КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Ушгули идокументальнэ сурэт: мыжъо унэхэрэ сван бэшнякъхэрэ къушъхьэхэм япэкIэ, Алексей Комаров, 2018
← Лъэпкъ пстэури

Ипшъэ Кавказ · Къырзыстэн

Къырзыцхэр

ქართველები · Картвелеби

Къырзыцхэр (картвелеби): регион обществэхэм ятарихъ, картвел бзэхэр, яIэдэбхэрэ якультурэрэ. КристIандинэм ипэкIэ щыщ Iэдэбхэр, кристIандинэр зэрзэхахьэрэм, къырзыц муслымхэрэ католикхэрэ; нахьыбэу зэманхэр зэхэгъэкIыныр, шIэныгъэмкIэ материалхэр, документальнэ сурэтхэр.
Регионхэр:Къырзыстэн
Ушгули · Алексей Комаров, 2018 · CC BY-SA 4.0

Бзэ

Къырзыцбзэ; егъэпшIыкIыгъэ обществэхэм мегрелбзэрэ сванбзэрэ

Унагъо

Картвел бзэ унагъуэ

Бэныгъ

Къырзыстэным ис 3 304 075 (2024 гъэмкIэ къэлъытэгъу)

Тхыдэ

Картвелеби. Гуырдыхэр, картвелеби (ქართველები), КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым и цӀыхухэщ. Тхыдэ зэхуэдэу зэхэт гупыр регионхэм я жьабзэ, экономикэ, культурэ зэхуэмыдэныгъэхэм къыхэкӀащ. Гуырдзы лъэпкъыныгъэр, Гуырдзым и гражданинныгъэр, гуырдзыбзэм и щӀэныгъэр зэпыщӀащ, ауэ зэхуэдэ къэзыгъэлъагъуэщыкъым.
Колхидрэ Картлрэ. Иджырей Гуырдзым и кӀуэхьэпӀэмрэ кӀуэкӀыпӀэмрэ яжьажьэ политикэ, культурэ центрхэм зэхуэмыдэ тхыдэ яӀащ. Вани Колхидэм и баха материальнэ культурэр къэгъэлъагъуэ. Антикэ къэралхэр иджырей лъэпкъ гъунапкъэ зэмызэхъуам и къэралхэу щыгъуазэ ящӀын хуейкъым.
Иранымрэ Средиземноморэмрэ я зэпыщӀэныгъэхэр. ЛӀэщӀыгъуэхэм кӀэлъыкӀуэу регионым и жылэхэр Ираным, Римрэ Византиерэ ящхьэщыкӀыу зэпыщӀащ. А зэпыщӀэныгъэхэр властым, культурэм, динэм ятехьащ; абыхэм зэхуэщӀэныр, зэпеуэныр, зауэ-бэлацэхэр яхэтащ.
Тхыбзэрэ чыристэныгъэрэ. IV лӀэщӀыгъуэм Картлым чыристэныгъэр зэрызэхэхам тхыбзэ зэдзэкӀынырэ тхыбзэ культурэм и зегъэужьынырэ иригъэщӀащ. V лӀэщӀыгъуэм гуырдзы литературэм и кӀэщӀэхужа тхыгъэхэр иреӀэ, абыхэм Яков Цуртавели и «Шушаник и мученичествэр» хэту.
Курыт лӀэщӀыгъуэм и къэралыгъуэр. XI лӀэщӀыгъуэм ипэм Баграт III-м иӀыгъ владениэхэр зэхуэщӀанырэ Давид Строитель и пащтыхьыгъуэр гъэбыдэнырэ культурэм и къэхъуныгъэм и шӀыкӀэхэр ягъэуващ. Пащтыхьыбз Тамар и зэманыр литературэмрэ политикэ ӀэнатӀэмрэ я къэхъуныгъэм епхащ. Курыт лӀэщӀыгъуэм и жылэр а зэманым зэхуэмыдэу щытащ.
ЗэхэкӀынырэ къэралшхуэхэм я зауэрэ. Монголхэм я бэлацэхэр, зэхуэщӀа пащтыхьыгъуэм и зэхэкӀыныр, Осман къэралымрэ Сефевид къэралымрэ я зэпеуэныр политикэ картым и зэхъуэкӀыныр ягъэхъуащ. КӀуэкӀыпӀэмрэ кӀуэхьэпӀэмрэ Ӏыхьэхэм зэхуэмыдэ пэщӀэувэныр яӀэщ, абы нахь кӀэлъыкӀуэ тхыдэм и пэщӀэувэныр иригъэщӀащ.
ГъэзэщӀэныгъэхэррэ диаспорэхэррэ. Гуырдыхэр я хэкум и пэшӀэгъу къызэрыкӀуэныр зэхуэмыдэ шӀыкӀэхэм къыхэкӀащ. XVII лӀэщӀыгъуэм шах Аббас I-м и зэманым Ираным кӀэлъыкӀуэу гъэзэщӀэныгъэхэм иныкъу щыгъуазэ яӀащ. Ферейдан Гуырдзыбзэ зиӀэ жылэхэр щыӀащ; я тхыдэм къэгъэлъагъуэ бзэрэ лъэпкъ гъуэщынырэ динэм и зэхъуэкӀыныгъэм щыщӀэдзауэ щыӀэныр.
XIX лӀэщӀыгъуэм и просвещениер. ТхылъыкӀэныр, еджапӀэр, жылэ зэгухьэныгъэхэр лъэпкъ культурэм и зегъэужьыным и шӀыкӀэшхуэхэу щытащ. Илья Чавчавадзе литературнэ Ӏуэхур, публицистикэр, жылэ Ӏуэхур зэхигъэхьащ; абы и документхэр Гуырдзым и Национальнэ архивэм щӀэтащ.
Республикэрэ совет зэманырэ. Демократ Республикэ Гуырдзы 1918–1921 гъэхэм щытащ. Къуэшхэм я армиэр къызэрыкӀуэнырэ совет властыр зэрызэфӀэгъэувар политикэ зэхэтыкӀэр зэхъуэкӀащ. Совет лӀэщӀыгъуэхэм еджапӀэмрэ культурэ учреждениэхэмрэ я зегъэужьыныр, репрессиэхэр, динэ гъащӀэм и гъэбыдэныр яхэтащ.
Иджырей тхыдэр. Независимость 1991 гъэм къэгъэзэщӀащ. Зауэ-бэлацэхэррэ цӀыхухэм я гъэзэщӀэныр ямыщӀэу кӀуэнырэ кӀэлъыкӀуэ лӀэщӀыгъуэхэм я гугъу Ӏыхьэу щытащ. ЦӀыхухэм я унагъуэ тхыдэрэ культурэ тхыдэрэ лъэпкъ псоми я зэгуэха гъэпщыныгъэхэм щыщӀэдзауэ къэгъэлъэгъуэн хуейщ.
Бжыгъэр, напэ тхылъым и гъунапкъэхэр къэгъэлъэгъуауэ. 2024 гъэм и напэ тхылъым тету, напэ тхылъым ирикъуа Гуырдзым и Ӏыхьэм 3 304 075 гуырдзы лъэпкъыр зэращӀыфар, жылэм и 84,1%. Напэ тхылъыр Абхазиэмрэ КъуэкӀыпӀэ Осетиэмрэ щызэращӀакъым. Ар гуырдыхэм я дунейпсо бжыгъэкъым, Гуырдзым и гражданин псоми я суммэкъым.

