КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Ногъай заказникым и гъэтIылъэ степь ландшафт, чIэхэу къэкIыгъэхэр ыкIи псы зыдэщыIэхэр, 2012 гъэм и сурэт
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Ногъайхэр

Ногъай · ногайлар

Ногъайхэр: губгъуэ Евразием и кӀасэ, Ногъай Ордам и тарих, зэхэхьэныгъэр, бзэрэ культурэрэ. Япэ иджыри динхэррэ ислъам дин зэхэхьэныр, ханафит хабзэр, кӀэлъыкӀуэ хронологие, литературэрэ щӀэныгъэ материалхэрэ.
Регионхэр:ДагъыстанШэшэнКъэрэшей-Шэрджэс
Ногъай заказник. Сурэт Mmdocent, 2012 · CC BY-SA 4.0

Бзэ

Ногъайбзэ · ногай тили

Унагъо

Тюрк унагъо · къыпшақ-ногай пэгъунэгъу

Бэныгъ

Урысыем 109 042 (2021 гъэм и къэлэшъыкӀ)

Тхыдэ

Евразие губгъуэм ицӀыфыбэ. Ногайхэр тюркыбзэ цӀыфыбэщ, ятхыдэр Ишъхъэрэ Волгэм икӀэм, Каспий псыӀуфэм, Кубань псыӀуфэмрэ Ишъхъэрэ ШӀыгу-Хым иӀуфэмрэ щызэпыщӀащ. ЯцӀэр «ногай», бэуэ «ногайлар». Иджырей цӀыфыбэр Дагъыстаным икъуаджэ пэрытӀу къэмыгъэщӀэгъуэу щыӀэщ.
Джылэ-Алтын Ордэм къыщыкӀуэу Мангыт юртым нэс. ЦӀыфыбэм икъэхъукӀэм Джылэ-Алтын Ордэм идунейм ищыщ тюркрэ монголрэ къэхъукӀэ зэмыщхьэу хэтщ. ЯцӀэр Ногай темникым егъэпщӀащ, ауэ Ногай Ордэмрэ иджырей цӀыфыбэмрэ икъэхъукӀэр ар иулус пэрытым кӀэщӀыу къэгъэщӀэгъуэн хуэмэщ.
Эдигерэ къэралым икъэхъукӀэрэ. В. В. Трепавлов Эдигер, унафэщӀ лъэпкъым ипэщӀэдзэр, икӀи икӀэлъыкӀуэхэм якъэрал щхьэхуиту къэхъукӀэр зэщхьэщыгъэщ. Яик псым иӀуфэм Мангыт юртыр иужьрей Джылэ-Алтын Ордэм къыхэкӀыу мащӀэ-мащӀэу къэщхьэщыкӀащ. Сарайчик цӀэрыӀуэ гупсысэпӀэщ.
XV–XVI лӀэщӀыгъуэхэм яОрдэр. Бийхэмрэ мырзахэмрэ губгъуэ общинэ зэгухьэныгъэхэм яунафэщӀхэт. Ногай къэралым Москварэ, Къырымрэ Азие Курытым икъэралхэмрэ дипломатиерэ сатумрэ хэтащ. Итхыдэм зэгухьэныгъэхэр, зэрызэбгъэныгъэхэррэ мэкъуауэ щӀыпӀэхэм ящхьэ пыухыкӀыныгъэрэ хэтщ.
ЗэхэкӀыныгъэрэ къэхъукӀэщӀэ зэгухьэныгъэхэрэ. XVI лӀэщӀыгъуэм икъуэшхэм Йэхэ Ногайхэрэ ЦӀыкӀу Ногайхэрэ зэхагъэкӀащ. XVII лӀэщӀыгъуэм ипэщӀэдзэм ипэ ит къэралыр зэхэкӀащ. КӀуэныгъэхэм Ишъхъэрэ Кавказымрэ ШӀыгу-Хым иӀуфэмрэ ногай зэгухьэныгъэхэм ящыӀэныгъэр къэгъэбелджылащ.
1783 гъэм игубзыгъэгъуэ. КӀуэныгъэ теухуауэ гупсысэхэррэ Кубань псым иӀуфэм зауэ кӀэлъыкӀуэныгъэрэ урыс дзэхэм якъэукӀэныгъэхэм кӀэух яӀащ. Октябрым Керменчик псым иӀуфэм ногайхэм иныкъуэу зэраукӀащ; цӀыфыбэм иныкъуэр Кубань псым кӀуэри Осман щӀыналъэхэм кӀуащ. КъэукӀахэм ябжыгъэм теухуауэ гупсысэхэр зэщхьэщыкӀыщ.
XIX лӀэщӀыгъуэрэ диаспорэрэ. ЩӀыпӀэ зэмыщхьэхэм щызэмыщхьэу, унафэщӀхэм яполитикэм, мэкъуауэ щӀыпӀэхэм ящыгъэныгъэмрэ экономикэ зэхъуэкӀыныгъэхэмрэ яӀэщӀэгъуэу мащӀэ-мащӀэу щыӀэныгъэм кӀуащ. XVIII лӀэщӀыгъуэм икӀэмрэ XX лӀэщӀыгъуэм ипэмрэ къэхъуа кӀуэныгъэхэм Осман империем ногай зэгухьэныгъэхэр къэгъэщӀащ.
Совет XX лӀэщӀыгъуэр. ЕджапӀэм ищӀэныгъэр, тхыпкъэщӀэ, коллективизацэрэ щыӀэныгъэм кӀуэныгъэрэ махуэ къэс иӀэныгъэр зэрахъуэкӀащ. Дин институтхэм яӀэщӀэгъуэ яӀащ; щӀэныгъэрэ хабзэхэр унагъуэм къызэращӀыныр кӀэух къытехъукӀакъым.
ЩыӀэныгъэрэ къэлъытэгъуэрэ. 2021 гъэм иоктябрым и 1-м икъэлъытэгъумкӀэ Урысыем 109 042 ногаец къэлъытащ. Дагъыстаным 36 944, Ставропол крайм 22 569, Къэрэшей-Шэрджэсым 17 368, Чечням 2 819 щыӀащ. Ар лъэпкъ щхьэхуитыныгъэм икъэлъытэгъуэщ, бзэм икъэлъытэгъуэкъым.

Зэхэсыныгъэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр

Зыкъом щыпсэу щӀыпӀэхэр. Дагъыстан, Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол край, Шешэн ва Астрахан област лъэпкъым и иджырей географием хахьэ. ЩӀыпӀэ общинэхэм ящыщ зыгуэрхэр ягъэнагъуэ ногъай культурэм и кӀуэцӀым. Группэхэр ва тхыдэ цӀэхэр. Къараногъайхэр, кубань ва кум ногъайхэр, тхыдэ зэгухьэныгъэхэр едисанхэр, едишкулхэр ва джембойлукхэр зэмылӀэужьыгъуэ гъэнахуэм ящыщщ. Зы лъэпкъ, зы бзэгуэщӀыкӀэ е зы ордэ «лъэпкъым» и тип зэхуэдэу пӀыщӀэн хуейкъым. Астрахан группэхэр. Къарагаш, юрт ва нэгъуэщӀ бзэгуэщӀыкӀэхэм я тхыдэ яӀэщ. Абыхэм я бзэ классификацэр ва лъэпкъыу зыхэщӀыныгъэр зэпэщхьэхуэу ялъагъу; переписым и зы показательым классификацэм и псори упщӀэхэр егъэщхьэхуэкъым. Урысейм и пэштыхьей общинэхэр. Турцием щыӀэ ногъай диаспорэр зыкъом миграционнэ волнэхэм къыхэкӀыу къэхъуащ. ДокументкӀэ гъэтӀысхьа зы дунейпсо иджырей бжыгъэ щыӀэкъым; Урысей переписыр диаспорэм и бжыгъэм и пӀэкӀэ къэлъытэгъуэкъым.

