← Лъэпкъ пстэури
Ишъхъэрэ Кавказ · Адыгее
Адыгэхэр (черкесхэр)
Адыгэ
Адыгэхэр, черкесхэр: адыгейхэм, къэбэрдейхэм ыкIи шапсыгъхэм ятарихъ, ябзэхэр ыкIи якультурэр. Тарихъэ лъэпкъхэр, дин лъэпкъыгъэхэр, Кавказ зауэр, диаспорэр ыкIи материалхэр зыхэтэу зэфэшIыгъэ хронологиер.
Лагонак къушъхьэ: природэ ландшафтхэм ямотивкIэ ипейзаж · иллюстрацие
Бзэ
Адыгэбзэр ыкIи къэбэрдей-черкесыбзэр
Унагъо
Абхаз-адыгэ унагъуэ, адыгэ ӀэнатӀэ
Бэныгъ
ЗэмылIэшIэгъу напэхэр; дунаем икъэлэшъхьаIэу зэхэгъэуцуагъэп
Тхыдэ
Зэдай цӀэрэ иджырей цӀэхэрэ. Адыгэ адыгэхэм я зэдай цӀэ, черкесхэмкӀи яцӀыкӀыу щыӀэ. Иджырей цӀэхэр: адыгейхэр, къэбэрдейхэр, черкесхэр, шапсыгъхэр зэпыщӀауэ щытми, псори зэхуэдэу щымыт шэн зэщхьэщыкӀыныгъэхэм я гъэлъэгъуэщ. 2022 гъэм и академие монографием псори зэгъусэу ялъагъу. Мы тхылъымпӀэм адыгэ зэгухьэныгъэшхуэм теухуащ, Адыгэ Республикэм и цӀыхухэм къыхэкӀыу щымыту.
КъуэхьэпӀэ Черкесырэ Ишхъэрэ Черкесырэ. Ишхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Кавказым и тарихъ жылэхэр бзэмкӀэ, зэщӀыгъуэкӀэ, культурэкӀэ зэпыщӀауэ щытахэщ, ауэ зэман псори зэгухьэу къэрал ямыӀэу щытащ. Къэбэрдейр адыгэ дунейм и ишхъэрэ Ӏыхьэу щытащ; къуэхьэпӀэ жылэхэм я политикэ зэгухьэныгъэхэр яӀэт. Тарихъ гъунапкъэхэр иджырей республикэхэм техьэгъэуэ зэрымыхьэ хъунущ.
Лъэпкъхэррэ жылэ зэхэтыкӀэрэ. Абдзахэхэм, бжъэдыгъухэм, шапсыгъхэм я цӀэхэррэ нэмыщӀ къэкъалъхукӀэхэм я цӀэхэррэ тарихъ зэгухьэныгъэхэм я гъэлъэгъуэщ, ауэ зы лъэпкъ унэкъуэм и гъэлъэгъуэкъым. Пщы унэхэррэ зэӀущӀэхэм я ӀэнатӀэ ин зиӀэ жылэхэррэ зэгъусэу щытахэщ. «Аристократ»рэ «демократ»рэ условнэ псалъэхэр иджырей демократием ягъэлъэгъуэкъым, лъэпкъ къэкъалъхукӀэ псоми я кӀуэцӀым щыӀэ зэщхьэщыкӀыныгъэхэри ягъэувыӀэкъым.
ГъунэгъухэмкӀэ зэпыщӀэныгъэхэр. XVI-рэ XVIII-рэ лӀэщӀыгъуэхэм я дипломатиер адыгэ пщыхэр Мэзкуу къэралым, Къырымым, Осман империемкӀэ зэпищӀат. Зэгухьэныгъэхэр зэхъуэкӀыу щытащ; зы пщым и зэгухьэныгъэм адыгэ жылэ псоми зэман зэдэуэу яухыныгъэ къикӀыркъым.
Зауэрэ зэранкӀэ гъэӀэпхъуэнырэ. XIX лӀэщӀыгъуэм Урысейм Кавказыр иубыдыныр къуажэхэм я зэхэгъэкӀынырэ псэущхьэхэм я гъэӀэпхъуэнырэ кӀэлъыкӀуат. Ишхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Кавказым зауэр 1864 гъэм иухыныр Осман империем кӀуэныгъэшхуэм, цӀыхухэм я лӀэныгъэм, я хэкум я гъэщӀэгъуэныгъэмкӀэ зэпыщӀащ. Мы Ӏуэхугъуэхэр фӀыуэ зыгъэпсэхуауэ кӀуэныгъэу къэгъэлъэгъуэ хъунукъым.
