Къэбэрдей-Балъкъэр

Къэбэрдей-Балъкъэр Инэшъу Кавказым игум тет: губгъохэмрэ къушъхьэ пэхэмрэ къыщыкIуэу мылышъухэмрэ лъэгапIэ чъыгхэмэ нэс. ИкъэлэшъхьаIэр Налшык, иприродэ районхэм яджэгу IэшIухэм Приэльбрусьер, Безенгир, Чегемрэ Черекрэ якъуэхэр. Къэбэрдейхэрэ балъкъэрхэрэ бзэ IэпэIэ зэфэшъхьафхэр яIэх, мафэ минкIэ культурэ зэпыщэхэр яIэх; республикэр лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яцIыфхэм язэдэщыIэ унэ.

Мыжъо бгъухэр, мэз бгъухэр ыкӀи кӀэху хырыхэхэм ямызакъуэ къушъхьэ псы — Приэльбрусье: Баксан икъыгъэцIэм имотивкIэ пейзаж · иллюстрацие · Художественнэ сурэт

908,2 мин.

цӀыфу 2025 гъэм и щӀым и 1-м къыдэмыкӀыу, Урысстатым и статистикэм и къэлъытэгъуэ, Банк Урысстатым и профилым ит

12,5 мин.

квадрат километрэу, щӀыпӀэм и инагъыр къэлъытэгъуэу

къэрал бзэхэр: къэбэрдейбзэ, къэрэшей-балъкъэрбзэ, урысыбзэ

Географиер зэрыщытым

Къалэхэр, къуажэхэр, районхэр

Къэбэрдей-Балъкъэрым райоу щищ ыкӀи къалэ округ щищ хэтщ. Налшык къэрал къалэщ; Бахъсэн ыкӀи Прохладнэ зэмыщхьэ къалэ округхэр ягъэув.

Къуаджэхэм я пӏэ: 180
Территориехэр: 13

2026 гъэм и сентябрым и 8-м и къэӀуэтэгъуэ псэупӀэхэм я тхылъ. Муниципальнэ зэгухьэныгъэ зэмыщхьэхэм я цӀэ зэхуэдэ псэупӀэхэр зэмыщхьэу къэгъэлъэгъуащ. ПсэущӀэ зимыӀэ цӀыкӀу псэупӀэхэри хэтащ; абы и джылу псэущӀэхэм я бжыгъэр къыщыгъэлъэгъуакъым.

Къалэ округНалшыкГупэ: Налшык

Къалэ округБахъсэнГупэ: Бахъсэн

Къалэ округПрохладнэГупэ: Прохладнэ

РайонБахъсэн районГупэ: Бахъсэн

РайонДзэлыкъуэ районГупэ: Залукъукъуаджэ къуажэ

РайонЛэскэн районГупэ: Анзорей къуажэ

РайонМайскэ районГупэ: Майскэ

РайонПрохладнэ районГупэ: Прохладнэ

РайонТэрч районГупэ: Тэрч

РайонУрван районГупэ: Нарткъалэ

РайонШэджэм районГупэ: Шэджэм

РайонЧэрэз районГупэ: Къэщхьэтау къуаджэ

РайонӀуащхьэмахуэ районГупэ: Тырныауз

Географиерэ джылэрэ

Къэбэрдей-Балъкъэр Ищхъэрэ Кавказым игурытым щыӀэ. Гъуэгуанэ щӀыналъэхэр къуэлэнхэм, мэз кӀуэцӀхэм, бгыщхьэ лъагэхэм яуж икӀыу щыт. Балъкъэрым иисторическэ территориер Бэхъсэн, Шэджэм, Балъкъэр Чэрэз, Безенги Чэрэз япсыхъуэхэм зэпыщӀауэ щыт. Росстатым иокруглэгъуэ даннэхэмкӀэ, Урысейм иБанкым къыщигъэлъэгъуамкӀэ, 2025 илъэсым иянвар мазэм и1-м республикэм цӀыху мин 908,2 щыпсэуащ. Иплощадер км² мин 12,5 хуэдиз. Мы показательхэр территориемрэ абы ис цӀыху псоми ятеухуащ, лъэпкъым щыщыуи щымыщыуи. Жыг хадэр, мэкъумэшым ибэкъу нэхъыщхьэхэр, промышленностыр, сатууныр курорт-рекреационнэ комплексым щыгъэзэщӀауэ щыт. Урысейм иБанкым медицинэ техникэмрэ абразивнэ инструментхэмрэ ягъэпщкӀуныр, икӀии щӀымахуэ спортхэм, альпинизмэм, иӀэныгъэ туризмэм япотенциалыр къэгъэлъэгъуащ.