Регион группэхэр ыкIи бзэ зэмылIэужьыгъуэр

Регион зэмылIэужьыгъуэр. Картлихэр, Кахетихэр, Имеретихэр, Гурихэр, Рачинхэр, Аджарихэр, Пшавхэр, Хевсурхэр ыкIи Тушихэр тарихъ щIыпIэхэм ыкIи хэкужь хабзэхэм япэщIэу епхащ. ЗэрызэщхьэщыкIыр архитектурэм, IэщIагъэм, щыгъыным, фольклорым ыкIи бзэм къыщыщIэув; тарихъ щIыпIэхэм ыкIи иджырей административнэ иныгъэхэм ягъунапкъэхэр япэрыуэ зэрызэщхьэщыкIыркъым. Мегрелхэр ыкIи Сванхэр. Ябзэхэр картвел унагъуэм ищIыкIэу щIэт. Нэхъыбэу ябзэ зезыхьэхэр регион идентичностьыр Кыргыз идентичностьым щызэхэхьэ; бзэ классификациер арэзыуэ цIыхум иэтникэ зэрызэригъэлъэгъуэныр къызэгъэпщэнкъым. Лазхэр. Лаз бзэр мегрел бзэм нэхъыбэу егъунэ; ар зэрызэхэтыр нэхъыбэу Тыркум ищхъэрэ-къуэкIыпIэм щIэт, Кыргызстаным дэтхэри щыIэ. Картвел бзэ зэпыщIэныр арэзыуэ зэхуэдэу гражданин зэрызэригъэлъэгъуэныр е зы формэ этникэ зэрызэригъэлъэгъуэныр щIыгъуэнкъым.

