Къэрэшей-Шэрджэс

Къэрэшей-Шэрджэс зэгъэщӀыгъу Ишъхъэрэ Кавказым и губгъуэхэр, бгыхэр ыкӀи къушъхьэ къуэхэр. Мыщ дэтхэр Шэрджэс къалэ, Къубан ыкӀи Тебердэ къуэхэр, Домбай, Архыз ыкӀи курыт лъэхъэнэм и Аланиэм и дэщӀыгъуэхэр. Къэрэшей, шэрджэс, абазэ, нэгъуей ыкӀи урыс культурэ хабзэхэр республикэм и лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэ хабзэм и кӀэныкъуэшхуэ мэхъу.

Тебердэ кӀуэцӀым и псыхъуэхэм ыкӀи къушъхьэ мэзхэм я теплъэ. Ар художественэ псалъэщ, псыхъуэ гуэрым и сурэтщ. · Художественнэ сурэт

468,6 мин.

цӀыфу 2025 гъэм и щӀым и 1-м къыдэмыкӀыу, Урысстатым и статистикэм и къэлъытэгъуэ, Банк Урысстатым и профилым ит

14,3 мин.

квадрат километрэу, щӀыпӀэм и инагъыр къэлъытэгъуэу

къэрал бзэхэр: абазэбз, къэрэшейбз, нэгъуэибз, урысыбзэрэ адыгэбзэрэ

Географиер зэрыщытым

Къалэхэр, къуажэхэр, районхэр

Къэрэшей-Черкесиер район пщӀыкӀэ зэгуэхащ. Черкесскрэ Къэрэшейкъалэрэ зэщхьэщыкӀыу къалэ округхэр ягъэпщ; Теберда къалэр Къэрэшейкъалэ округым хегъэуцу.

Къуаджэхэм я пӏэ: 148
Территориехэр: 12

2026 гъэм и сентябрым и 8-м и къэӀуэтэгъуэ псэупӀэхэм я тхылъ. Муниципальнэ зэгухьэныгъэ зэмыщхьэхэм я цӀэ зэхуэдэ псэупӀэхэр зэмыщхьэу къэгъэлъэгъуащ. ПсэущӀэ зимыӀэ цӀыкӀу псэупӀэхэри хэтащ; абы и джылу псэущӀэхэм я бжыгъэр къыщыгъэлъэгъуакъым.

Къалэ округЧеркесскГупэ: Черкесск

Къалэ округКъэрэшейкъалэГупэ: Къэрэшейкъалэ

РайонАбазэ районГупэ: Инжыч-Чукун къуадж

РайонАдыгэ-Хьэблэ районГупэ: Адыге-Хьабл къуадж

РайонЗеленчук районГупэ: Зеленчукскэ станицэ

РайонКъэрэшей районГупэ: Къэрэшейкъалэ

РайонКъэрэшей цӀыкӀу районГупэ: Учкекен къуадж

РайонНогайскэ районГупэ: Эркен-Шахар къуадж

РайонПрикубанскэ районГупэ: Кавказский къуаджэ

РайонУруп районГупэ: Преграднэ станиц

РайонУсть-Джегута районГупэ: Усть-Джегута

РайонХьэбэз районГупэ: Хьэбэз къуадж

Географиерэ джылэрэ

Къэрэшей-Черкесиер Иныкъуэ Кавказым и ищхъэрэ къуэхэмрэ я гъунэгъу бгыщхьэхэмрэ щыIэщ. И ландшафтхэм губгъуэ территориехэр, мэз къуэхэр, мэкъупIэхэррэ лъагэ бгыхэррэ хохьэхэщ. Псыхъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ Кубань, Теберда, Иныкъуэ Зеленчук. Черкесск республикэм и къэлэшхуэщ. Росстатым и округлениэ зэригъэзащIэу Банк России и профилым ит даннымкIэ, 2025 гъэм и 1-м январым джылу дэсар 468,6 мин цIыхущ. Территориер км² 14,3 мини хуэдизщ. Оценкэм и махуэррэ округлениеррэ показателхэм я гъунэгъуу хъумащ. IэщIэгъэпIэнымрэ къэкIыгъэ гъэкIынымрэ, жыг хадэмрэ теплицэ псэукIэмрэ хохьэу, промышленностымрэ услугэ сферэмрэ ягъэхъуэщ. Туризмрэ зыгъэпсэхупIэмрэ зегъэужьыным и лъэныкъуэшхуэщ, ауэ регионым и экономикэр иригъэкIуэкIыпIэкъым.