Бзэ

Ногайбзэр тюрк унагъомрэ къыпшақ-ногай пэгъунэгъумрэ хэтщ. Къазахбзэмрэ къаракъалпакъбзэмрэ пэгъунэгъущ, ауэ щхьэхуиту тхыгъэ нормэрэ щӀыпӀэ псалъэ зэхъуэкӀыныгъэхэр иӀэщ.
ЕзыгъэщӀыкӀауэ къара ногай диалектыр, Къэрэшей-Шэрджэсым иакъ ногай диалектыррэ Ставрополым иезы ногай диалектыррэ зэщхьэщыгъэщ. Астрахань гупхэм ябзэ зэхъуэкӀыныгъэхэм ястатусыр щхьэхуиту къэпсэлъащ; ар зэщхьэщыгъэу зы цӀэм кӀэщӀыу зэгуэгъэхьэн хуэмэщ.
Арап тхыпкъэм иужькӀэ 1928 гъэм латин алфавитыр къэгъэсэбэпащ, 1938 гъэм кирилл алфавитыр. 1950 гъэм иджырей алфавитыр къэгъэтӀысхьащ. Тхыпкъэм итхыдэр еджапӀэ тхылъхэм, тхыгъэмрэ гъэсэныгъэщӀэхэм яӀэщӀэгъуэмрэ щызэпыщӀащ.
Бзэр предмету егъащӀэ, литературэм, периодикэм, радиом, телевидениемрэ театрымрэ хэтащ. Бзэм ищӀэныгъэрэ унагъуэм къызэращӀыныр регионхэмкӀэ зэщхьэщыкӀыщ; цӀыфыбэм икъэлъытэгъуэр бзэм икъэлъытэгъуэм хуэдэкъым.
1938 гъэм иорфографие хабзэхэм ятхылъыр А. Джанибеков, М. Курманалиев, А. Ниязоврэ Э. Джанибековрэ ягъэхьэзыращ. Библиографие тхыгъэм авторхэмрэ зы тхылъым иилъэсымрэ къэплъытэ хъущ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Ипэ итэджагъэхэр ыкӀи материалхэр. Ислъам ипэкӀэ ит наследиер мифхэм, фольклорым, обрядым ыкӀи лексикэмкӀэ зэджэх. Зэман зэмылӀэужьыгъуэхэм ыкӀи къэгъэпсыгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэм я материалхэм традициер зэрехъуэкӀыжыр къагъэлъагъуэ, ащ щхьэкӀэ зы «нэгъуейхэм я жьы дин» зэмызэгъуэу зэрыщымыӀэу гъэтӀысхьэжыгъэ хъунукъым. Тенгри, уафэ ыкӀи къэрал къуэшхэр. Традициэм Тенгри, дыгъэ, мазэ ыкӀи къэралым и щӀыпӀэхэм я псэхэм я тепсэлъыхьыныгъэхэр къызэщӀиубыдэ. Ислъам зэрызыхигъэкӀамкӀэ, ипэ ит цӀэхэр ыкӀи сурэтхэр муслъымэн пэжыгъэкӀэ щӀыкӀэщӀыкӀэу къызэщӀыгъуэкӀыфынут. Ипэ итхэр ыкӀи я кӀэлъыкӀуэхэр. Ипэ итхэм я тхыдэр ыкӀи цӀэрыӀуэ цӀыхухэм я хьэдэхэм я лъэпкъыныгъэр диным и культурэм ищӀэныгъэшхуэ иӀэт. Зэджэхэм ар къызэрыщызэхэхьэр муслъымэн псыхьэхэм я тепсэлъыхьыныгъэхэмкӀэ зэджэх. Ислъамыр къызэрыкӀуар. Нэгъуейхэм я ипэ итхэм я дин зэрызыхигъэкӀам и тхыдэ пэжыр Алтын Ордам ыкӀи къуэшым Орта Азиэм ыкӀи Волгэм и къалэхэм я муслъымэн зэпыщӀэныгъэхэмкӀэ зэджэ. Ар Дагъыстаным и къущхьэхэм арабхэм я кӀуэныгъэхэм ямызакъуэу и гъуэгущ. Берке ыкӀи ипэ ит муслъымэн зэпыщӀэныгъэхэр. Муслъымэн пщыхэр ыкӀи общинэхэр Узбек ипэкӀэ Джучи и Улусым щыӀэт. XIII лӀэщӀыгъуэм Берке хан ислъамыр зэрызыхигъэкӀам къоуэ псэущхьэ псоми зэман зыӀуэкӀэ зэрызыхигъэкӀыр ыкӀи нэгъуей лъэпкъ зэрыщыӀар къэгъэлъагъуэкъым. Узбек и зэман. XIV лӀэщӀыгъуэм и япэ Ӏыхьэ, Узбек хан и унафэм епхауэ, Дешт-и Кипчакым ислъамыр зэрызэхэщӀыкӀым и этапшхуэ хъуат. Дин зэрызэхэщӀыкӀыр проповедым, политикэ зэпыщӀэныгъэхэм ыкӀи щӀыпӀэ общинэхэмкӀэ кӀуэт. Эдиге ыкӀи кӀэлъыкӀуэ лъэхъэнэхэр. XIV–XV лӀэщӀыгъуэхэм я гъунэгъуэм Эдиге муслъымэн дин гъащӀэм и кӀэлъыкӀуэт. Нэгъуей Ордам и зэманым ислъамыр и политикэ ыкӀи культурэ дунейм и Ӏыхьэшхуэ хъуат. Суннизм ыкӀи ханафит мазхаб. Нэгъуейхэм тхыдэмкӀэ суннит ислъамым и ханафит закъон школыр я характерщ. Ар Дагъыстаным и гъунэгъу лъэпкъхэм я шафиит школым щыщӀэщ; ятӀэри суннизм кӀэлъыкӀуэхэщ. Псэущхьэ жыгъуэм и дин. Ярлыкапов къигъэлъагъуэ: зэджэм и кӀэлъыплъыжьыгъуэ щӀыпӀэ зэрыщымыӀэм дин зэрыщымыӀэу къэгъэлъагъуэкъым. Мэзджыдхэр, муллахэр, еджэныгъэр, дуӀа ыкӀи унагъуэ обрядыр щӀыпӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэм щыӀэт. Суфий зэпыщӀэныгъэхэр. Энциклопедиэ тхыгъэм йасавийа ыкӀи накшбандийа традициехэр ыкӀи муслъымэн центрхэм я кӀэлъыкӀуэ зэпыщӀэныгъэхэр зэджэ. Я зэрызэхэщӀыкӀыр зэманым ыкӀи къэгъэпсыгъуэхэмкӀэ зэхъуэкӀат; ар лъэпкъ псоми зы тхьэмадэу къэгъэлъагъуэкъым. Мифологикэ сурэтхэр. Фольклорым албаслы, аздаа, пари ыкӀи нэгъуэщӀ персонажхэр къызэщӀиубыдэ. Я кӀэух тепсэлъыхьыныгъэхэр джиннхэм ыкӀи шайтанхэм я муслъымэн тепсэлъыхьыныгъэхэмкӀэ зэпыщӀащ. Фольклор сурэтыр гъэщӀэгъуэныгъэм и дин тхылъым хуэдэкъым. МафӀэхэр ыкӀи мазэм и тхылъ. Ораза-байрам ыкӀи Курман-байрамкӀэ зэгъусэу гъатхэ Наврузри щыӀэщ. Ислъам мафӀэхэр мазэм и тхылъым кӀэлъыкӀуэ, гъатхэ мафӀэр дыгъэм и илъэс циклым епхащ. Ар тхылъ традицие зэмылӀэужьыгъуэщ. Совет зэманым и къэхъукъащӀэхэр. Мэзджыдхэм я кӀэлъыкӀуэныгъэр ыкӀи дин лэжьакӀуэхэм я кӀэлъыплъыныгъэр еджэныгъэм ыкӀи публикэ практикэм къэхъукъащӀэ ящӀат. Обрядхэм я Ӏыхьэ ыкӀи щӀэныгъэхэр унагъуэхэм щыӀэт. Ярлыкапов и монографиэм мы гъащӀэр зэмылӀэужьыгъуэ практикэ зиӀэ зы муслъымэн культурэ тхыдэу зэджэ. ГъэтӀысхьэжыгъэ ыкӀи иджырей гъащӀэ. 1980-хэм я кӀэухым щыкӀэдзауэ публикэ дин лэжьыгъэр ыкӀи ханафит наследиер тепсэлъыхьыныр кӀэзыгъэжьат. Нобэ обрядхэм я Ӏыхьэ ыкӀи цӀыхум и пэжыгъэхэр зэмылӀэужьыгъуэщ. 1990-хэм зэджэм и кӀэлъыплъыгъуэхэр 2026 гъэм и зэмызэгъуэ тепсэлъыхьыныгъэу къагъэсэбэпкъым.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Ногайбзэр тюрк унагъом икъэкӀыгъэщ; регионхэмкӀэ диалект пэгъунэгъухэр къэгъэлъэгъуахэрэщ.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • 2021 гъэм икъэлъытэгъумкӀэ Урысыем 109 042 ногаец щыӀэщ. ЦӀыфыбэм икъэлъытэгъэрэ бзэм икъэлъытэгъэрэ зэщхьэщыкӀыщ.