Диаспорэрэ къэкӀуэжынырэ. Адыгэ жылэхэр Тыркумрэ Курыт Хьэрып къэралхэмрэ къыщыхъуащ, кӀэухыу нэмыщӀ къэралхэми. Документхэм къагъэлъагъуэ XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэухымрэ XX лӀэщӀыгъуэм и щӀыпӀэмрэ кӀуэхэм Кавказым къэкӀуэжыну зэрылъэӀуахэр, административнэ зэранхэм ятеухуауэ. Дуней псоми щыӀэ диаспорэм и бжыгъэ зэрыщыту иджыри къыщыгъэлъэгъуакъым.
XX лӀэщӀыгъуэррэ иджырей зэманырэ. Совет автономиехэм, еджапӀэхэм, тхыгъэхэм, культурнэ ӀуэхущӀапӀэхэм жылэ псэукӀэм и шэныр зэрахъуэкӀащ. Нобэ бзэр хъумэныр унагъуэм бзэр зэрыгъэсэныгъэм, еджапӀэм, зэпыщӀэныгъэм и хабзэм, диаспорэми, теухуауэ щытщ. Лъэпкъыгъуэр, гражданствэр, бзэр, дин хэхыныр зэщхьэщыкӀыу ялъытэ.
Тарихъ лъэпкъхэр ыкӀи къэгъэпсыкӀэхэр
«Лъэпкъ» жэуэ зэхэщӀыкӀыр. Тарих литературэм адыгэхэм я территориал ыкӀи субэтник къэгъэпсыкӀэхэр ащ хуэдэу еджэ. Абыхэм я къэгъэпсыкӀэр, зэгуэхагъэхэр ыкӀи цӀэхэр зэхъуэкӀыу щытащ; лъэпкъыр унэкъуэм, лъэкъуэм е иджырей республикэм хуэдэу щыткъым. Материалхэм къэгъэпсыкӀэхэм я бжыгъэр зэщхьэщокӀ, ащ щхьэкӀэ зы фиксированнэ тхыгъэр зыщыщӀэныгъэу щымыӀэу къэлъытэгъуейщ.
Абдзахэхэр. КъуэкӀыпӀэ-адыгэ къэгъэпсыкӀэшхуэхэм я зыщ. Абдзахэ диалект традицэр, пэмыкӀхэм пэщӀэхуэу, диаспорэм хэтщ.
Бжъэдыгъухэр. КъуэкӀыпӀэ-адыгэ къэгъэпсыкӀэ, Адыгэ Республикэм щыӀэ диалект традицэ псоуэ зиӀэ.
Шапсыгъхэр. Хы Ӏуфэм ыкӀи Псыжь Ӏуфэм ягъунэгъущ. Шапсыгъ диалектыр Кавказым хэтщ; иджырей идентичностыр тарих политикэ зэгуэхагъэм кӀэухкъым.
Натхъуаджэхэр. КъуэкӀыпӀэ-адыгэ зэгуэхагъэшхуэ, тарихъуэхэм абдзахэхэм ыкӀи шапсыгъхэм ягъунэгъуу къызэращӀыр.
Темыргъойхэр, е чемгуйхэр. Абыхэм я диалектым иджырей адыгэбзэ литературэбзэр зэрызэхэгъэкӀыныр пэщӀэхуэу ащ епхащ.
Беслъэнейхэр. Тарих адыгэ къэгъэпсыкӀэхэм я зыщ; материалхэм гъунэгъу зэгуэхагъэхэм щхьэщыкӀыу къэлъытэщ.
Къэбэрдейхэр. Ищхъэрэ-адыгэ зэгуэхагъэ, тарих Къэбэрдейм епха. Иджырей цӀэр ыкӀи тарих политикэ унафэхэр зэщхьэщыкъым.
ХьэтӀыкъуэйхэр, жанэхэр, мамхэгъхэр ыкӀи махошъхэр. Тарих тхыгъэхэм щхьэхуэу яхьыжщ; зэгуэхагъэм и кӀэщӀыныр е зэхъуэкӀыныр унэкъуэм и тхыдэм и кӀуэдыныр къэгъэлъагъукъым.
Еджэрухъайхэр, адамийхэр, шэгакхэр ыкӀи хьэкъущыкъухэр. Сытым щхьэкӀэ реал тхыгъэхэр популярнэ схемэм (цӀэ пщыкӀутӀым) нэхърэ нэхъ куууэ щытым къэгъэлъагъуэ. КъэгъэпсыкӀэм и къыхэкӀыныр зэманым ыкӀи тхакӀуэм епхащ.