Лъэпкъхэм теухуа зэпыщӀа тхыгъэхэр

Адыгэхэр (черкесхэр)

Адыгэ · ЗэмылIэшIэгъу напэхэр; дунаем икъэлэшъхьаIэу зэхэгъэуцуагъэп

Адыгэбзэр ыкIи къэбэрдей-черкесыбзэр

Ногъайхэр

Ногъай · ногайлар · Урысыем 109 042 (2021 гъэм и къэлэшъыкӀ)

Ногъайбзэ · ногай тили

Лъэпкъхэррэ культурнэ хабзэхэррэ

Къэрэшейхэр: Тюрк бзэ зиӀэ лъэпкъ. Къэрэшейбзэр къэрэшей-балъкъэр бзэм и региональнэ цӀэ; балъкъэрхэмкӀэ культурнэ зэпыщӀэныгъэхэм я цӀэ пэщӀэдзэр зэрамыгъэщӀэгъуэщ.
Адыгэхэр: Адыгэ культурнэ дунейм и Ӏыхьэ, зи цӀэ пэщӀэдзэр «адыгэ». Адыгэ литературнэ хабзэр къэбэрдей-адыгэбзэм кӀэщӀыуэ пыщӀащ.
Абазэхэр: Абазэбзэр абхаз-адыгэ бзэхэм хахьэ. И диалект хабзэ нэхъыщхьэхэр тапантэрэ ашхарэрэ; литературнэ нормэр тапантэ псалъэхэм теухуащ.
Ногъайхэр: Тюрк бзэ зиӀэ лъэпкъ, и бзэмрэ и фольклорнэ хабзэмрэ зиӀэ. Зэхуэсхэр Къэрэшей-Черкесиемрэ нэгъуэщӀ регионхэмрэ щыӀэщ.
Урысхэр и нэгъуэщӀ цӀыфхэр: Къалэ, къуажэ, къэзэкъ зэхуэсхэр республикэм и тхыдэм хахьэ. И цӀыхухэр пщӀы культурнэ хабзэ нэхъыщхьэхэм я тхылъым кӀэщӀыуэ щымытащ.

Къэралыгъо бзэ тху

Къэрэшейбзэ

Къэрэшей-балъкъэрбзэр тюрк бзэхэм я кыпчак группэм хахьэ. Къэрэшей-Черкесием «къэрэшейбзэ» цӀэр къагъэсэбэп, Къэбэрдей-Балъкъэрым «балъкъэрбзэ». Диалект зэхуэдэныгъэхэррэ лъэпкъ цӀэ пэщӀэдзэхэррэ зэдащӀэ бзэ хабзэм кӀэщӀыуэ щысщ.

Адыгэбзэ

Лингвистикэм «къэбэрдей-адыгэбзэ» цӀэр къащтэ, абхаз-адыгэ унагъуэм хахьэ. Литературнэ бзэм и адыгэ вариант Къэрэшей-Черкесием щылажьэ, къэбэрдей вариант Къэбэрдей-Балъкъэрым. Иджырей тхыгъэр кириллицэм теухуащ.

Абазэбзэ

Абазэбзэр абхаз-адыгэ унагъуэм хахьэ, абхазбзэм кӀэщӀщ. Литературнэ нормэр тапантэ диалектым теухуащ; ашхарэ хабзэм и зэхуэдэныгъэхэр иӀэщ. Бзэр зиӀэхэр республикэмрэ диаспорэмрэ щопсэу.