Лъэпкъхэм теухуа зэпыщӀа тхыгъэхэр

Адыгэхэр (черкесхэр)

Адыгэ · ЗэмылIэшIэгъу напэхэр; дунаем икъэлэшъхьаIэу зэхэгъэуцуагъэп

Адыгэбзэр ыкIи къэбэрдей-черкесыбзэр

Лъэпкъхэр и тхыдэ жылагъуэхэр

Къэбэрдейхэр: Адыгэ культурэ дунейм и Ӏыхьэ, зи цӀэр «адыгэ» жыӀэу. Къэбэрдей литературэ тхыдэр къэбэрдей-черкес бзэм епхащ.
Балъкъэрхэр: Тюрк бзэ зиӀэ лъэпкъ, я тхыдэ щӀыпӀэр Бахъсэн, Шэджэм и Чэрэз къуэхэм епхащ. Балъкъэрбзэр къэрэшей-балъкъэрбзэм и регион цӀэуэ щытщ.
Бгылъэ къуэхэм я жылагъуэхэр: Бахъсэн, Шэджэм, Хъулам-Бэзэнгъы и Малкъар тхыдэхэр къуэхэм ящыщхэм и къуажэхэм епхащ. Тхыдэ жылагъуэхэр иджырей административэ районхэм яхуэкӀуэкъым.
Урысхэр и нэгъуэщӀ цӀыфхэр: Къалэ, къуажэ и къэзакъ жылагъуэхэр республикэм и лъэпкъыбэ тхыдэм хыхьэщ. Культурэ Ӏыхьэныгъэр зы щӀыпӀэм щыпсэунымкӀэ къыхокӀыркъым.

Къэрал бзэщӀы

Къэбэрдейбзэ

Лингвистикэм «къэбэрдей-черкес бзэ» жыӀэу къыщагъэсэбэп. Ар абхаз-адыгэ унагъуэм хыхьэщ; литературэ бзэм и къэбэрдей вариант КъБР-м щызэхэуэ, черкес вариант Къэрэшей-Черкесием. Иджырей тхыгъэр 1936 гъэм къыщыгъэхьа кириллицэм теухуащ.

Балъкъэрбзэ

Къэрэшей-балъкъэрбзэр тюрк бзэхэм я къыпчак группэм хыхьэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым «балъкъэрбзэ» жыӀэу къащыгъэсэбэп, Къэрэшей-Черкесием «къэрэшейбзэ». Бзэр зэщымыщыжу лъэпкъ цӀэхэр и щӀыпӀэ тхыдэхэр зэщӀыгъуэкъым.

Урысыбзэр и къэрал статусыр

Конституцэм и 76-нэ тхылъым къэрал бзэщӀыр къыщыгъэув: къэбэрдейбзэ, балъкъэрбзэ и урысыбзэ. Республикэм я зэхуэдэ хьэлэм яӀэщ ягъэсэбэпым и ягъэзэщӀэнымкӀэ. Урысыбзэри лъэпкъхэм яку дэлъ бзэу щытщ.

Словархэр и бзэ ресурсхэр

Урысстатым и ӀэщӀэныгъэ академием и Къэбэрдей-Балъкъэр ӀэщӀэныгъэ центрэм къэбэрдей-урыс и балъкъэр-урыс электрон словархэр ягъэхьэщӀ, япэм и кӀэмкӀи. Апхуэдэ ресурсхэр лексикэм и тхыгъэ нормэхэм яджынымкӀэ яӀэщӀэгъуэщ.

Джылэрэ культурнэ зэмыщхьыгъэрэ

ЗэпыщӀа тхыгъэхэм якарточкэхэр порталым и материалхэр къэгъэлъэгъуэ, ауэ республикэм ис цӀыхухэм япсори ятеухуа тхыгъэщ. Регионым иджылэр лъэпкъ псоми япредставителхэр хэту щыт.