Бзэ

Гуырдзыбзэр, мегрелбзэр, лазбзэр, сванбзэр зэхэтщ картвел бзэ унагъуэм. Мегрелбзэрэ лазбзэрэ егъунэгъущ, зан Ӏыхьэр ягъэхъу. А бзэхэм я зэпыщӀаныр гуырдзыбзэм и диалекту ящыщ зэрыщымыӀэу къэзыгъэлъагъуэкъым.
Гуырдзыбзэр Гуырдзым и зэгуэха литературнэ бзэу щытщ. Мегрелбзэрэ сванбзэрэ ящхьэщыкӀыу зэхэтыкӀэрэ хэку хабзэхэрэ яӀыгъщ. Мегрелбзэ зиӀэ нэхъыбэм гуырдзыбзэмкӀэ зэбзэщӀэныр хэлъщ; унагъуэм щызэрахьэ бзэрэ лъэпкъ зэрызэхэлъыкӀэрэ зэхуэдэкъым.
Жьыгуырдзы тхыбзэм и нэхъ пасэу бжыгъэкӀэ гъэува тхыгъэхэр V лӀэщӀыгъуэм иреӀэ. Жьыгуырдзыбзэрэ иджырей гуырдзыбзэрэ бзэм и тхыдэ зэхуэмыдэ зэхэтыкӀэхэщ, абыхэм якум дежкӀэ кӀыхь тхыбзэ кӀэлъыкӀуэныр щыӀэщ.
Асомтаврули, нусхури, мхедрули гуырдзы тхыбзэм и щы системэщ. Мхедрули иджырей гъащӀэм нэхъыбэу щызэрахьэ; адрей формэхэр церковьрэ культурэ гъэпщылӀэм щӀэтащ. Абыхэм я гъащӀэ культурэр ЮНЕСКО-м и материальнэкъым наследиэ тхылъым 2016 гъэм щызэхихащ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Чристос дэжьыпэ культхэр. Археологием къэзыгъэлъагъуэрэщ лъэпкъыбэм ярелигиознэ практикэхэмрэ къэхьыгъэхэмрэ язэхэщӀыкӀыгъэ. Дедоплис-Гъуэм иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ Ираным, зороастризмэм, къэхьыгъэ культхэмрэ лъэпкъ культхэмрэ язэхэщӀыкӀыгъэ Картлым и Ӏ в. н. э. Ар къэзыгъэлъагъуэрэщ пкъыгъуэ комплексым и интерпретациэ, ауэ грузин лъэпкъым и псоми ярелигиэ зыщыщкъым. Армазирэ хроникэм и тхыгъэмрэ. Грузин тхылъыбэм и традициэм Армази и культыр Парнаваз пщыгъуэмрэ Мцхетэмрэ езыгъэубыд. Абы гъунэгъуу Гацирэ Гаимрэ яхьызэщӀыгъу. Ар иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ иджырей зэманым и протоколкъым, ауэ иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ. Культым и къызэрыкӀарэ Иранымрэ Анатолиемрэ ятрадицэхэмрэ язэпыщӀыкӀарэ иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ интерпретациэм и темэу. Зы унэм и тхьэмыщкӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэр. Давид Гагошидзе 2026 гъэм иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ Дедоплис-Гъуэм и культ унэщӀэхэм ящыщ. Ар къэзыгъэлъагъуэрэщ зороастризмэм, Аполлонымрэ лъэпкъ мэкъумэш практикэхэмрэ язэхэщӀыкӀыгъэ. Ар Ӏ в. и археологие пкъыгъуэхэм теухуа гипотезэхэщ, ауэ Грузием и псоми ярелигиэ къэзыгъэлъагъуэрэкъым. Чристос дэжьыпэ общинэхэр. Чристос дин щыӀэныр пщы унэм и гъэзэщӀакӀуэм ипэ къихьащ. КъуэкӀыпӀэ Средиземномор общинэхэмрэ Тхылъым и зэдзэкӀахэмрэ язэпыщӀыкӀарэ иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ ипэ къихьа церковь тхыдэм и хэщӀыкӀыгъуэу. Официальнэ диныр къэгъэувынырэ ипэ къихьа дин лъэпкъхэм якъэхъунырэ зэмылӀэужьыгъуэ этапхэщ. Святой Нинорэ Картлым и гъэзэщӀакӀуэмрэ. IV лъэхъэнэм Мириан III пщым и унэр чристос динэм идзэныр грузин традициэм Нино и мисэм езыгъэубыд. Ипэ къихьа тхыгъэхэмрэ иужь къихьа тхыгъэхэмрэ ящыщ зэмылӀэужьыгъуэщ; житие чудэхэр религиознэ предание къэзыгъэлъагъуэрэщ, тхыдэм иджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ нэгъуэщӀ свидетельствэхэм ягъунэгъуу. Мцхетэ, тхьэмыщкӀэ унэхэррэ тхыбзэ культурэрэ. Мцхетэ церковь центр нэхъыщхьэхэм ящыщ хъуащ. Джвари, Светицховели, Самтавро зэмылӀэужьыгъуэ этапхэм ящыщ унэщӀэхэщ. ТхьэмыщкӀэ унэхэм, зэдзэкӀахэм, монастырхэм, егъэджэнырэ язэхэщӀыкӀыгъэм чристос дин практикэр лъэхъэнэ бэм къэзыгъэлъагъуэрэщ, ауэ зы махуэм къэзыгъэлъагъуэрэкъым. Чристос культурэм и датэ зиӀэ свидетельствэхэр. Болнис Сион и унэщӀэ тхыгъэр 493/494 гъэм езыгъэубыд. Асомтаврули тхыбзэкӀэ тхыгъэм Троицэр, епископ Давидыр, тхьэмыщкӀэ унэр къэзыгъэлъагъуэрэщ. ЗэхэгъэкӀыгъэ щӀыпӀэхэм яджыри къэзыгъэлъагъуэрэщ вариантхэщ; датировкэр историко-эпиграфическэ зэхэгъэкӀыгъэм теухуащ. Монастыр, еджапӀэ, зэдзэкӀахэр. 1106 гъэм къэгъэува Гелати тхьэлъэӀунырэ егъэджэнырэ тхылъ лэжьыгъэмрэ зэхэщӀыкӀыгъэщ. Академием щӀэныгъэлэжьхэррэ зэдзэкӀакӀуэхэррэ къехьэлӀащ, скрипторием тхылъхэр къызэдзыжырт. Апхуэдэ центрхэм религиознэ щӀэныгъэм и къэгъэлъэгъуэныррэ тхыбзэ культурэм и зегъэужьыныррэ къехьэлӀащ. Религиознэ гъащӀэм и региональнэ формэхэр. КъуэкӀыпӀэ Грузием и къущхьэ жылэхэм лъэпкъ тхьэмыщкӀэ унэхэмрэ преданиэхэмрэ япэкӀэ щыӀэныр къэзыгъэлъагъуэрэщ. Чристос образхэр жылэмрэ унэмрэ яӀуэхугъуэхэм язэхэщӀыкӀыгъэщ. Иджырей махуэшхуэм и формэр ижьыжь Ӏуэхугъуэр зэмылӀэужьыгъуэу къэзыгъэлъагъуэрэкъым. Ислъэм зэрызэхэщӀыкӀар. Ипэ къихьа ислъэм щыӀэныр араб пщыныгъэмрэ курыт лъэхъэнэ къалэхэм и муслъымэн общинэхэмрэ язэпыщӀыкӀыгъэщ. ИужькӀэ османрэ иранрэ яӀэщӀэгъуэныр зэмылӀэужьыгъуэ щӀыпӀэхэм ехъуэщ. Муслъымэн пщыныгъэ щыӀэныр жылэ псоми ягъэзэщӀакӀуэ къэзыгъэлъагъуэрэкъым. Аджарием и нэгъуэщӀ грузин муслъымэнхэр. Аджарием ислъэм зэрызэхэщӀыкӀар осман лъэхъэнэм езыгъэубыд; общинэхэм ябэгъуэ грузин бзэррэ лъэпкъ культурэррэ яӀыгъащ. Аджархэм ящыщ муслъымэнхэррэ чристосхэррэ щыӀэщ. Динэр лъэпкъ пкъыгъуэм и къэзыгъэлъагъуэ пэлъэщыгъуэкъым. Ираным ис грузинхэр. Ираным кӀэлъыгъэкӀуэныгъэу кӀуэ общинэхэм зэманым ислъэм ящӀащ. Ферейдан теухуа материалхэм грузин псэлъэкӀэм и кӀыхьагъу щыӀэныр къэзыгъэлъагъуэрэщ. Абыхэм ятхыдэр грузин муслъымэн псоми механическэу ягъэхьэжьыфкъым. Католик общинэхэр. Католик тхыдэр лъэхъэнэ бэм и мисэхэм, лъэпкъ общинэхэм, культурнэ зэпыщӀыкӀэхэмязэпыщӀыкӀыгъэщ. Грузин лъэпкъыррэ католик динэм и хэщӀыкӀыгъуэррэ зэхэщӀыкӀыфынущ; ижьыжь документхэм религиознэ къэгъэлъэгъуэныр контекстым теухуауэ щытын хуейщ, лъэпкъ цӀэхэм яхуэдэу псоми яхуэфащэкъым. Автокефалиерэ ар зэрыгъэувыжырэ. 1811 гъэм урыс имперскэ Ӏэтащхьэм Грузин церковым и зыкъомыркъуэу щӀыкӀыныр гъэувыӀащ. 12/25 март 1917 гъэм автокефалиер зэрыгъэувыжыныр къэӀуащ. Ар церковь-историческэ гъуэгуанэщ, чристос динэм и къэлъхуа махуэхэм ящымыгъэщӀыкӀыу. Советскэ антирелигиознэ политикэр. Репрессиехэм, религиознэ ӀуэхущӀапӀэхэм ягъэтӀысыныр, публичнэ практикэм и къэгъэщӀэгъуэныр зэмылӀэужьыгъуэ общинэхэм ехъуэщ. Унэ Ӏуэхугъуэхэр, махуэшхуэхэр, тхьэмыщкӀэ щӀыпӀэхэм ящыгъуэныр зэмылӀэужьыгъуэу яӀыгъащ. Светскэ культурэрэ зыкъомрэ гъэм и гъащӀэм и хэщӀыкӀыгъуэ хъуащ. Иджырей зэмылӀэужьыгъуэр. Православиер грузин тхыдэмрэ культурэмрэ и щӀыпӀэ нэхъыщхьэ къеубыд, ауэ грузин муслъымэнхэр, католикхэр, нэгъуэщӀ конфессиэхэм ящыщхэр, светскэ цӀыхухэр щыӀэщ. Грузием и жылэ псоми ядин къэгъэлъэгъуэныр грузин лъэпкъым идин статистикэу къэгъэлъэгъуэфкъым.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Гуырдзыбзэр, мегрелбзэр, лазбзэр, сванбзэр зэхэтщ картвел бзэ унагъуэм.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • 2024 гъэм и напэ тхылъым ирикъуа Гуырдзым и Ӏыхьэм 3 304 075 гуырдзы лъэпкъыр зэращӀыфар.