Убыххэр: щхьэхуэ гъэхъуэныгъэ. Културэ ыкӀи тарихкӀэ адыгэхэм ягъунэгъущ, ауэ я бзэ щхьэхуэ яӀащ. Абыхэм я черкес тхыгъэхэм хэгъэхьэныр а щхьэхуэныгъэм къэгъэпщкӀуэн хуейкъым.
Бзэ
Адыгэбзэрэ къэбэрдей-черкесыбзэрэ абхаз-адыгэ унагъуэм и адыгэ ӀэнатӀэм и бзэ зэгъунэгъухэщ. Адыгэ литературнэ бзэр нэхъыбэм темыргъой диалектым теухуащ. Бжъэдыгъубзэрэ шапсыгъбзэрэ псэууэ къагъэсэбэп; абдзахбзэр тарихъ щӀыпӀэм нэхърэ диаспорэм нэхъыфӀу къэгъэлъэгъуащ.
Къэбэрдей-черкесыбзэм и литературнэ нормэрэ тхыбзэм и тарихърэ иӀэщ. Иджырей кириллицэр 1936 гъэм щӀаубыдащ, адыгэбзэмкӀэ 1938 гъэм. АпэщӀыкӀэ нэмыщӀ тхыбзэ системэхэр къагъэсэбэпащ, арабрэ латинырэ хэту.
Убыхыбзэр зыкъомыгъэцӀэкӀыу бзэщ, убыххэм я нэхъыбэм адыгэбзэхэри ящӀэт пэтми. Культурэ зэгъунэгъуныгъэм къэбэрдейбзэу е шапсыгъбзэу диалекту ищӀыркъым. Лавров и монографием и бзэ классификациэм теухуа жыӀэжьэжь тхыбзэр и тхыгъэ зэманым телъыджэу щытын хуейщ.
Бзэм и нэхъыбэм я бжыгъэрэ лъэпкъым и бжыгъэрэ зэщхьэщыкӀыу щытщ. БзэщӀэныгъэ Институтым и статистикэр мыдэ 2010 гъэм и переписым теухуащ.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
Яжьэ динхэр. Дунае динхэм язэхэгъэкӀыгъэм ипэкӀэ чӀыпӀэм, гъэпсым ыкӀи жэмэгъэт гъащӀэм яхьылӀагъэу яжьэ культхэр ыкӀи обрядхэр щыӀэщ. Къэужьыгъэ этнографие тхыгъэхэм илъэс минхэм язэхэгъэкӀыгъэм икӀэщӀыкӀыгъэу зыгорэм идин зэгурыӀуагъэу зэӀыгъын ышӀэкъым.
Курыт лъэхъэнэм Христос дин. Христос дин зэпыщӀэныгъэхэр Хым иӀуфэм ыкӀи Кавказым икъэлэшъхьэхэм ягъунэгъухэмкӀэ зэхэлъэщ. Византие, Абхазие ыкӀи Алание яӀэщӀэгъэныгъэр, нэужьым Генуе колониехэм язэпыщӀэныгъэхэр зэмылӀэужьыгъуэ лъэхъэнэхэм ыкӀи зэмылӀэужьыгъуэ чӀыпӀэхэм щыщыӀащ. Церковь институтхэм язэхэгъэкӀыгъэм яжьэ обрядхэр зэхэкӀыныр къэгъэлъагъуэкъым.
Традициехэр зэдэӀэбэныр. Зы лъэхъэнэм ипутешественникхэм адыгэ жэмэгъэтхэм ядин зэмылӀэужьыгъуэу ятхыщ. Абы къэгъэлъагъуэрэ дин ситуацэр зэхуэмыдэу щытыр ыкӀи яжьэ гупсысэхэр христос ыкӀи муслъымэн практикэхэм язэхэгъэхьэнырщ. Апхуэдэ сурэтыр тӀоуэ зэгуэгъэгумэ зэхэкӀыгъэу лъэхъэнэ щыщым язэужьыгъэкӀэ зэхэкӀыныр нэхъ къиныщ.
Ислъам дин зэхэгъэкӀыгъэм и гъуазэхэр. КъэращӀэ лъэхъэнэм Кърым ханствэм ыкӀи Осман империем язэпыщӀэныгъэхэр, проповедникхэр, сату ыкӀи яжьэ тхьэмадэхэм язэпыщӀэныгъэхэр мэхьэныгъэшхуэ яӀэщ. Ислъам диным икъэлъыныр мащӀэ-мащӀэу кӀуащ: пащтыхьым иполитикэ унафэр зы къуажэ дыдэм иджэгу зэӀыгъыныр къэгъэлъагъуэкъым.