Нэгъуэибзэ

Нэгъуэибзэр тюрк бзэхэм хахьэ, Урысейм и регион гуэрэхэм къагъэсэбэп, Къэрэшей-Черкесием хэту. И литературнэ нормэ, словархэррэ фольклорнэ тхыгъэ зэхуэхыррэ иӀэщ.

Урысыбзэр и къэрал статусыр

Конституцэм и 11-нэ статьям къэрал бзэ пщӀыр къыщыгъэув: абазэбз, къэрэшейбз, нэгъуэибз, урысыбзэрэ адыгэбзэрэ. Урысыбзэр лъэпкъ зэхуэсхэм я зэпыщӀэныгъэ бзэщ, официальнэ документооборотми и бзэщ.

Джылэрэ культурнэ зэмыщхьыгъэрэ

Статьехэм я зэпыщIэхэр порталым и щыIэ материалхэр къагъэлъагъуэ, республикэм и лъэпкъ псори я тхыгъэ зэрыхъум имызакъуэу. ЯпэщIэ общинэхэм я тхыгъэр Конституцием и преамбулэм дэтщ.

Къэрэшейхэр, адыгэхэр, абазэхэр, нэгъуэихэр: Зи бзэ, литературэ, тхыдэ хабзэ зиӀэ лъэпкъхэр. Бзэ гуэрэхэм я кӀэщӀыныгъэм лъэпкъхэм я зэхуэдэныгъэ къикӀыркъым.
Урысхэр и къэзакъ жылагъуэхэр: Станицэхэм, къалэхэм, сатумрэ мэкъумэшымрэ я тхыдэр регионым и зэдащӀэ тхыдэм и Ӏыхьэщ.
Республикэм и нэгъуэщӀ цӀыфхэр: Къэрэшей-Черкесием лъэпкъ куэдым я цӀыхухэр щопсэу. ЦӀыхухэм я бжыгъэ псорирэ лъэпкъ зэхэтыкӀэрэ переписым теухуауэ зэпэщӀэхуауэ къалъытэ.

Къэрэшей-Черкесием и тхыдэ

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Ортэджыр

Аланиерэ Къуэхьэ Архызрэ

Къуэхьэ-Архыз къалэжьыр Иныжь Зеленчук къуэм деж Алание и курыт лъэхъэнэм и нэхъыщхьэ центрхэм ящыщщ. Мыдэ христиан храм щыщрэ къалэ ухуэныгъэм и лъэужьхэррэ къэнэжащ. Археологие иджыри къэпщытэныгъэхэм къэӀэта къэлащӀэ къуажэхэм я системэрэ къуэхэм я зэпыщӀэныгъэхэррэ ялъагъу.

Къуэхьэ Архызыр динымрэ политикэмкӀэ и центр щыӀу щыӀэныр, археологие иджыри къэпщытэныгъэхэм къэӀэта къэлащӀэ къуажэхэм я системэрэ къуэхэм я зэпыщӀэныгъэхэррэ ялъагъу. И. А. Дружининэрэ В. Н. Чхаидзэрэ я 2026 гъэм и къэпщытэныгъэм араб материалхэр археологие иджыри къэпщытэныгъэхэм къэӀэта къэӀуэтэгъуэхэм ягъэпщ. Алание и археологие иджыри къэпщытэныгъэхэм къэӀэта къэӀуэтэгъуэхэр зы иджырей лъэпкъым и гъунапкъэхэм е и къэнакъэм пэмыкӀыу автоматкӀэ ягъэпщыфыркъым.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

ШIэныгъэмрэ архив материалхэмрэ я тепсэлъыхьыныгъэ тхыдэ. Курыт гъэхэм Аланиер, тхыдэ жылагъуэхэррэ иджырей республикэррэ зэщхьэщыкIыу географиеррэ хронологиеррэ яIэщ.