Культурэри гъащIэри

  • Макъыку макъыр ЮНЕСКО-м и тхылъым 2008 гъэм щызэхахащ, квеври методыр 2013 гъэм.
  • Гуэдз гъэкӀынымрэ абы епха Ӏуэхугъуэхэмрэ ЮНЕСКО-м 2025 гъэм щызэхихащ.

Тхыдэ

  • Картлым и кӀэлъыкӀуэныр IV лӀэщӀыгъуэмрэ Сытет Нино и миссиэмрэ ящхьэщыкӀыу щытщ.
  • Церковь автономиер зэрызэфӀэгъэувар 1917 гъэм щызэраӀуатэщ.
  • Болнис Сион и тхыгъэр 493/494 гъэм иреӀэ; зэхэгъэкӀыжа Ӏыхьэхэм я еджэныр зертэхэм ягу къызэраӀуатэщ.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Н. э. ипэ I минэ лӀэщӀыгъуэ

    Колхид центрхэр ыкӀи Вани
    Археологием ӀэщӀагъэм, зэхуэсыным ыкӀи щӀыпӀэм и элитэм я зэхэгъэкӀыныр къегъэлъагъуэ.

  2. Н. э. ипэ III лӀэщӀыгъуэ ыкӀи иужькӀэ

    Мцхета Картли и центрэу
    Къалэр Ишхъэрэ Грузием и политикэ ыкӀи иужькӀэ тхьэм и центр хъуащ.

  3. Н. э. I лӀэщӀыгъуэ

    Дедоплис-Гора и тхьэм и комплексхэр
    Археологие кӀэлъызэрыкӀуэхэр тхьэм и гъэзэщӀакӀуэхэм я зэпыщӀэныгъэм и свидетелхэу зэрагъэсэныр.

  4. IV лӀэщӀыгъуэм нэс

    Армази Картли и тхьэм и историем
    Тхьэм и кӀэлъыкӀуэныр тхылъымпӀэхэм я хъыбарым ыкӀи историкэ зэхэгъэкӀыныгъэхэмкӀэ щӀэщӀащ; Парнаваз и хъыбарыр тхьэм и кӀэлъыкӀуэныр щыщӀадза датэ кӀэщӀу щыткъым.

  5. IV лӀэщӀыгъуэ

    Картли и пащтыхь унэм и тхьэм и кӀэлъыкӀуэныгъэр
    Хабзэм христианизацие Мириан III ыкӀи Нино и мисэм зэпыщӀащ.

  6. V лIэщIыгъуэ

    Грузин тхыным и ипэ тхылъымпӀэхэр
    Хъумэ тхыгъэхэм жьы тхыным и хабзэр къагъэлъагъуэ.

  7. V лIэщIыгъуэ

    «Шушаник и мученичествэр»
    Яков Цуртавели и тхыгъэр грузин литературэм и ипэ тхылъымпӀэ хъуащ.

  8. 493/494 гъэ

    Болнис Сион и тхыгъэр
    Грузин тхыным и ипэ датэ зыхэлъ тхылъымпӀэхэм ящыщым христиан тхьэм и унэщӀыныгъэм теухуауэ къегъэлъагъуэ.

  9. VI лӀэщӀыгъуэм и кӀэух ыкӀи VII лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзапӀэ

    Джвари ягъэуцуныр
    Мцхетэм икъэлэм итырэ храмыр къэзыгъэлъагъуэрэр ерэджыбзэ христианскэ архитектурэм икъэзыкIуэкIагъэр ары.