XVIII ыкӀи XIX лъэхъэнэхэр. Ислъам дин зэмылӀэужьыгъуэ псэкӀэ нэхъ кӀэщӀу зэхэлъащ. Кавказ зауэм и лъэхъэнэм муслъымэн нормэхэм нэхъыбэу зэгъэпщэныгъэ мэхьэныгъэ яӀащ. КъуэкӀыпӀэ жэмэгъэтхэм ыкӀи Къэбэрдейм ядин тхыдэр зы датэ зэдайкӀэ датыщыгъуэ хъуакъым.
Суннит традицэр. Адыгэхэм ятхыдэ ислъам традицэ пэрыуэр суннитщ, нэхъыбэу ханафит мазхабщ. Апхуэдэ хэгъэхьэныр зы цӀыху дыдэм имызакъуэу тегъэзэжыныр хъуакъым. Мэзджыдхэр, дин гъэсэныгъэр ыкӀи унагъуэ обрядхэр дин гъащӀэм и зэмылӀэужьыгъуэ лъэныкъуэхэрщ.
Хьэбзэ ыкӀи дин. Адыгэ хьэбзэм хабзэхэр, зэгурыӀуэныгъэм, лъытэныгъэм ыкӀи жэмэгъэт гъэпсым и нормэхэр хэтущ. Ар шариатым икъэлъытауэ щыткъым ыкӀи адыгэ псэм ядин зы цӀэ дыдэу щыткъым. Наукэ тхыгъэхэм адыгагъэм иэтикэр ыкӀи абы икъэгъэлъагъуэ этикет формэхэри зэхагъэкӀыщ.
Православнэ адыгэхэр. Православнэ къэбэрдей жэмэгъэтхэм ятхыдэр, пэмыкӀыу, Мэздэгум ыкӀи XVIII лъэхъэнэм икъэӀэтыкӀыгъэхэм яхьылӀащ. Апхуэдэ жэмэгъэтхэм яӀэныр къэгъэлъагъуэрэ адыгэ идентичностыр зы дин дыдэм имызакъуэу щытырщ.
Совет лъэхъэнэр. Совет дин пэщӀэув политикэм дин учрежденэхэр ыкӀи публикэ практикэр щыгъэкъэбзащ. Унагъуэ ыкӀи яжьэ традициехэр зэхуэмыдэу хъумащ; дуней культурар илъэс бжыгъэм ягъащӀэм и хьэлэмэ хъуащ.
СССР зэхэкӀыгъэм иужь. Дин Ӏуэхухэр ыкӀи дин ыкӀи хабзэхэм язэхэгъэхьэныр яджыжьащ. Поле исследованиехэм муслъымэнхэр, зэмылӀэужьыгъуэ христосхэр ыкӀи дуней позицэхэр ятхыщ. Илъэс бжыгъэм ипэкӀэ щыӀа локальнэ упщӀэхэр адыгэ псэм ыкӀи диаспорэм яныкъуэ статистикэу къэгъэлъагъуэкъым.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Адыгэбзэрэ къэбэрдей-черкесыбзэрэ абхаз-адыгэ унагъуэм и адыгэ ӀэнатӀэм хахьэхэр.
- Адыгэ кириллицэр 1938 гъэм щыгъуэ щӀаубыд; къэбэрдей-черкесы кириллицэр 1936 гъэм.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- Адыгэ жылэхэр Кавказымрэ къэрал нэмыщӀхэм щыпсэу диаспорэмрэ щыӀэх. XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀуэныгъэр нэхъыбэм зэранкӀэ щытащ.
Культурэри гъащIэри
- ХэритӀыкӀ реестрым щичэпщынэм и щӀынырэ пхъэ кӀапсэхэм я джэнырэ документу ящӀ.
Тхыдэ
- Адыгэ къэкъалъхукӀэхэм я тарихъ тхылъхэр зэманымрэ къэгъэщӀыкӀыпӀэмкӀэ зэщхьэщокӀ.
- Кавказ зауэр Ишхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Кавказым 1864 гъэм иухыжащ.