Культурэри гъащIэри

  • XX лӀэщӀыгъуэм ипэм ногай унэм икъэгъэщӀэгъуэр РЭМ 8762-15073, войлокым, щэкӀымрэ цы кӀапсэхэмрэ къыхэщӀыкӀащ.

Тхыдэ

  • Ногай муслъымэн хабзэм хьанафи мазхабым исунитхэр хэтщ.

Хронологиер нахьыбэу

  1. XIII лIэщIыгъуэ

    ДжучIы Улусым икъэгъэщIэгъэныгъэ
    ДжучIы Улусым ногъайхэм якъэгъэщIэгъэныгъэм хэхьагъэ къэсэныгъэхэр зэхэгъэкIуагъэх.

  2. XIII лIэшIэгъу ияужьитIу

    Темник Ногъай
    ИцIэмкIэ этнонимэр зэпыщэу щыт; мыр кIэух лъэхъаным иНогъай Ордэм икъэгъэщIэгъэныгъэм фэдэп.

  3. XIII лIэщIыгъуэ

    Узбек лъэхъэнэм ипэ Ислам
    ДжучIы Улусым иислам зэпыщэхэр къэзыхэкIагъэхэм ягупшысэм ипэ къэгъэщIэгъэх.

  4. XIV лIэшIэгъу ияпэрейэу

    Узбек хан лъэхъэным исламизацие
    Ислам институтхэм ягъэбыдэныр губгъум идин тарихэм иIыхьэшхуэ хъугъэ.

  5. XIV лIэшIэгъу икIэух – XV лIэшIэгъу ипэ

    Эдигэрэ Мангыт юртрэ
    Къэсэныгъэм икъэухыгъэхэр Ногъай Ордэм япащэу хъущтэу лъэпкъыр къэгъэщIэгъэх.

  6. XV лIэщIыгъуэ

    ЗэхэгъэкIуагъэ Ордэм икъэгъэщIэгъэныгъ
    Мангыт юртр кIэух лъэхъаным иДжучIы Улусым иполитикэ системэм икъыщыкIуагъэу макIэ-макIэу къыхэкIы.

  7. XV–XVI лIэшIэгъухэр

    Сарайчикрэ губгъу дипломатиерэ
    Орда Поволжьэм, Кавказымрэ Азиэ Курытымрэ языкъу политикэмрэ тхыгъэхэмрэ ящыщ.