  10. VII–VIII лIэщIыгъуэхэр

    Арабхэм яIэтагъэмрэ мусульман общинэхэмрэ
    Къалэхэмрэ къэралыгъо зэхэтыкIэхэмрэ ядинрэ яполитикэ зэхэтыкIэхэр зэщхьэщыгъэхэт.

  11. 1008 илъэс

    Баграт III иIэтагъэм икъэгъэгъэзэщIагъэр
    ЗэгъэпшIэгъэ Гуырдзы къэралыр къыхэкIыгъ.

  12. XI лIэшIэгъу

    Самтавро икурыт комплекс
    Мы лъэхъэнэм икъэлэм итырэ Мцхетэм имонастырым икъэлэм итырэ храмыр щыщ; комплексыр зыкъомрэ зэпыщIэу къэхъугъ.

  13. 1106 илъэс

    Гелати ягъэуцуныр
    Монастырыр икъэлэшIу культурнэ ыкIи щIэныгъэ центрэ хъугъ.

  14. 1122 илъэс

    Дауыт ЯгъэуцуакIор Тбилисим къыщыубытэ
    Къалэр зэгъэпшIэгъэ къэралым икъэлэшIу хъугъ.

  15. 1130 илъэс

    Гелати икъэлэшIу храмыр ягъэзэщIэныр
    Ягъэуцуныр Дауыт ЯгъэуцуакIом икъэлэшIу Деметрэ иIэтагъэм щыгъэзэщIагъ.

  16. 1184–1213 илъэсхэр

    Тамар иIэтагъэр
    Курыт Гуырдзым иполитикэ ыкIи культурэ зыгъэлъэщыгъэ лъэхъэнэр.

  17. XII лIэшIэгъум икIэухырэ XIII лIэшIэгъум икъэлэшIухэр

    Руставели илъэхъэнэ
    «Тигрэм ицIыфыжьым» икъэгъэуцуныр дунай литературэм икъэлэшIу зэхэтыкIэм епхыгъ.

  18. XIII лIэщIыгъуэ

    Монголхэм ятеуэныр
    Зауэ ыкIи политикэ зэпыщIэныр къэралым икъарур игъэкIуэдыгъ.

  19. КIэух средневековьер

    Къэралхэмрэ къэралыгъо цIыкIухэмрэ зэщыгъэщыныр
    Политикэ зэхэщыкIыныр областемхэм язэпыщIэныгъэм зэхъокIыгъ.

  20. XVI–XVII лIэшIэгъухэр

    Османхэмрэ Сефевидхэмрэ язэпеуэныр
    Зэщхьэщыгъэ областемхэр зэпеуэ къэралхэм яIэтагъэм икъэлэшIу хъугъэх.

  21. XVII лӀэщӀыгъуэ

    Ираным икъэлэшIу зэщыгъэщыныр
    Гуырдзы общинэхэр къыхэкIыгъэх, ятарихыр Ферейдан ыкIи адрэ районхэм епхыгъ.

  22. Осман лъэхъэнэр

    Аджарием исламыр зэщыгъэщыныр
    Дин зэхэтыкIэм икъэлэшIу зэхъокIыныр гуырдзыбзэмрэ хабзэхэмрэ якъэлэшIу хъумэныгъэм зэпыщIэу щыгъ.

  23. 1783 илъэс

    Георгиевскэ трактат
    Картли-Кахетием Урыс къэралым икъэлэшIу хъумэныгъэ зэпыщIэныгъэ къыгъэуцуагъ.

  24. 1801 илъэс

    Картли-Кахетиер Урыс империем икъэлэшIу зэщыгъэщыныр
    Къэблэгъэ Гуырдзы къэралым шъхьэзакъу къэрал Iэтагъэр игъэкIуэдыгъ.

  25. 1811 илъэс

    Церковнэ автокефалиер ягъэкIуэдыныр
    Гуырдзы церковыр Урыс синод икъэлэшIу Iэтагъэм икъэлэшIу хъугъ.

  26. XIX илъэсым икӀэгъуэ

    Просветительскэ къэзыкIуэкIагъэр
    Илья Чавчавадзе икъэлэшIу Iэтагъэр литературэм, печатым ыкIи общественнэ щIэныгъэм икъарур игъэлъэщыгъ.

  27. 1905–1915 илъэсхэр

    Прокудин-Горский идокументальнэ портрет
    Библиотекэ Конгресс икаталогым Муганы хэкум ис гуырдзыпхъум икъэлэм итыр мы зэпыщIэныгъэм икъэлэшIу хъугъ.

  28. 12/25 мартым 1917 илъэс

    Автокефалиер икъэгъэгъэзэщIагъэр
    Гуырдзы церковым ишъхьэзакъу Iэтагъэр къэгъэлъэгъуагъ.

  29. 1918 илъэс

    Тбилиси университетыр ягъэуцуныр
    Университетыр щIэныгъэмрэ культурэм ищIэныгъэ-шIэныгъэ центрэшхуэ хъугъ.

  30. 26 майым 1918 илъэс

    Демократическэ Республикэр къэгъэлъэгъуныр
    1918–1921 илъэсхэм яшъхьэзакъу республикэ лъэхъэнэр къыщыублагъ.

  31. 25 февралым 1921 илъэс

    Краснэ армиер Тбилисим къыщыхьэр
    Зауэ теуэныр Iэтагъэм икъэлэшIу зэхъокIыныгъэмрэ шъхьэзакъу печатым икъэлэшIу гъэтIысIэныгъэмрэ зэпыщIэу щыгъ.

  32. 1930-хэ илъэсхэр

    Политикэ репрессиехэр
    Архивнэ документхэм зэщыгъэщыныгъэхэмрэ зэщыгъэщыгъэхэм ятарихыр яхъумэ.

  33. 1955 илъэс

    Этнографие экспедицие Кыргызстаным (Грузием) икIыгъэ
    Музеим икъэгъэщIэгъэхэм регион щыщ щыгъынхэр, керамикэхэр ыкIи IэщIагъэхэр къахэхьагъэх.