Хронологиер нахьыбэу
Ортэджыр
Хы ШIуцIэм иIухьэм и Христос зэпыщIэныгъэхэрЦерковь влияниер гъунэгъу центрхэмкIэ зэхэкIыу щытт; хэку хабзэхэр иджыри щыIэт.XIII–XV илъэсхэр
Дженоуэ колониэхэм ядэзэпыщIэныгъэхэрКатолик миссиехэр Христос дин зыхэлъ Iухьэм ищIыкIэхэм ящыщ зыуэ хъуащ.XVI–XVIII илъэсхэр
КъуэхьэпIэ Черкесиерэ Къэбэрдэрэ язэгухьэныгъэхэрМатериалхэм хэку лъэпкъыгъуэ зыбжанэ ягъэлъагъу, яуправленэ щIыкIэхэри зэмыщхьэу.XVI илъэс
Лъэныкъуэ зыбжанэмкIэ дипломатиерАдыгэ пщыхэр Мэзкуумрэ Къырымымрэ Осман империемрэ ядэзэпыщIэт.Иджырей зэманым ипэ
Ислъамым имыIэрымыIэу зэрызэхэхырГъэсэныгъэмрэ гъунэгъу зэпыщIэныгъэхэмрэ дин жэмэгъатыр зэхъокIыу щытт, ауэ жэмэгъат пстэухэр зэман зыкIэ ислъам хъуакъым.XVIII илъэс
Къэбэрдэм идин гъащIэм ищIыкIэхэрИслъам институтхэр къэIэтащ; хэку хабзэхэрэ Христос жэмэгъатхэрэ иджыри щыIэт.1763 илъэс
Мэздэгу къалэм ищIынырМы хэкум православнэ къэбэрдей зэхэкIахэмрэ гъунэгъу центрщIэмрэ ятарихъыр къызэхэхт.XVIII илъэсым икӀэу ыкӀи XIX илъэсым ипэ
Жэмэгъат управленэ щIыкIэ зэмыщхьэхэрПщы хэкухэмрэ зэIущIэхэм япIэшхуэ зиIэ жэмэгъатхэмрэ ягъэхъуэкIыныгъэхэр зэмыщхьэт.XIX лӀэщӀыгъуэм и япэрей Ӏыхьэ
Нэгъумэ таурыхъхэр егъуэт, бзэм еджэГъэсэныгъэ лэжьыгъэм и тхыпкъэм ипэ къихьауэ и тхыдэм иджыныр зэращӀар.XIX лъэхъэнэ
Кавказ зауэИмперием и зауэ лъэныкъуэр адыгэ жылэхэм я псэукӀэр, я ӀэнатӀэр зэригъэхъуэрт.1858–1864 илъэсхэр
Яужьрей этап зауэм иЗауэмрэ цӀыхухэм я пэмыкӀыу зэрыгъэкӀуэкӀымрэ и тхыдэ щӀыпӀэм цӀыхухэр мащӀэу зэрыщыӀар къэгъэлъэгъуащ.1861 илъэс
«Адыгэ лъэпкъым и тхыдэ» тхылъыр къыдэкӀащШорэ Нэгъумэ и лэжьыгъэр и лӀэужькӀэ къыдэкӀащ; редакцэм и хэгъэхъуэныгъэхэмкӀэ иджыри къыдэкӀыу щытащ.1864 илъэс
Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Кавказым зауэр иухыуЦӀыхухэр зэрыгъэкӀуэкӀарэ зэрылӀарэ тхыдэм и щӀэныгъэм и кӀэух пӀалъэу хъуащ.XIX илъэсым икӀэгъуэ
Къэрал пэмыкӀым щыщ жылэхэр зэрызэхэтырКъэӀэпхъуэжахэр Осман империем щыпсэуным иригъэгъуэтащ; диаспорэм и центрхэр къызэрыщӀащ.XIX илъэсым икӀэу ыкӀи XX илъэсым ипэ
Кавказым къэзгъэзэжыным и гъэхъэнэхэрАрхивхэм къэӀэпхъуэжахэм къэзгъэзэжыным теухуауэ я тхьэусыхэхэр, административнэ пӀалъэхэр къыщыгъэлъэгъуащ.1891 илъэс
Нэгъумэ и лэжьыгъэр иджыри къыдэкӀыуГъэзэщӀэныгъэхэмрэ гъащӀэм теухуа тхыгъэмрэ зыхэт къыдэкӀыгъэм адыгэ тхыдэщӀэныгъэм и зыужьыныр къыгъэлъэгъуащ.1910 илъэс
