр ыкӀи нотэ приложенэхэр ARLIS-м и ссылкэмкӀэ къэтын.

Хронологие

Хъыбархэр: 23 / 23

Н. э. япэм 4000 гъэм и гъунэгъу: Арени-1 чагъыр ӀуэхущӀапӀэ Чагъыр Ӏуэхур зэрыщыӀам и установкэхэр ыкӀи химикэ лъэужьхэр зэджэныр.
Н. э. япэм 782 гъэ: Эребуни ягъэува Аргишти I пащтыхьым и тхыгъэмкӀэ зэрызэджэ.
IV лӀэщӀыгъуэм и щӀыпӀэ: Чыристэныгъэр къащтэ Армян традицэмкӀэ: 301 гъэ.
V лӀэщӀыгъуэм и щӀыпӀэ: Армян алфавит Месроп Маштоцым иригъэщӀа; культурэ махуэу къащтэ 405 гъэ.
X-XIII лӀэщӀыгъуэхэр: Ахпат ыкӀи Санаин Монастыр архитектурэм и ансамблхэр къызэрыхъуар.
1375: Киликия пащтыхьыгъуэм и кӀэ Киликиер иджырей Армением и щӀыналъэм и пэшӀэгъу къыдэмыту щытащ.
1828: Туркманчай тхылъыщӀэ КъуэкӀыпӀэ Армением и щӀыналъэхэм яхэтыныгъэр зэрихъуэкӀа.
1915: Апрелым и 24-р ыкӀи геноцидым и гъэщӀэгъуэныгъэр Константинополым и убытыгъэхэр гъэщӀэгъуэныгъэ махуэ нэхъыщхьэхэм ящыщ хъуащ.
1918-1920: Япэрей республикэ Щхьэхуит къэрал пӀалъэм и кӀэщӀ зэман.
1919: Ереван университетыр ягъэува Унафэр майм и 16-м къащтэ.
1920: Совет власть къэува Декабрым къэрал ӀуэхущӀапӀэхэмкӀэ Народнэ комиссариатыр ягъэува.
1936: Щхьэхуит союз республикэ Армян ССР-р СССР-м и союз республикэхэм ящыщ хъуащ.
1946: Бюракан обсерваторие Виктор Амбарцумяным и инициативэкӀэ ягъэува.
1991: ЩхьэхуитыныгъэмкӀэ референдум Сентябрым и 21-м щыӀащ.
1996 ыкӀи 2000: Ахпат ыкӀи Санаин ЮНЕСКО-м и тхылъым Япэу яхэгъэхьар ыкӀи объектыр зэращӀар.
2000: Гегард, Эчмиадзин ыкӀи Звартноц Дунейпсо хэкум и нэхъыбэ объектхэм яхэгъэхьар.
2010: Хачкар ӀэщӀагъэ ЮНЕСКО-м и материалэм щымыӀэ наследиэм и тхылъым хэгъэхьащ.
2014: Лаваш традицэ ЮНЕСКО-м Армением лаваш ягъэхьэзырыр ыкӀи и культурэ мыхьэныр къыщащтэ.
2017: Кочари Традицэ бжьыгъуэ джэгуныр ЮНЕСКО-м и тхылъым хэгъэхьащ.
2019: Армян тхыгъэ ӀэщӀагъэ ЮНЕСКО-м и материалэм щымыӀэ наследиэм и тхылъым хэгъэхьащ.
2023: Къэрэбахым щыщ лӀэужьыгъуэхэр Сентябрым Армением 100 мин нэхъыбэ цӀыф кӀуащ.
2023: Гюмри гъущӀ ӀэщӀагъэ ЮНЕСКО-м и материалэм щымыӀэ наследиэм и тхылъым хэгъэхьащ.
2025: Гимн закъонэм и приложенэхэр щӀыщӀа ЗэгъэзэщӀакӀуэхэр апрелым и 6-м щыщӀидзэу мэлажьэ.