Къэбэрдейхэр и балъкъэрхэр: Республикэм и титул лъэпкъитӀыр зэщымыщ бзэ унагъуэхэм хыхьэщ. Я литературэ тхыдэхэр яӀэщ и тхыдэ зэпыщӀэныгъэхэр яӀэщ.
Урысхэр и къэзакъ жылагъуэхэр: Я тхыдэр къалэхэм и къуажэхэм къыщыгъэлъэгъуащ. Прохладнэм и тхыдэ-краевед музейм Терэ къэзакъхэм теухуа материалхэр хъумэ.
Республикэм и нэгъуэщӀ цӀыфхэр: Къэбэрдей-Балъкъэр лъэпкъыбэщ. Гъэ къэс цӀыфхэм я бжыгъэр къэлъытэныр и переписымкӀэ лъэпкъ зэхэтыкӀэр нэгъуэщӀ статистикэ къэгъэлъэгъуэхэщ.

Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэр

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Жьыдыдэ и ипэ Средневековьэ

Заюково-3 и Курыт Кавказым и археологиер

Заюково-3 къэхъукӀэм и хьэщӀэщ Бахъсэным и гъунэгъущ. Къэрал тхыдэ музейм и даннымкӀэ, ар н. э. ипэкӀэ X лъэхъэнэм щыщӀидзауэ н. э. IX лъэхъэнэм нэс къагъэсэбэпащ. Мыдэ къэбэрдей культурэм и къуэладэм и памятникхэр, сармат лъэхъэнэм и комплексхэр и ипэ Средневековьэ лъэхъэнэм и къэхъукӀэхэр къызэрагъэщӀащ.

Бронзэм щӀыгъуэхэр, керамикэр и къыщыкӀуэ предметхэр ӀэщӀэныгъэ тхыдэхэм и Кавказ цӀыфхэм гъунэгъу регионхэм я зэпыщӀэныгъэхэм ягъэлъэгъу. Археологие культурэр иджырей лъэпкъым хуэдэкъым. ГИМ-м и РАН-м и ӀэщӀэныгъэ учрежденэхэм я зэщӀыгъуэ къэхутакӀэхэм хронологиер и памятникым и зэхэтыкӀэр наӀуэ ящӀ.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

ЩӀэныгъэмрэ архив материалхэмрэ ялъэныкъуэкӀэ историческэ обзор. Республикэм иджырей гъунэхэр историческэ жэмэӀэхэмрэ жьы культурэхэмрэ ягеографием къызэщӀэкӀыу щыт.

Ӏуащхьэмахуэ, Безенги, природэм ихъумэн

Ӏуащхьэмахуэм итемыш лъэныкъуэр м 5642-м носыр, итыгъэ лъэныкъуэр м 5621-м. Ӏуащхьэмахуэр Урысейм ибгыщхьэ нэхъ лъагэу щыт, Иныкъуэ Кавказым иБгылъэ кӀэщӀым щыӀэ. Приэльбрусьер бгылъэ лъагэ ландшафтхэр, мылышхуэхэр, мэзхэр, бгылъэ псыхъуэхэр хэту щыт. «Приэльбрусье» лъэпкъ паркыр 1986 илъэсым ибжьыхьэ мазэм и22-м природэ комплексхэр яхъумэнымрэ зэгъэпщӀа гъэпсэхуакӀуэ зэгъэпэщынымрэ папщӀэ къэгъэпэщащ. Абы итерриториер Къэбэрдей-Балъкъэр бгылъэ лъагэ заповедникым итерриторием къыщхьэщыкӀыным хуейщ, абы иунафэщӀ хъумакӀуэ режим иӀэу. Заповедникым иБезенги участкэм Кавказ Гурытым ибгылъэ лъагэ Ӏыхьэр къызэщӀиубыдэ. Мыдэ Безенги мылышхуэрэ Безенги бгылъэ унэхэмрэ щыӀэ. Дирекцэм участкэхэмрэ маршрутхэмрэ ятеухуа тхыгъэхэр къыдигъэкӀ; кӀуэныр ипэкӀэ зэрыщыӀэныррэ зэрыкӀуэныррэ ятеухуа правилэхэр зэгъэпщӀэн хуейщ. Регионым иархеологическэ наследиер, пэмыкӀхэм къахэщыкӀыу, Заюково-3 къуэлъэным къэгъэлъэгъуащ. ЩӀэныгъэ публикацэхэм къахэщ сурэтхэм бронзэ щыгъын деталхэр, керамикэр, кӀэщӀэу щӀыпӀэр зэрыщӀэгъуэжа ювелирнэ предметхэр къэгъэлъэгъуащ.