Музеим пхъуантӀэхэр зэрызэхуахьырА. А. Миллер и экспедицэм Кубан областым и къуажэхэм щыщ ӀэщӀагъэхэр къищтащ.1921–1922 илъэсхэр
Къэбэрдей автономим и къызэрыщӀарАдминистративнэ зэхэтыкӀэр зэригъэхъуэрт; 1922 илъэсым Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ область къызэрыщӀащ.1922 илъэсым и 27-м
Адыгэ автономим и къызэрыщӀарМы махуэр цӀыхум и къызэрыщӀэным имызакъуэу, административнэ зэхэтыкӀэщӀэщ.1920-рэ илъэсхэр
ЕджапӀэрэ тхыпкъэщӀэхэрэАнэдэлъхэм я бзэхэмкӀэ еджэныр зэрыгъэбэгъуарт, тхыгъэхэр, тхыбзэр зэрызэджар.1923 илъэс
«Адыгэ макъ» газетПериодическэ тхыгъэхэр адыгэ литературнэ бзэм и ӀуэхущӀапӀэшхуэ хъуащ.1924 илъэс
Къэбэрдей латин тхыпкъэТхыпкъэщӀэмкӀэ еджэныгъэмрэ литературэмрэ я тхылъхэр къыдэкӀыу щытащ.1936 илъэс
Къэбэрдей-черкес бзэм кириллицэТхыпкъэщӀэм латин ипкъыр икъуэӀуащ; иужькӀэ абы иригъэхъуэныгъэхэр щӀащ.1937 илъэс
Адыгэ драматическэ театрПрофессионал сценэм литературнэ бзэм и зыужьыным и Ӏэмэл хъуащ.1938 илъэс
Адыгэ кириллицэКириллицэ ипкъэм тет тхыпкъэ къыщӀащ, ар иджыри нэс иригъэхъуэныгъэхэмкӀэ къокӀуэ.Советскэ лъэхъэнэ
Дин псэукӀэм и пӀалъэхэрДин пэщӀэув политикэм жылэ псэукӀэр зэригъэхъуэрт; унагъуэ хабзэхэр зэрызэхэтымкӀэ къэнащ.1948 илъэс
Тембот КӀэрэшэ и прозэм и щыхьэтТхакӀуэм «ГъащӀэм и гъуазэ» романым папщӀэ къэрал премие къыратащ.1974 илъэс
Нарт эпосым и академическэ къыдэкӀыгъэАдыгэ лӀыхъужь эпосым и тхыгъэхэррэ зэдзэкӀахэррэ щӀэныгъэ гъэзэщӀэныгъэхэмкӀэ къыдэкӀащ.1990 илъэс
Адыгэ пхъуантӀэм и ӀэщӀагъэм теухуа тхылъЗамудин Гучев и лэжьыгъэр ӀэщӀагъэр тхыпкъэм иригъэубыдынымрэ иригъэщӀэнымрэ я Ӏыхьэ хъуащ.1991 илъэсым и 3-м
Адыгэм республикэу зэрызэхъуарЗакъоным РСФСР-м и Ӏыхьэу щыта автономнэ областьым и статусыр иригъэхъуащ.1995 илъэсым и 10-м
Адыгэ Республикэм и КонституцэРеспубликэм и закъуэ пӀалъэр гъэбыдащ, къэрал бзэхэм теухуа пӀалъэхэри хэту.2010-гӀуэ илъэсхэр
Иджырей диным зэхэтыкӀэхэм ягъэзэщӀэкӀыныгъэхэрГъэпсыгъэ материалхэм диным, лъэпкъ культурэмрэ дуней тӀысыпӀэмрэ язэхэгъэуцукӀэхэр къагъэлъагъох.2022 илъэс
Академие монографие «Адыгэхэр»Гъэсэныгъэ институтхэм язэдэгъэкӀыгъэ тхылъым адыгейхэр, къэбэрдейхэр, чэркэсхэр ыкӀи шапсыгъхэр зэхэгъэкӀыкӀыгъэх.2023 илъэсым щегъэжьагъэу
ПӀэкӀэ пхъэ кӀапсэ зэрашӀыным щыгъэсэныгъэНароднэ культурэм и центрэм ӀэщӀагъэхэр зэращыгъэсэнымкӀэ курсхэр егъэзэщӀэх.