КIэух Архызрэ Сенты храмыррэ

КIэух Архыз комплексым курыт гъэхэм Аланиэм и христиан храмхэррэ къалэ щыпсэуакIуэхэм я лъэужьхэр хъумащ. И мэхьанэр архитектурэкIэ, археологие къэгъуэтыгъэхэмкIэ тхыгъэ материалхэмкIэ зэджэщ. Къалэм и цIэмрэ политикэ статусымрэ теухуа гупсысэхэр пэрыуэ къэна ухуэкIэхэм щхьэщыкIыу гъэувын хуейщ. Сенты храмыр Теберда къуэм и щхьэкIэ, КIэух Теберда къуажэм и гъунэгъуу щыIэщ. ВШЭ-м и зерттеу проектэм памятникым и архитектурэр, и гъунэгъу мавзолейррэ къэпщIыкIыныгъэхэм я къэгъуэтыгъэхэррэ егъэлъагъуэ. Храмымрэ и гъунэгъу ухуэкIэхэмрэ зыбжанэу ягъэсэбэпащ, кIэухыу ягъэтIыпIэжащ. Храмхэмрэ бгыкъухэмрэ я зерттеуным пэрыуэ планхэр, фотографиехэррэ шIэныгъэ тхыгъэхэррэ мэхьанэшхуэ яIэщ. Иджырей реставрациехэр, художественнэ реконструкциехэррэ таурыхъхэррэ документальнэ шаIуэным и пIэкIэ къэнакъым.

Домбай, Архызрэ Теберда къэралыгъо паркыррэ

Домбайрэ Архызрэ республикэм и къушъхьэ районхэр зэщхьэщыкӀыу щытхэ. Теберда и национальнэ паркым Къэрэшей, Зеленчук, Уруп районхэм я территорие кӀуэцӀылъэу щыӀэхэр хегъэуцу. Республикэм и турист объектхэр псэрэ а паркым и гъунапкъэхэм кӀуэцӀылъэу щыткъым. 2021 гъэм и 16 августым Урысые Федерацием и Правительствэм и унафэ № 1350 къыщыгъэкӀыгъэ, Теберда и къэралыгъо природнэ биосфернэ заповедникыр национальнэ паркэу зэгъэпэщыным теухуауэ. Ар правовой статусыр зэблэхъуныгъ, территориер зэрахьэным и къэхъукӀэу щыткъым. Къушъхьэ мэзхэр, мылышъхьэхэр, къуэхэр ыкӀи псыхъуэхэр зэмылӀэужьыгъуэ природнэ комплексхэр къызэгъэпэщыхэ. Паркым и официалнэ сайтым маршрутхэм я гъэнапӀэхэр, гъэзэщӀакӀуэ гъэпщкӀухэр ыкӀи кӀуэным и хабзэхэр къыдигъэкӀы. Абыхэм гъуэгуанэм ипэкӀэ феджэ: зы Ӏыхьэ гуэр кӀуэным и мэхьэныр зэблэхъу мэхъу.

Динэ зэхэтыкӀыгъэр

Регионым и динэ тхыдэм курыт лъэхъэнэм и христианствэр, щӀыпӀэм и хабзэ-Ӏуэхур ыкӀи исламыр зэрызыхуэм хегъэуцу. Нобэ республикэм муслъымэн, православнэ ыкӀи нэгъуэщӀ жэмагъэтхэр щыӀэхэ. Лъэпкъыгъуэм езым и дин пӀалъэу имыгъэувкъым. Алан храмхэр курыт лъэхъэнэм и тхыдэм и дамыгъэхэу щытхэ. Абыхэм я нобэрей музейу ыкӀи динэу зэрахьэныр дамыгъэхэм я гъащӀэм и зы Ӏыхьэу щыт. Комплексыр зэреджэкӀэ япэрей архитектурэри ыкӀи иужьрей зэблэхъуныгъэхэри ягу ирахьэ.