  8. 1550-рэ илъэсхэр

    Зэпэуцужьыныгъэхэр ыкӀи зэхэхыныгъэ
    Политикэ кризисым Инэ Ногайхэмрэ ЦӀыкӀу Ногайхэмрэ язэхэхыныгъэм икъулъэгъу.

  9. 1557 илъэс

    Исмаилрэ Иван IV-рэ яшэрт
    Трепавловым тхылъыр пачъыхьхэм яцӀыфыгъэ зэпыщӀэныгъэхэм яконтекстэу еплъы, ногайхэр псэууи Россием икъутам зэдэгъэхьэныгъэм икъэухыгъэу къызэригъэлъагъуэуэ.

  10. XVII-рэ лӀэшӀыкӀэм ияпэщӀыкӀэ илъэсхэр

    Япэрей пэштыкъуэм иухыныгъэ
    Миграцэхэмрэ политикэ зэхъокӀыныгъэхэмрэ ногай зэгухьэныгъэхэр зэрахъуэкӀыу.

  11. XVII–XVIII илъэсхэр

    Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэмрэ Кавказымрэ щыӀэ ногай жэмэӀэтхэр
    КъэпщӀэныгъэм ищӀэу щыӀэныгъэхэмрэ гъунэгъу къэралхэмрэ язэпыщӀэныгъэхэмрэ политикэ географиер зэрахъуэкӀыу.

  12. 1783 илъэсым ииюным и 11-р

    КъэпщӀэныгъэхэм теухуа зауэ тхыгъэхэр
    Суворов ирапортым Кубань щыӀэ ногай жэмэӀэтхэм язекӀуэкӀыныгъэхэр къызэригъэлъагъуэу документым иӀыгъ.

  13. 1783 илъэсым ибадзэм и 1-р

    Дон щыщӀэныгъэм теухуа документ
    Архив рапортым гъэтӀысхьэныгъэ политикэм иӀэщӀэгъуэхэм ящыщ зы къызэригъэлъагъуэу.

  14. 1783 илъэсым ижьэгъуэм и 10-р

    КъэгъэщӀэгъуэныгъэ кампаниерэ иныкъуэ зэраншхуэхэр
    Керменчик деж яухыныгъэрэ иужькӀэ зэрызэкӀуэкӀыныгъэхэмрэ тхыдэм игубгъуэшхуэу щыхъу.

  15. 1783–1812 илъэсхэр

    Сопротивленэм ипродолженэ
    Пилипчук иджэнэм Буджакрэ Закубаньрэ щыӀэ ногай жэмэӀэтхэр российскэ экспансием ищӀэу еплъы.

  16. XVIII-рэ лӀэшӀыкӀэм икӀэуэ XIX-рэ лӀэшӀыкӀэм нэс

    Мэхьэныгъэу гъэтӀысхьэныгъэр
    КъэпщӀэныгъэхэм якъэкъуэныгъэрэ мэхьэныгъэ реформэхэмрэ зэмылӀэужьыгъуэ жэмэӀэтхэм ящыӀэныгъэр зэрахъуэкӀыу.

  17. 1850–1860-рэ илъэсхэр

    Иныкъуэу къэралым къызэрыкӀыныгъэ
    Осман империем миграцэ волнэхэм къэрал къэхъукъуэ ногай диаспорэр зэрашэу.

  18. 1879 илъэс

    А.-Х. Джанибеков икъэхъэныгъэр
    Просветителымрэ бзэм иджэныгъэмрэ ябиографиер щыщӀидзэ.

  19. XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэух

    Къэрэной къэзылъхуэ цӀыхубзым ищхьэщыгъэ
    Мы илъэсым РЭМ 333-2 ищхьэщыгъэр къызэрыщыту.

  20. XX илъэсым ипэ

    ЗэрызэкӀуэкӀыу щыӀэ унэм ищэкӀэ
    Музеим иӀыгъ юртэм иналичникым материалхэмрэ декоративнэ лэжьыгъэмрэ теухуа хъыбарыр иӀыгъ.

  21. 1912 илъэс

    Махмуд-Мектебыр яфотографие
    А. Н. Самойловичым щыӀэхэр, унэхэр ыкӀи мещыдыр ифотографие.

  22. 1920–1930-рэ илъэсхэр

    ЩыӀэныгъэм иобразыр зэрыхъуэкӀыу
    ГъэтӀысхьэныгъэм, школым щеджэныгъэмрэ дин институтхэм якъэкъуэныгъэхэмрэ епсэуныгъэр зэрахъуэкӀыу.

  23. 1925 илъэс

    Фотографиехэр музеим къызэрыщыхьэу
    Самойлович и 1912 илъэсым и ногай сурэтхэр музеим икъэухыгъэм щыхьэ.

  24. 1928 илъэс

    Латин графикэ
    Араб тхыгъэм ипӀэкӀэ алфавит щӀэ къызэрагъэувэу.