Шхын
Щипсрэ пастэрэ
Щипсэр зэмыщхьэу гъэпсыгъэ соусхэм ящыщ, гъэпсыкIэхэри зэмыщхьэх. Пастэр пIащэу пIаштэу щыIэу, зыгорэм идэIуапIэу щыт. Адыгэхэм, къэбэрдеихэм, шапсыгъхэм ящыIэу зы рецепт щыIэп.Шъоущыгъу культури
Къуаерэ шъоущыгъущIэхэрэ егъэпсыгъэхэм яшIуагъэмэ ащыщэу мэхъу. ТарихъкIэ яшхыныр яхэкумрэ илъэсымрэ зэхэлъыкIэу щыт. Джэгум истолэ щыIэп, пстэуми яшхыныр къызэгъэлъагъуэу.Хьалыжъухэрэ унагъуэ рецептхэрэ
Хьалыжъухэр, къуаер зыхэлъхэри, зэмыщхьэ гъэпсыкIэхэу ягъэхьэзыр. Иджырей рестораным ищIыкIэр ижьырей унагъуэм истолым къыщыщIэкъым.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
Адыгагъэрэ хабзэрэ
Гъэсэныгъэхэм цIыхугъэ, напIэсэныгъэ, акъыл, лIыгъэ, напэкIуцIыгъэ яхэгъэуцу. Ар этикэ идеалщ, цIыху пстэуми зэхуэдэу зэрыщытыр къызэгъэлъагъуэу щыткъым.ХьэщIэрэ лъэпкъыгъуэ зэгурыIуэныгърэ
ХьэщIагъэ, фэжагъуэ щIыкIэр, нэIуасэ зэхуаIуэныр цIыхухэм яку зэпыщIэныгъэхэр зэгъэпщэн. Хабзэр жэмэгъатымкIэ зэхъокIыу щыт, итарихъкIэ ищыIэныгъэхэр иджырей закъонхэм ящIыпIэ иувкъым.НысащIэ зэгурыIуэныгъэ
НысащIэм унагъуэ зэгурыIуэныгъэхэр, хьэщIэ хабзэр, музыкэрэ джэгурэ зэхэлът. ЩIыкIэхэрэ зэхэлъыкIэхэр лъэпкъыгъуэхэм яку зэмыщхьэт.
Щыгъын
ЛIы цейр газырхэр зыхэлъу, бэшмэт, бгырыпх, щхьэтепхъуэ ахэр зэхэлъу цей щыгъыныр къэзылъагъуэ. Ахэр гъунэгъухэм ядэщIыгъуи щыIащ: цейр ижьырей сурэтым тет цIыхум и лъэпкъыр къызэгъэлъагъуэу щыткъым.
Бзылъхугъэм и джэгу щыгъыныр кIыхьэу щыгъын, бгырыпх, щIыгъыпIэхэр, щхьэтепхъуэ зэхэлът; ищIыкIэхэр хэкум, илъэсым, мылъкум тетт. Музеим иIэ предметыр къыздикIарэ иужьрей зэманырэ къэгъэлъэгъуауэ тхын хуейщ, иджырей сценэ щыгъыныр ижьырей быт щыгъыным къыщыщIэжыным хуейщ.
Къафэхэр
Зэфакъ
Зэгъусэу джэгур къуэхьэпIэ адыгэхэм янысащIэ джэгум щыщIэу щыIэ. ИджэгукIэр зэгъусэхэм язэпыщIэныгъэмрэ къэгъэгъэпщэн хабзэхэмрэ тету щыт.Удж
Къэгъэгъэпщэн джэгум иджэгукIэм щIыпIэшхуэ щыIэ. НысащIэхэм ятеухуа тхыгъэхэм джэгухэм язэхэлъыкIэм ищIыпIэ зэмыщхьэу къызэгъэлъагъу.Ислъамейрэ хэку гъэпсыкIэхэрэ
Шапсыгъ нысащIэхэм яджэгухэр зэхэлъыкIэ зэмыщхьэу къызэгъэлъагъу. Адыгэ джэгу пстэухэр зы сценэ цIэу «лезгинкэ» зыфаIуэм къыщыщIэжыным хуейкъым.
Музыкэ
ШыкIэпщынэр ижьырей пхъэщIыкIэу щыт. ИпщIэхэмрэ икIэпщынэмрэ шыцым ицыр къагъэсэбэпт; ищIыныр пхъэм, зэIухагъэм, макъым теухуа щIэныгъэм иIэу щыт. Наслэдие реестрым мастэхэр, иджэгукIэхэм ятхыгъэхэр, Iэзагъэхэр къызэгъэлъагъу.