  34. 1966 илъэс

    Этнографие музеир зэIуахыгъэ
    Георгий Читая инициативэм хэкужь архитектурэр хъумэным пае щIыпIэ къыгъэлъэгъуагъ.

  35. 1977 илъэс

    «Чакруло» Voyager-ым иплъыжь пластинкэм тет
    Кыргыз уэрэдыр NASA-м икъыхэха музыкальнэ программэм хэхьагъ.

  36. 1991 илъэсым ищIэуапIэм и 9-р

    Шъхьафитныгъэм икъэгъэзэщIэжьын
    Кыргызстаным икъэралыгъуапIэ зэпэщIэувэныр къэзыгъэлъэгъу актыр къабылагъ.

  37. 1990-рэ илъэсхэр

    Зауэхэр ыкIи гъэпцIагъэу зэрызэкIэлъыкIуагъэхэр
    ЗэмылIэужьыгъуэ общинэхэм яунэхэр ыкIи ящыIакIэ гъащIэр ягъэзэгъагъэп.

  38. 1994 илъэс

    Мцхетэ ищыгугъухэр Дунейпсо хэкужьым хэт
    Тарихъ тхьэмадэхэм якомплексым икъэлъытэныр дунейпсоу къабылагъ.

  39. 1996 илъэс

    Ищхъэрэ Сванетие Дунейпсо хэкужьым хэт
    Бгыхэм тет къуажэхэм ыкIи унэ-бжьэхэм ялъапIэр къабылагъ.

  40. 2001 илъэс

    МакъыкIэ зэхэуэр дунейпсоу къабылагъ
    ЮНЕСКО-м Кыргыз макъыкIэ зэхэуэр Iуатэ хэкужьым ищIэныгъэу къыдигъэкIыгъ.

  41. 2008 илъэс

    МакъыкIэ зэхэуэр Репрезентативнэ спискым хэт
    Хабзэр цIыхуапIэм икультурнэ хэкужьым исискым хэхьагъ.

  42. 2013 илъэс

    Квеври методэр ЮНЕСКО-м исискым хэт
    Хэкужь чаджэным иIэщIагъэхэр ыкIи ахэр зэрызэращIэр къабылагъ.

  43. 2016 илъэс

    ТIу тхыпкъы системэм ягъащIэ культурэ
    Кыргыз тхыпкъы системэхэр хэкужь сискым хэхьагъэх.

  44. 2018 илъэсым ищIэуапIэм и 5-р

    Ушгули документальнэу зэрыщыхъар
    Алексей Комаровым Ищхъэрэ Сванетием икъуажэр ыкIи ибжьэхэр къыщыгъэлъэгъуагъ; сурэтыр мы тхьэпIэм хэт.

  45. 2018 илъэс

    Чидаоба дунейпсоу къабылагъ
    Зауэ ыкIи абы епха культурнэ IэщIагъэхэр ЮНЕСКО-м исискым хэхьагъэх.

  46. 2024 илъэс

    Кыргызстаным ицIыхухэр зэрызэхалъхьар
    Зэхалъхьэ щIыпIэм этникэу Кыргыз 3 304 075-р къэлъытэгъуа.

  47. 2025 илъэс

    Кыргыз пщэдзы культурэр ЮНЕСКО-м исискым хэт
    Хэкужь пщэдзы гъэгъэгъуэныр, щIакхъуэ гъэжьэныр ыкIи щIакхъуэр хабзэу зэрызэращIэр къабылагъ.

  48. 2026 илъэсым ищIэуапIэм и 1-р

    Кристос диныр къызэрыкIуэм ипэ IэщIагъэхэм теухуауэ щIэуэ зэджэныгъэ
    American Journal of Archaeology-м Давид Гагошидзем Дедоплис-Гора икульт унэхэм теухуауэ иIэщIэныгъэр къыдигъэкIыгъ.

  49. 2026 илъэсым ищIэуапIэм и 22-р

    Зэхалъхьэм икIэух нэхъыбэу къыдэкIыныр
    Geostat-ым цIыхухэм яэтникэ зэхэтыкIэм, ябзэм ыкIи ядинхэм теухуауэ даннэхэр къыдигъэкIыгъ.

Шхын

  • Хьачапури

    ЗэмылӀэужьыгъуэ регионхэм ящыщ хьэкум и вариантхэр щыӀэщ. Имерети, мегрел, аджар хьачапурихэр яформэкӀэ ягъэхьэзырыкӀэкӀэ зэмылӀэужьыгъуэщ; зы универсал рецепт щыӀэкъым.

  • Хинкали

    Хьэкум и кӀуэцӀым и кӀэлъыкӀуэхэр къуэкӀыпӀэ Грузием и къущхьэ кулинарнэ традициэм езыгъэубыд. Рецептхэррэ яинагъырэ къалэ гъащӀэм зэрызэхэщӀыкӀам кӀуэдащ.

  • Пхали, лобио, дэ къудамэ соусхэр

    КъэкӀыгъэхэр, хэкур, лобио, дэхэр кухнэм и пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэщ. Продуктхэмрэ приправэхэмрэ язэхэщӀыкӀыгъэр регионым, гъэм, унэ традициэм теухуащ.

  • Квеврирэ чагъыр щӀэныгъэрэ

    Пшахъуэ кӀэныр чагъыр ягъэхьэзырымрэ яӀыгъынымрэ и хьэлэмэщ; ӀэщӀэныгъэр унэхэмрэ общинэхэмрэ ящыщ зэрызэхэщӀыкӀыгъэщ. ЮНЕСКО-м и тхылъым итрадиционнэ методыр хэтащ, ауэ Грузием ищӀа чагъыр псори хэтакъым.