  25. 1938 илъэс

    Кириллицэрэ орфографиерэ
    Кириллицэм кӀуэныгъэр Орфографие правилхэм ясвод къыдэкӀыныгъэм кӀэлъыкӀуэ.

  26. 1948 илъэс

    Кадрия Темирбулатова икъэхъэныгъэр
    КъэкӀыщтэ поэтессэр Терекли-Мектеб щыщалъху.

  27. 1950 илъэс

    Иджырей алфавитыр къэзэрыгъэувэу
    М. А. Булгарова идоклад зыхэт библиотекэ материалым тхыгъэм иразвитиер иэтап къызэригъэлъагъуэу.

  28. 1965 илъэс

    Кадрия ияпэрей публикацэхэр
    Поэтессэм иусэхэр «Степной маяк» газетым инапэкӀуэцӀхэм къоув.

  29. 1970 илъэс

    «Гъуэгуанэхэр губгъуэм къыщӀидзэ»
    Дагъыстаным икнижнэ издательствэм Кадрия ияпэрей тхылъыр ибзэкӀэ къыдокӀ.

  30. 1972 илъэс

    «Гъуэгуанэ» сборник
    Тхылъыр Къэрэшей-Шэрджэс книжнэ издательствэм къыдигъэкӀ.

  31. 1975 илъэс

    «Мазэм ищхьэгуащӀэ»
    Мэзкуу Кадрия иусэ тхылъыр урысыбзэкӀэ зэдзэкӀауэ къыдокӀ.

  32. 1978 илъэс

    Къэдырия и гъащӀэм и кӀэух
    Поэтессэм и творчествэр лъэпкъым и литературнэ гъэщӀэгъуэныгъэм и хэщӀыкӀыгъуэ мэхъу.

  33. 1980-нэ илъэсхэм я кӀэух – 1990-нэ илъэсхэр

    Дин гъэщӀэгъуэныгъэм и гъэзэщӀэныгъэ
    Общинэхэм институтхэр ягъэтӀысхьэж ва хьанафит къэгъэнагъуэм и хъумэныр ягугъу.

  34. 2000-рэ илъэсхэр

    Профессионал лъэпкъ сценэ
    Драматическэ театрым репертуарыр егъэхъу ва ногъай общинэхэм я гастрол зэпыщӀэныгъэхэр егъэӀу.

  35. 2014 илъэс

    Ногъай театрым и гастролхэр Татарстаным
    Театрым «Си анэ уэ» спектаклыр егъэлъагъуэ.

  36. 2015 илъэс

    Конья щыӀэ театрал фестиваль
    Коллективым тюркэбзэ театрхэм я дунейпсо фестивалым хэлажьэ.

  37. 2021 илъэс

    ЦIыфхэр зэхэлъхьаныгъ
    Урысейм 109 042 ногъайрэ къыщыщӀыкӀащ.

Шхын

  • Лыкъымрэ шъухъунымрэ

    Былым псэукIэм и Iыхьэшхуэ зиIэщ, ауэ лыкъымрэ шъухъунымрэ къэуцугъэп. ЧIыпIэ, гъэхъагъэ ыкIи чIыгукIэ псэукIэм зэригъэкIуагъэм къэкIуагъэхэм ящыкIагъэхэр зэблэхъуагъэх.

  • Бесбармакрэ хьалыгъуашъухэрэ

    Гаджиева бесбармакымрэ лыкъымрэ хьалыгъумрэ къыхащIыкIыгъэхэм ятегущыIэ. ЦIэхэр, зэрызэхэуцохэрэр ыкIи зэратырэхэр чIыпIэ къэгъэгъэщIэгъэхэм ящыкIагъэх.

  • Къумысрэ айранырэ

    Шъухъу шIэныгъэ псынэхэр ыкIи шъухъур зэрашIырэр былымгъэмрэ къэкIуагъэхэм яуахъынымрэ языхэзэщ. Яхэлъыр Iофыгъо хъущтэу щытымрэ чIыпIэ IэщIагъэмрэ ятеух.

  • Къатламэрэ бауырсакырэ

    Хьалыгъу зэхэтэр ыкIи хьалыгъум къыхащIыкIыгъэ гъэжьагъэхэр мафэшхуэ Iанэм хахьэх. Гъэсэныгъэ материалхэмкIэ гъэтхапэ мафэм ишIухьафтынхэм яхэтэу ягъэлъэгъу.

  • Ногъай чай

    Чай хьакIэм икъэбылымрэ мафэ къэс Iанэмрэ иIыхьэшхуэ хъугъэ. Тарихэ гъэсэныгъэм Iанэм ищыкIагъэхэр ыкIи шхыныгъэ хабзэхэм язэблэхъуныгъэр къегъэлъагъу, ауэ пстэуми языфаерэу зы рецепт къэуцугъэп.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • Гостеприимство

    ХьакIэм икъэбылымрэ зэдэшхынырэ лъэпкъ ыкIи гъунэгъу зэпыщэхэр ягъэбыдэжьыгъэх. ТIысыпIэ хабзэхэр ыкIи шIухьафтынхэр ныбжьэм, статусым ыкIи къызыхэкIыгъэ уахъыгъэм ятеух.