Динрэ жэмэӀэ Ӏэдэбхэрэ

Суннит пэщIэтыныгъэм и ислъэм къэбэрдейхэмрэ мэлкъархэмрэ я тхыдэм куэд щIигъуэ ищIащ. Республикэм иджыри православнэхэри нэгъуэщI дин зэгухьэныгъэхэри щыIэщ. Къэралым и тхыдэм нэхъ пэжьыкIыу щыта динхэри христианскэ уэсэпэхэри хэтщ, иужькIэ ислъэм зэрызэхэтыр гъэпсыкIэ бэшэч хъуащ. Иджырей дин гъащIэр совет заманым иужькIэ зэхъуэкIащ. А. А. Татаров и гъэджэныгъэм къэралымрэ ислъэм и институтхэмрэ я зэпыщIэныгъэр XX лIэщIыгъуэм и кIэм щыщIэдзауэ еплъыщ. Хэкум и хабзэхэр, лъэпкъым и щызэхэщIыкIэр, езым и дин пэщIэтыныгъэр зэпыщIащ, ауэ зэхуэдэкъым.

Литературэ, эпосрэ музейхэр

Къэбэрдей ыкӀи къэрэшей-балъкъэр литературэхэм я тхыгъэ лъэпкъыгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр яӀэщ. Музейхэм я зэгухьэныгъэм Алим Шогенцуков, Бекмурза Пачев ыкӀи Кайсын Кулиев я лъэпкъыгъуэр хъумэ. Къэралыгъуэ музейм Кулиев и мемориал унэ-музейрэ ар къызыхэкӀа жьы унэ-саклярэ иригъэлъагъуэ. Адыгэ нарт эпосыр академие зэгухьэныгъэхэм тхыгъэхэм, зэдзэкӀахэм ыкӀи къэпщытэныгъэхэм яхуэгъэхьауэ къыдокӀ. Нарт таурыхъхэр балъкъэрхэм ыкӀи Кавказым и адрей лъэпкъхэми яӀэщ. Эпосым художественнэ сурэтхэмрэ культурнэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ яджынымкӀэ къыдэӀэпыкъуэгъу хуохъу, ауэ датэ зиӀэ историческэ документхэм я пӀэр иубыдкъым. КъБР-м и Къэралыгъуэ музейм и зэгухьэныгъэр 1921 гъэм щыщӀадзащ. Ар археологие ыкӀи этнографие материалхэм яхъумэ. Щыгъынхэм, щӀыфэм иӀыгъыпӀэхэм ыкӀи ӀэщӀагъэхэм я тхыдэр предметхэм я къызыхэкӀыпӀэкӀэ яджынущ; сценэ щыгъынхэр ыкӀи иджырей реконструкцэхэр зэмыщхьэу къэгъэлъэгъуэныр хуэныкъуэщ. С. И. Аккиева и гъэсэныгъэм къэрэшейхэм ыкӀи балъкъэрхэм я хьэщӀэщыгъэрэ куначыгъуэрэ иригъэлъагъуэ. ХьэщӀэр къэзышэныр унагъуэхэмрэ гъунэгъу лъэпкъхэмрэ я зэпыщӀэныгъэхэм ягъэкъуащ. ХьэщӀэм и пщӀэныгъэр, гуапэныгъэр ыкӀи зэгурыӀуэныгъэм и къэухъуреягъыр а зэпыщӀэныгъэхэм я нэхъыщхьэ Ӏыхьэщ.

Къэбэрдей ыкӀи балъкъэр шхыныгъуэ

Традиционнэ шхыныгъуэм хьэжыгъэ, лы ыкӀи шэ шхыныгъуэхэр хэтащ. Прусо, хьэ, гуэдз, иужькӀэ нартыху кашэхэм ыкӀи хьэжыгъэ шхыныгъуэхэм щыгъэсэбэпащ. Къэбэрдей традицэм пастэ соусхэмрэ лы шхыныгъуэхэмрэ зэхэгъэхьэныкӀэ щыӀэщ; шхын гъэхьэзырыныгъэ лъэпкъыгъуэхэр зэмыщхьэщ. Балъкъэр хычинхэр кхъуейкӀэ, лыкӀэ, картофкӀэ ыкӀи къэкӀыгъэ кӀэщӀхэмкӀэ ягъэхьэзыр. С. И. Аккиева и этнографие тхыгъэм махуэшхуэ ыкӀи хьэщӀэ шхыныгъуэхэм я пӀэр къигъэлъагъуэ. Айран, кхъуей ыкӀи Ӏэщым къыхэкӀ шхыныгъуэ нэхъыщхьэхэри шхыныгъуэ культурэм хахьэщ. Шхыныгъуэм тӀысыныгъэм и къэухъуреягъ, нэхъыжьыгъэр ыкӀи хьэщӀэм и гъэпсэхуныгъэ хэтащ. Абы пэмыкӀыу хьэщӀэщыгъэр шхын куэдкӀэ къэмыгъэлъэгъуауэ, унагъуэм я гуапэныгъэкӀэ къагъэлъэгъуащ. Иджырей унагъуэ рецептхэр ыкӀи ресторан вариантхэр историческэ Ӏуэхугъуэ тхыгъэхэм къыщхьэщокӀыф.