Нарт эпосым таурыхъыр, усыгъэр, иджэгукIэ Iэзагъэр зэхэлъ. Сосрыкъуэ, Сэтэней, нэгъуэщI цIыхухэр эпикэ дунейм ящыщ. Эпосыр культурэм иджыныгъэмкIэ мэхьэнышхуэщ, ауэ ижьырей тхылъыу пщIэу еджэкъым.
ӀэщӀагъэхэр
ПIуаблэ пхъуантIэхэр
Орнамент зыхэлъ пхъуантIэхэр къэкIыгъэм къыхэщIыкIыу, цы зэIухам тету япхъуантIэ. Ахэр унагъуэмрэ хабзэхэмрэ къагъэсэбэпт; Iэзагъэр егъэджакIуэм ищIэныгъэмкIэ егъэджэн.Щыгъынырэ гъэщIэгъуэныгърэ
Щыгъын дэIуэныр, гъэщIэгъуэныр, щIыгъыпIэхэр ящIыныр цей тарихъым епхащ. Предметым иатрибуциер музеим ищыIэныгъэмкIэ щIын хуейщ, орнаментым ищхьэусыгъуэкIэ къыщыщIэжыным хуейкъым.Музыкэ щIыкIэхэр ящIыныр
ШыкIэпщынэ мастэм иIэзагъэм икъуэм, ипщIэхэм, икIэпщынэм ягъэхьэзырыр хэтщ. Иджырей мастерскэхэмрэ иджэгукIэхэм ятхыгъэхэмрэ мы технологиер хъумэнымкIэ ядэIэпыкъу.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Адыгэ Республикэм и Национ музей
Мыекъуапэ, Советскэ, 229. Музеим иIэхэр предметхэм яатрибуциемкIэ тарихъырэ материал культурэрэ иджыныгъэмкIэ къызэгъэлъагъу.Тембот КIэрэшэ и Литературэ музей
Мыекъуапэм и мемориал квартирэр тхакIуэмрэ адыгэ литературэм итарихъымрэ теухуащ.Къэбэрдэрэ Псыжь иIухьэмрэ
ТарихъкIэ зэрыщыпсэуа хэкухэр адыгэ тарихъым ищIыкIэ зэмыщхьэхэм епхащ. Ягъунэгъухэрэ яполитикэ зэгухьэныгъэхэр зэманымкIэ зэхъокIыу щытт.Хы ШIуцIэм иIухьэ
Хым иIухьэм щыпсэуа адыгэ жэмэгъатхэм яхэку хабзэхэр яIэт. Шапсыгъэ бзэр Краснодар крайм икъуажэхэм иджыри щыIэ.
ЦӀэхэр
ЛӀыгъэхэр
- Пщымаф (адыгэбзэ; насыпыфӀэ пщы)
- Шумаф (адыгэбзэ; насыпыфӀэ шу)
- Тугуж (адыгэбзэ; дыгъужь)
- Саусрыкъуэ (адыгэбзэ, нарт)
- Тотреш (адыгэбзэ, нарт)
- Тхьаишау (адыгэбзэ)
- Афамгот (адыгэбзэ; гущӀыӀу сабий)
- Абрег (адыгэбзэ)
Бзылъхугъэхэр
- Гошмаф (адыгэбзэ)
- Гошдах (адыгэбзэ)
- Гошнаг (адыгэбзэ)
- Мазаг (адыгэбзэ)
- Мезгуаш (адыгэбзэ)
- Наго (адыгэбзэ)
- Нахдаха (адыгэбзэ)
- Надах (адыгэбзэ)
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Шорэ Нэгъум
Просветитель, таурыхъхэр зэхуэзышэ, бзэм иджыныгъэ зиIэ. И «Адыхей лъэпкъым итарихъ» тхылъыр историографием ипIэшхуэщ; таурыхъхэм ящыIэныгъэхэр нэгъуэщI материалхэм ядэгъэпщэн хуейщ.Тембот КIэрэшэ
ТхакIуэ, лъэпкъ прозэм иджыныгъэр фольклорым ищIэныгъэмкIэ зэхэзыгъэувэ. Тарихъ романхэрэ повестхэрэ художественэ тхыгъэхэу щыт.Замудин Гучев
ПхъуантIэхэм ямастэ, яджыныгъэ зиIэ, музыкэ щIыкIэхэр зищIы. Наслэдие реестрым иIэзагъэр егъэджэныгъэмрэ Iэзагъэр хъумэнымрэ къызэгъэлъагъу.
Медиа
Сурэт галлере
Иллюстрациехэр порталым папщӏэ ягъэхьэзыращ ыкӏи документал сурэтхэу щыткъым.