  • Лъэпкъырэ къэсэнымрэ

    Лъэпкъ зэпыщэхэр, лъэпкъ цIэхэр ыкIи тамыгъэхэр къызыхэкIагъэм игугъу ягъэуцуагъэх. Ятарихэ Iахьыр зэхэгъэкIуагъэхэмрэ административэ реформэхэмрэ яужь итхэмкIэ зэблэхъуагъэх.

  • НысэшIэрэ чIыгушIырэ

    НысэшIэ псэукIэр унэм, щэкIым ыкIи шъуашэм иныбжьэ зэщыкIагъэхэм языхэзэщ. Тарихэ нысэшIэ чIыгушIыр гъэсэныгъэ сценэм ишIыкIэмэ ащыщэу щытмэ, ащ къыщыкIуагъэп.

  • Мафэшхуэхэрэ зэпеухэрэ

    Къэсэныгъэ мафэшхуэхэр орэдхэм, къэшъухэм ыкIи зэпеухэм ягъэгъэщIэгъэх. Пстэуми яIэ хъугъэ формэхэм чIыпIэ вариантхэр яIагъэх ыкIи псэукIэм идэжь зэблэхъуагъэх.

Щыгъын

Хъулъфыгъэ шъуашэм джанэ, гъуэншэдж, бешмет, Iэпэшъо, бгырыпх ыкIи шъхьащыкIхэр хахьэщ. Ф. Ю. Канокова лъэхъэнхэмрэ чIыпIэ къэгъэгъэщIэгъэхэмрэ язэщыкIагъэхэр къэгъэлъагъу, къекIуалIэ шъхьащыкIхэр ыкIи тюбетейкэхэри яхэту.
Къараногъайхэм ябзылъфыгъэ шъхьащыкI РЭМ 333-2 XIX лIэшIэгъу кIэухым итарихэу щыт ыкIи къекIуалIэм, щэкIым ыкIи щэкIышъуым къыхащIыкIыгъ. Мыр музейм ищыкIэу зы предмет; ащкIэ бзылъфыгъэ шъуашэ пстэури егъэджэгъуашъу материалхэм ямызакъомэ, зэгъэпшIыжьыфэп.
Шъуашэм унэм къыхащIыкIыгъэ материалхэр ыкIи къэчIыгъэ щэкIхэр зэхэгъэкIуагъэх, ныбжьэр, гъэхъагъэр ыкIи гъунэгъухэм язэпыщэр къэгъэлъэгъуагъэх. Гъэсэныгъэ концерт шъуашэр документкIэ гъэбыдэгъэ тарихэ комплектым къыщыщыкIыгъэу зэхэгъэкIуэн фае.

Къафэхэр

  • Мафэшхуэм икъэшъу

    Къэшъу ыкIи орэд формэхэр къэсэныгъэ ыкIи унагъо мафэшхуэхэм яхэхьагъэх. Ягъэсэныгъэ къэгъэлъэгъуныгъэм хабзэр нахьыбэ къегъэкIуагъэ, зэманэу ащ зэблэхъуныгъэри къыхигъэкIы.

  • Сценэм икъэгъэщIэгъэныгъ

    Лъэпкъ театрым драматургиер, музыкэр ыкIи къэшъуныр зэхэгъэкIуагъэх. Игастроль IофшIэныр Дагъыстаным, Ставропольем, Къэрэшей-Шэрджэсым ыкIи адрэ чIыпIэхэм щыпсэу къэсэныгъэхэр зэпыщэх.

Музыкэ

Эдигэмрэ икъэухыгъэхэмрэ ятегущыIэ хъыбар-эпосыр тюрк къэсэныгъэхэм яногъай циклым хахьэ. Ивариантхэр тарихэ гукъэгъу ягъэуцуагъэх, ауэ къызэрыкIуагъэхэм ябуквальнэ протоколхэу щытхэп.
Орэдхэр, хъыбар зэIуахыгъэхэр ыкIи поэтическэ импровизациер Iэзагъэу ягъэхьагъэх. Фольклор зэгъэпшIыгъэхэмрэ просветительхэмрэ яIофшIэныр мы хэгъэхъагъэр тхылъ культурэмрэ егъэджэныгъэмрэ яхэхьэнымкIэ IэпыIэгъу хъугъэ.
Гъэсэныгъэ сценэр лъэпкъ ыкIи дунай драматургием идэжь къегъэлъагъу: Ногъай театрым ирепертуарым Р. Керейтов и«Шора батыр» ыкIи Мольер, Чехов, Лорка ятхыгъэхэр хахьэх.