Медиа

Къэбэрдей-Балъкъэрым ибгылъэ ландшафтхэр

Бэхъсэн ипщэ лъэныкъуэмрэ Кавказ Гурытхэмрэ ятеухуа пейзаж. Ар сурэт къызэрыщӀыкӀа пэжыпӀэм е конкретнэ бгыщхьэм къызэщӀикъуэкъым. ПэжыпӀэ сурэтхэр памятникхэмрэ предметхэмрэ ятеухуа музейрэ щӀэныгъэ материалхэмрэ щыӀэ.

Гимн

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм икъэрал гимн

Нэхъыщхьэ музыкальнэ тхыгъэ

Музыкэм иавтор Хьэсэн Къардан. Парламентым иофициалнэ справкэмкӀэ гимным къэбэрдей, балъкъэр, урыс лъэпкъ уэрэдхэм яинтонацэхэр къегъэсэбэп.

Гимнымрэ къэрал символикэмрэ теухуа щӀэныгъэхэр Парламентым иофициалнэ напэкӀуэцӀым щыӀэ. МызэгъэпщӀэжа уэрэд тхыгъэхэр гимным ищӀэгъэ псалъэу къэгъэлъэгъуакъым.

Хронологие

Хъыбархэр: 14 / 14

Н. э. ипэ X лӀэщӀыгъуэ - н. э. IX лӀэщӀыгъуэ: ГИМ-м иданнэхэмкӀэ Заюково-3 къуэлъэныр зэрыщыӀа зэманым и хронологическэ диапазон.
1557: Къэбэрдей посольствэр Мэзкуу кӀуэныр: политическэ зэпыщӀэныгъэхэр зэрызэджэным и этап.
XIX лъэхъэнэ: Налшык къалэуи административнэ къэрал кӀуэцӀым ипсэукӀэуи зэрызэджэным; къэлэшхуэ едзыгъуэм ипэ зэманым теухуа датэхэр историкхэм ягу къызэрыгъэкӀыу щыт.
1921 илъэсым ибащэ мазэм и1: Къэбэрдей автономнэ областыр къэгъэпэщыныр.
1922 илъэсым иянвар мазэм и16: Зэгъэпэща Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областыр къэгъэпэщыным теухуа унафэ.
1936: Автономнэ областыр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэгъэпэщыныр.
1942-1943: Республикэм итерриторием зауэхэр, немецхэм яоккупацэ кӀэщӀырэ якъэгъэхъужынырэ.
1944 илъэсым игуэш мазэм и5: Балъкъэрхэр гъэтӀысыным теухуа ГКО-м икъэухъумэу постановленэ № 5309сс.
1944 илъэсым игуэш мазэм и8: Балъкъэр лъэпкъыр кӀэщӀэу гъэтӀысыныр щыщӀидза.
1944 илъэсым иплӀанэ мазэм и8: Балъкъэрхэр гъэтӀысынымрэ республикэр Къэбэрдей АССР-у зэджэнымрэ теухуа унафэ.
1957 илъэсым иянвар мазэм и9: Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-р икъэгъэзэжьыным теухуа унафэ.
1986 илъэсым ибжьыхьэ мазэм и22: «Приэльбрусье» лъэпкъ паркыр къэгъэпэщыныр.
1997 илъэсым ибащэ мазэм и1: Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм иКонституцэ къыщыгъэуваныр.
2005 илъэсым ибащэ мазэм и13-14: Налшык зауэ кӀэщӀэнкӀэ ятеуэныр, къэрал хъумакӀуэхэмрэ гъэпсэхуакӀуэ цӀыхухэмрэ якум лӀыкӀуэныгъэхэр.