Бзэхэр, литературэр ыкӀи музейхэр

Республикэм и культурнэ гъащӀэр бзэбэу щыт. Культурэм и Министерствэм къэрэшей, черкес, абазэ, нэгъуэй ыкӀи урыс театрхэр, филармониэри ыкӀи къафэ ансамблхэри къыдигъэкӀы. Апхуэдэ ӀуэхущӀапӀэхэм сценэм и бзэр, литературэр ыкӀи макъамэ-къафэ хабзэхэр ягъэлъагъу. М. О. Байчорова и цӀэм и музей-заповедникым археологие, тхыдэ ыкӀи этнографие материалхэр зэрахьэ. И филиалхэм ящыщщ просветительри сурэтхэм ятеухуа Ислам Крымшамхалов и унэ-музей, Хумара и къалэжьыр ыкӀи зауэм и тхыдэм и мемориал объектхэр. Академие иджыныгъэхэм къэрэшей, черкес, абазэ ыкӀи нэгъуэй культурэр тхыдэм и зэхъуэкӀыкӀэм хуэдэу яджы. ЖьэрыӀуатэ творчествэр, шыгъэныр ыкӀи унагъуэ хабзэхэр щӀыпӀэ-щӀыпӀэу зэщхьэщыкӀыу щытхэ ыкӀи зэманкӀэ зэблэхъухэ. Сценэм и гъэлъэгъуэныр тхыдэ хабзэ псэри пэрыуэу къызэригъэлъагъуэкъым.

Шхыныр ыкӀи хьэщӀэщыныр

Къуэшхычин (хычин) кхъуей, лы, чырхъуэ ыкӀи къэкӀыгъэхэм ящӀыу, айраныр ыкӀи нэгъуэщӀ шэ гъэпсыкӀэхэр къэрэшей шхын культурэм хегъэуцу. С. И. Аккиева и иджыныгъэм махуэшхуэ ыкӀи хьэщӀэ шхынхэр, шхын зэрырагъэхьэ хабзэр ыкӀи унафэщӀым и Ӏуэхур къыдигъэкӀы. Хабзэ шхынхэр зэманкӀэ, щӀыпӀэкӀэ ыкӀи унагъуэкӀэ зэщхьэщыкӀхэ. ХьэщӀэщыныр гъунэгъухэм, лъэпкъыгъуэхэм ыкӀи нэгъуэщӀ жэмагъэтхэм яку зэпыщӀэныр иӀыгът. ХьэщӀэм и пщӀэныр, гуапэныр ыкӀи зэгурыӀуэныгъэ хабзэхэр нэхъапэу щытт. Шхыныр куэду щыӀэныр езым а хабзэхэр имыгъэзэщӀэкъым. Республикэ псэри и шхыныр зы къэрэшей менюм нэхърэ нэхъ куу. Черкес, абазэ, нэгъуэй, урыс ыкӀи нэгъуэщӀ унагъуэ хабзэхэм я шхынхэр ыкӀи хабзэхэр яӀыгъ ыкӀи гъащӀэм кӀуэцӀыкӀыу зэпыщӀэхэ. Куэду зэреджэным папщӀэ лъэпкъ псоми я этнографием фӀыуэ еплъын хуейщ.

ЩӀэныгъэ: БТА ыкӀи РАТАН-600

Къэрэшей-Черкесием Урысые щӀэныгъэ академием и Специальнэ астрофизикэ обсерваторие щолажьэ. Ар 1966 гъэм и 6 июным къызэгъэпэщыгъэ ыкӀи Дунейм и объектхэм щӀыгум телъу яджыныгъэхэр егъэкӀуэкӀы. Я нэхъыщхьэ инструментхэм ящыщщ БТА оптикэ телескопыр, и гъуэгум метр зыбгъу иӀэу, ыкӀи РАТАН-600 радиотелескопыр, и кӀэныр зэмылӀэужьыгъуэ антеннэу. БТА-р Къуэхьэ Архыз районым и щӀыпӀэ щӀэныгъэ нэхъыщхьэм телъ, РАТАН-600-р Зеленчукскэ станицэм и гъунэгъуу. Ахэр лэжьыгъэ щӀэныгъэ объектхэрщ. Экскурсием и гъэпщкӀухэр дэплъыныгъэхэм ыкӀи лэжьыгъэ режимым теухуауэ щыт; нобэрей хъыбарыр обсерваторием къыдигъэкӀы.