ӀэщӀагъэхэр

  • ЧIыгушIырэ чIыгушIэм ищэкIырэ

    ЧIыгушIэм ищэкIыр зэхэгъэкIуагъэ унэм ищыкIэу ыкIи унэ Iэмэлхэм яматериалу хъугъэ. Музейм ичIыгушIэ украшение РЭМ 8762-15073 чIыгушIэм ищэкIыр, хъылэ щэкI ыкIи цы Iухэр зэхэгъэкIуагъэх.

  • Шъухъу, пхъэ ыкIи шы Iэмэлхэр

    IэщIагъэхэр былымгъэм, зекIуакIэм ыкIи псэукIэм яIофшIэныр ягъэцэкIагъэх: Iэмэлхэр, унэм ищыкIэхэр, вакъэхэр ыкIи Iэмэлхэр яшIыныр. Унэм ищыкIэу производствэр тхыпкъэмэ ащыщэу щытмэ, ащ къыщыкIуагъэп.

  • Шъуашэм идэжь ыкIи икъэгъэщIэгъэныгъ

    ШъхьащыкIхэмрэ Iэпэшъохэмрэ зэщыкIагъэ материалхэр ыкIи IэщIагъэхэр яфаещ. Яформэхэр чIыпIэ уахъыгъэхэмрэ гъунэгъу IэщIагъэ хабзэхэмрэ яIэпыIэгъукIэ зэблэхъуагъэх.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Ногъай губгъу

    Каспий псыIушъом игубгъу лъапсэхэр къэзыхэкIагъэхэмрэ гъэсэныгъэ аулхэмрэ ятарихэм языхэзэщ. Обложкэм Дагъыстаным щыIэ Ногъай заказникыр къегъэлъагъу, ауэ ортэ IэшIэгъу лъэхъаным икъэгъэщIэгъэныгъэу щытмэ, ащ къыщыкIуагъэп.

  • Терекли-Мектеб

    Дагъыстаным щыпсэу ногъайхэм якультурэ центрхэм ящыщ, поэтессэ Кадрия Темирбулатова икъызыхэкIагъэ. Къэсэныгъэм итарихэр ащ нахьыбэ чIыпIэхэр къызэгъэпшIы.

  • Сарайчик

    Ногъай Ордэм итарихэ центр, Урал псым иIушъом, гъэсэныгъэ Къазахстаным. Къэсэныгъэм игубгъу тарихэм, Къыблэ Кавказым икъыщыкIуагъэп, ащ зэпыщэу щыт.

  • Къэрэшей-Шэрджэс ыкIи Ставрополь аулхэр

    ЗэхэгъэкIуагъэ чIыпIэ центрхэр: къэсэныгъэ, бзэ ыкIи культурэ псэукIэ. Ахэр зы Дагъыстаным щыпсэу къэсэныгъэм икъутамэу зэхэгъэкIуэн фаеп.

ЦӀэхэр: иджырей къэгъэсэбэпыныгъэм и щапхъэхэр

ЛӀыгъэхэр

  • Эдиге (ногай, тюрк)
  • Айдар (ногай, тюрк)
  • Айтугъан (ногай, тюрк)
  • Батыр (ногай, тюрк)
  • Темир (ногай, тюрк)
  • Токътар (ногай, тюрк)
  • Алтай (ногай, тюрк)

Бзылъхугъэхэр

  • Алтынай (ногай, тюрк)
  • Кумыс (ногай, тюрк)
  • Шолпан (ногай, тюрк)
  • Къарашаш (ногай, тюрк)
  • Къарлыгъаш (ногай, тюрк)
  • Юлдыз (ногай, тюрк)
  • Тансылув (ногай, тюрк)
  • Кунсылу (ногай, тюрк)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

  • Эдигэ

    ДжучIы Улусым икIэух лъэхъаным иполитикэ IофышIэ ыкIи ногъай бийхэм ялъэпкъым икъызыхэкIагъэ. Тарихэ биографиер эпосым къыщыщыкIыгъэу зэхэгъэкIуэн фае, эпосыр къэсэныгъэ зыбгъэдэIуагъэхэм яшIэщ.

  • А.-Х. Ш. Джанибеков (1879–1955)

    Просветитель ыкIи гъэсэныгъэ ногъай тхылъ культурэм икъызыхэкIагъэхэм ящыщ. ИцIэр 1938 гъэм иорфографие хабзэхэм язэгъэпшIыгъэхэм яхэт.

  • Кадрия Темирбулатова (1948–1978)

    Ногъай поэтессэ, Терекли-Мектебым къызыхэкIагъэ. Ипоэзиер цIыфым игукъэгъу ыкIи игубгъу лъапсэм иобразэр ыкIи къэсэныгъэм икультурэ гукъэгъур зэхэгъэкIуагъэх.

Медиа

Сурэт галлере

Ногъай заказник, Дагестаным и Ногъай район. Документальнэ сурэт Mmdocent, 2012 гъэм июным и 24-м · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0Mmdocent · CC BY-SA 4.0 · WebP-м иконверсия · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Mmdocent, 2012; converted to WebPСурэт

Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.