  • Хьэкурэ мэкъумэш календарырэ

    Пшъэшъэжъые пщыхьэшъухэр зэгъэпщэн, хьалыгъу гъэжьэн ыкӀи обрядым и хьалыгъур зэратхыр мафэшхуэхэм ыкӀи зэдэлажьэным ащыщ. Мы лъэпкъыгъуацӀэм ЮНЕСКО 2025 илъэсым ишӀыпӀэ иритыгъ.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • Супра

    Шхыным иӀэсым зэгурыӀуэныгъэ, тостхэр, унагъуэм игугъу ыкӀи хьэщӀэщыныгъэ зэращыӀэр. Ащ икъэру шӀыкӀэм ыкӀи лъэпкъыгъуацӀэм епхыгъ.

  • Тамадэ ыкӀи гущыӀэ

    ДжэгуакӀуэм тхьэусыхэхэм я кӀэлъыкӀуэныр егъэуцури зэгурыӀуэныгъэ лъапӀэм идэӀури. Джэгум пэщытыныгъэу зэрилъытэм нэмыкӀыу, жэуап зышӀэныр ыкӀи цӀыфхэм яшӀэныр нэхъ лъапӀэу щыт.

  • Хэгъэгу ыкӀи ӀэщӀагъэхэр зэрашӀыжьырэр

    ЗэдаӀуэу губгъуэ Ӏохьэныр, тхьэмыщкӀэ щӀыкӀэу щӀа хьэлыуэ ӀэрыщӀэныр ыкӀи махуэшхуэхэр лӀэщӀыгъуэхэр зэгъэпщӀыжь. ШӀэныгъэр унагъуэ ыкӀи хэгъэгу гъэзэщӀакӀуэхэм хэтыкӀыу зэратыр.

  • Чидаобэ

    Хабзэм тет зауэр спортивнэ ӀэщӀагъэхэр, музыкэр, щыгъыныр ыкӀи зэхэтыкӀэ хабзэхэр зэгъэпщӀ. ЮНЕСКО-м 2018 гъэм ар Репрезентативнэ тхылъым хилъхьащ.

Щыгъын

Гъазырницэхэр зыхэлъ чоха, бгырыпх ыкӀи щхьэщыгъынэр лӀы цӀэрыӀуэ комплекс мэхъу. Бзылъхугъэ щыгъыным, щӀэгъэщӀэгъуэхэм ыкӀи щхьэкӀэ щыгъыным иӀэу щытащ ину регионкӀэ зэхуэмыдэныгъэ. Пшаухэм, тушхэм ыкӀи аджархэм я коллекцэхэм щӀыпӀэ къэс зэхуэмыдэ вариантхэр къагъэлъагъуэ.
Махуэшхуэ ыкӀи махуэ къэс щыгъыныр щӀыпӀэкӀэ, махуэкӀэ ыкӀи мурадкӀэ зэрыщымыгъуэу зэхэгъэкӀыфынущ. 1955 гъэм щыщ экспедицэм рачинхэм я щыгъыныр ыкӀи щӀэгъэщӀэгъуэхэр, кахетинхэм я щхьэщыгъынэхэр, дыщэкӀэ ӀэрыщӀэныр ыкӀи дыщэ кӀэщӀыныр зэхуихьэсащ. Мы материалхэр сценэ теплъэм нэхърэ нэхъыбэу кӀэлъызэрыкӀуэщ.
ИужькӀэ къыщыгъэлъэгъуа историческэ сурэтым Конгрессым и Библиотекэм иджырей Азербайджан щӀыпӀэм, Мугань губгъуэм, хабзэ щыгъын зыщыгъ грузин бзылъхугъэу къыщыгъэлъэгъуащ. Каталогым и датэр: 1905–1915 гъэхэр. Ар Прокудин-Горский и сурэт кӀэщӀщ; грузин щыгъынхэм я регион псори ар къэзыгъэлъагъуэу щыткъым.

Национал шъуашэ

Гуырдзы цӀыхубз, хабзэм и щыгъын. Муган губгъуэ, иджырей Азербайджан. 1905–1915 гъэхэр, Конгресс и Библиотекэм и каталогым тету.С. М. Прокудин-Горский · Library of Congress, ppem-02037 · гъуэжьыгъуэ реконструкцэрэ ретушьырэ Walt Frankhauser / WalterStudio · Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 · WebP-м икӀуэныр редакцэ кадрированиэ зимыӀэу

Къафэхэр

  • Картули

    ЗэрыгъэзэщӀакӀуэхэм я зэпыщӀэныгъэм, зэрыщымыгъуэныгъэм ыкӀи Ӏэм и къэгъэлъэгъуэным тету гъэзэщӀакӀуитӀым я джэгущ. Иджырей сценэ теплъэр профессионал хореографием хэгъэхьэным кӀэлъыкӀуэщ.

  • Хоруми

    ЗэдаӀуэу джэгур Аджарие, Гурие ыкӀи Шавшет-Имерхеуи зэпыщӀащ. Гъэсэныгъэхэм щӀыпӀэ къэс вариантхэр ыкӀи хореографие зэхэтыкӀэ зэхуэмыдэхэр къагъэлъагъуэ.

  • Аджар гандагана

    Пластикэ щыкӀэ ыкӀи лӀы ыкӀи бзылъхугъэ зэпыщӀэныгъэ зыхэлъ регион хабзэщ. КонцерткӀэ зэрагъэхьэзырар щӀыпӀэм и джэгум и записэ кӀэщӀхэм къыхэгъэкӀыфынущ.