Медиа

Бгы Къэрэшей-Черкесием и псыхъуэхэррэ мэзхэррэ

Теберда районом и псыхъуэхэмрэ бгымэзхэмрэ я тепсэлъыхьыныгъэ пейзаж. Ар художественнэ интерпретациэщ, · псыхъуэ пэрыуэм и иллюстрациэкъым. Природэрэ памятникхэрэ я фотографие пэрыуэхэр шIэныгъэ, музейрэ природэ хъумэныгъэ материалхэм къэгъэлъэгъуэн хъунущ.

Гимн

Къэрэшей-Черкес Республикэм и Къэралыгъо гимн

Урысыбзэ

Музыкэр Аслан Дауров ищIащ, псалъэхэр Юсуф Созаруков ищIащ. Гимныр 1998 гъэм и 26-м мартым Хасэм и унафэкIэ къыщагъэтIыпIащ; гимным теухуа Закъоныр 1998 гъэм и 9-м апрелым № 410-XXII ирегъэуващ.

КъызэрыгъэтIыпIа тхыгъэр, нотэ тхыгъэррэ къэралыгъо гимным теухуа щIэныгъэхэррэ закъоным и электроннэ копиэм «Официальнэ тхыгъэ» зэпыщIэмкIэ къэгъэлъэгъуэн хъунущ.

Хронологие

Хъыбархэр: 16 / 16

Ортэджыр: КIэух Архыз Аланиэм и динрэ политикэ центрхэм ящыщтэкъ.
1825: Баталпашинскэ станицэр къызэрыщIауэ, иджырей Черкесскым и пэщылъыпIэу щытар.
1828: Хасаукъэ зауэррэ Къэрэшейр Урысей империем хэгъэхьэныррэ.
1922 гъэм и 12-м январым: Къэрэшей-Черкес автоном областэр къызэрыщIауэ.
1926 гъэм и 26-м апрелым: ЗэгъэпщIа автоном областэр административнэу зэрагуэшын теухуауэ унафэ.
1942 гъэм и 11-м августым: Черкесскым немыц оккупациер къызэрыщIидзауэ.
1943 гъэм и 17-м январым: Черкесскыр къызэрыхуэкIуауэ.
1943 гъэм и 12-м октябрым: Къэрэшей автоном областэр зэхэгъэкIыным теухуа тхылъ.
1943 гъэм и 2-м ноябрым: Къэрэшей лъэпкъыр насильственнэу ягъэлъэщIыжьыным и щIидзапIэ.
1957 илъэсым иянвар мазэм и9: Къэрэшей автономиер къэзыгъэтIыпIэнымрэ къэкIуэжыным и хуит зэрыщIыным теухуа тхылъ.
1966 гъэм и 3-м июным: СССР-ым и ШIэныгъэ Академием и Специальнэ астрофизикэ обсерваториер къызэрыщIауэ.
1991 гъэм и 26-м апрелым: РСФСР-ым и Закъон репрессированнэ лъэпкъхэм я реабилитациэм теухуауэ.
1991 илъэсым июлым и 3: Автоном областэр республикэу зэращIыным теухуа Закъон.
1996 гъэм и 5-м мартым: Къэрэшей-Черкес Республикэм и Конституциер къызэрыщтауэ.
1998 гъэм и 9-м апрелым: Къэрэшей-Черкес Республикэм и Къэралыгъо гимным теухуа Закъон.
2021 гъэм и 16-м августым: Теберда заповедникыр къэралыгъо парку зэращIыным теухуа унафэ.