Музыкэ

Грузин макъэ зыбжанэм макъэхэр зэрызэхэлъыкӀэ зэхуэмыдэхэр хэлъщ. Гурие, Кахетие ыкӀи Сванетие я формэхэр зэхуэмыдэщ; концерткӀэ уэрэд зыщ регионкӀэ зэхуэмыдэныгъэр псори къэзыгъэлъагъуэу щыткъым.
Пандури ыкӀи чонгури зэхуэмыдэу Ӏэпхъуэ Ӏэмэпсымэщ, ауэ историкэ цӀэхэр зэрызэхэмытыкӀыу къызэрагъэсэбэпу щытащ. Чонгури нэхъыбэу Грузием и кӀуэхьэпӀэм щыщщ. ПӀэхэм я бжыгъэм нэмыкӀыу, Ӏэмэпсымэхэр я зэхэтыкӀэкӀэ ыкӀи я щӀыкӀэкӀэ зэхуэмыдэщ.
Саламури, дудуки, доли, гудаствири ыкӀи нэмыкӀ Ӏэмэпсымэхэм я гъэзэщӀакӀуэ щыкӀэхэр ыкӀи хэгъэгу лэжьыгъэхэр яӀэщ. Ӏэмэпсымэ музыкэр, тхьэм и уэрэдыр ыкӀи дунейм и макъэ зыбжанэр зэпыщӀауэ щытми зэхуэмыдэ областхэщ.
«Чакруло» записэр Voyager «Дыщэ пластинкэм» и музыкальнэ программэм хилъхьащ. Ар NASA-м и проекткӀэ къыхэхауэ щыта фонограмм кӀэщӀщ, грузин фольклор псори космосым ирагъэкӀуэкӀыу щыткъым.

ӀэщӀагъэхэр

  • Керамикэ ыкӀи квеври

    Ину глинэ сатырхэр ящӀыным материалым, сожьэным ыкӀи зэралэжьыным теухуауэ шӀэныгъэ кӀэщӀ хуэӀэзэщ. ӀэщӀагъэр хэгъэгухэм я чаджэ культурэм зэпыщӀащ.

  • Текстильрэ щӏыгъыныгъуэхэрэ

    ДыщэкӀэ ӀэрыщӀэныр, дыщэ кӀэщӀыныр, дыщэ Ӏэмэпсымэхэм я лэжьыгъэр, жыг ыкӀи пщэ Ӏэмэпсымэхэм я лэжьыгъэр музейхэм я зэхуэхьэсам щӀыпӀэ ыкӀи датэ кӀэщӀхэмкӀэ къыщыгъэлъэгъуащ.

  • Хабзэ унэ

    Мывэ ыкӀи жыг унэщӀыныр губгъуэ щӀыналъэхэм ыкӀи бгылъэ щӀыпӀэхэм яку зэхуэмыдэу щытащ. Этнографие музейм щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм къыщыкӀухьа унэхэр кӀэлъызэрыкӀуэу хъумэ.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Мцхета

    Джвари, Светицховели ыкӀи Самтавро тхьэм и унэщӀыныгъэм ыкӀи культурэ тхэныгъэм я нэхъ лъапӀэ тхылъымпӀэщ. Комплексыр Дунейпсо тхынасэм хилъхьащ.

  • Гелати

    Монастырыр 1106 гъэм Давид Адэуэм и лъэхъэнэм щыщӀадзащ. Ар гъэсэныгъэм, искусствэм ыкӀи тхылъ культурэм я центр лъапӀэу щытащ.

  • Ишхъэрэ Сванетие

    Унэ-бгъуэщӀхэр зыхэлъ къуажэхэм бгылъэ щӀыпӀэм щыпсэуныгъэм, унэщӀыныгъэм ыкӀи экономикэм я щыкӀэхэр хъумэ. ЮНЕСКО-м и объектыр историкэ лъэныкъуэ кӀэщӀ хэлъщ.

  • Вани

    Археологие кӀэлъызэрыкӀуэхэм колхид хэгъэгур гъэсэныгъэм къыщыгъэсэбэпыфынущ. ЮНЕСКО-м и претендент тхылъыр Дунейпсо тхынасэм хилъхьаным хуэдэу щыткъым.

  • Георгий Читая и цӀэкӀэ этнографие музей

    Тбилисим щыӀэ унэм и пэмыкӀыу музейм регионкӀэ унэщӀыныгъэ щыкӀэхэр, экономикэ унэхэр ыкӀи ӀэщӀагъэхэр къегъэлъагъуэ. 1966 гъэм щӀадзащ.

ЦӀэхэр

ЛӀыгъэхэр

  • Мамука (гуырдзыбзэ; «мама» «ятэ» псалъэм къыхэкӀауэ)

Бзылъхугъэхэр

  • Мзиа (гуырдзыбзэ)
  • Ия (гуырдзыбзэ)
  • Натела (гуырдзыбзэ)
  • Циала (гуырдзыбзэ)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

  • Шота Руставели

    «БгъуэщӀым и щыгъын зыщыгъ лӀыр» тхылъым и авторщ, грузин литературэм и центр тхылъымпӀэщ. Текстыр историеу тхылъымпӀэхэм, комментариехэм ыкӀи зэдзэкӀахэмкӀэ зэрагъэсэныр.

  • Илья Чавчавадзе

    XIX лӀэщӀыгъуэм щыщ тхакӀуэ, публицист ыкӀи хэгъэгу лэжьакӀуэщ. И тхыгъэхэр гъэсэныгъэм, тхыным ыкӀи нацие культурэм я зэхэгъэкӀыным зэпыщӀащ.

  • Тхьэшхуэ Нино

    Грузием и гъэсэныгъэм и гъэсэныгъэу ялъытэ. Наукэ гъэсэныгъэм Картли и тхьэм и кӀэлъыкӀуэныгъэм теухуауэ ипэ тхыгъэхэр ыкӀи иужькӀэ житие хабзэр зэгъэпщӀ.

  • Георгий Читая

    Этнографщ, Тбилисим щыӀэ унэм и пэмыкӀыу музейм и щӀэдзапӀэщ. И лэжьыгъэр хэгъэгу культурэм и регионкӀэ формэхэр гъэсэныгъэм ыкӀи хъумэным зэпыщӀащ.

Медиа

Сурэт галлере

Ушгули, Ишъхъэрэ Сванетие, Къырзыстэн. Алексей Комаров · 2018 гъэм мэкъуогъум и 5 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 International.Алексей Комаров · CC BY-SA 4.0 International · WebP-у зэхъокIыгъ · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Alexey Komarov, 5 June 2018; converted to WebPСурэт

Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.