Адыгее

Адыгеер Ишъхъэрэ-Къуэблэ Кавказым телъ: Прикубань губгъуэхэм къыщыщӀэдзауэ мэз дэдэ бгылъэхэм ыкӀи лъэныкъуэ псыхъуэхэм нэс. И къэлэшъхьаӀу Майкоп Белэ псыхъуэм тет. Регионым и тхыдэр бронзэ зэманым и памятникхэм, адыгэ къэралхэм, къэлэм и кӀэлъыкӀуэныгъэм ыкӀи иджырей лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэ республикэм къыгъэлъагъуэ. Адыгэбзэр ыкӀи урысыбзэр къэрал бзэхэщ.

ЛъэгапIэ мэкъупIэхэр, известьэ къызхэкIырэхэр ыкIи карст впадинэхэр зыхэтэу — Лагонак къушъхьэ: природэ ландшафтхэм ямотивкIэ ипейзаж · иллюстрацие · Художественнэ сурэт

500,7 мин

цӀыфу 2025 гъэм и щӀым и 1-м къыдэмыкӀыу, Урысстатым и статистикэм и къэлъытэгъуэ, Банк Урысстатым и профилым ит

7,8 мин

квадрат километрэх, республикэм икъегъэщыгъэ площадь

къэралыгъу язычъэх: адыгабзэрэ урысыбзэрэ

Географиер зэрыщытым

Къалэхэр, къуажэхэр, районхэр

Адыгеем административнэ району 7 ыкIи республикэм и къэлэшхуэ 2 хэт. Районхэм къуажэ къэралхэр, къуажэхэр, станицэхэр ыкIи къуаджэ цIыкIухэр зэгъэпщэн.

Къуаджэхэм я пӏэ: 233
Территориехэр: 9

2026 гъэм и сентябрым и 8-м и къэӀуэтэгъуэ псэупӀэхэм я тхылъ. Муниципальнэ зэгухьэныгъэ зэмыщхьэхэм я цӀэ зэхуэдэ псэупӀэхэр зэмыщхьэу къэгъэлъэгъуащ. ПсэущӀэ зимыӀэ цӀыкӀу псэупӀэхэри хэтащ; абы и джылу псэущӀэхэм я бжыгъэр къыщыгъэлъэгъуакъым.

Къалэ округМыекъуапэГупэ: Мыекъуапэ

Къалэ округАдыгэкъалэГупэ: Адыгэкъалэ

РайонДжэджэнэкъуай районГупэ: Джэджэнэкъуай станицэ

РайонКъущхьэхьабл районГупэ: Къущхьэхьабл къуажэ

РайонКрасногвардейскэ районГупэ: Красногвардейскэ къуадж

РайонМыекъуапэ районГупэ: Тульский къуадж

РайонТэхъутэмыкъуай районГупэ: Тахтамукай къуадж

РайонТеуцожь районГупэ: Понежукай къуадж

РайонШэуджэн районГупэ: Хакуринохабль къуадж

Географиерэ джылэрэ

Адыгеер Кавказым икъуэкӀыпӀэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъом иӀэт. Республикэм икъуэкӀыпӀэ лъэныкъом Прикубанье чӀыгузакъоу щыт, къыблэмкӀэ къушъхьэхэм япэ ыкӀи Ин Кавказым икъуашъохэр. Мыекъуапэ Белэм тет, Кубань бассейным ипсыхъохэм ящыщ зым. Природнэ ландшафтхэм кӀэлъыкӀуатэ чӀыгузакъохэр, къушъхьэ мэзхэр ыкӀи къушъхьэ лъэныкъом икъуашъохэр ахэт. Росстатым икъэпщытэныгъэмкӀэ, Банк России къызэригъэлъэгъуагъэмкӀэ, 2025 илъэсым январым и 1-м республикэм 500,7 мин цӀыфэ щыпсэущтыгъэ. Территорием иплощадь 7,8 мин км²-м фэдиз. Къэпщытэныгъэхэр зэгъэпсыгъэх, цӀыфэшъуагъэм икъэпщытэныгъэм иуахътэр числэм идэкӀыгъу щыт.

Лъэпкъхэррэ ягъунэгъу материалхэррэ

Адыгэхэр (черкесхэр)

Адыгэ · ЗэмылIэшIэгъу напэхэр; дунаем икъэлэшъхьаIэу зэхэгъэуцуагъэп

Адыгэбзэр ыкIи къэбэрдей-черкесыбзэр

Адыгэ хэкухэрэ язычъэ хабзэхэрэ

Темиргоевскэ хабзэ: Темиргоевскэ, е чемгуйскэ, диалектым литературнэ адыгабзэм икъэхъукӀагъэм епхыгъ. Тарихъэ хэкухэрэ джыри язычъэ къэгъэпсыкӀэхэрэ зэпэщыгъэхэп.
Бжедугскэ хабзэ: Бжедугабзэр адыгабзэм икъэлэшъхьаӀу диалектхэм ащыщ, республикэм щыӀэу.
Шапсыгъхэрэ абадзеххэрэ: Шапсыгъэ хабзэр Краснодар крайым иӀэ Хы ШӀуцӀэм икъэлэмэ ащыщ. Абадзехэ диалектыр шӀошъхъуныгъэм идиаспорэм ащыщэу нахьыбэу щыӀ.
ЗэгурыӀо адыгэ культурэ дунаир: Адыгэхэр, къэбэрдеихэр, черкесхэрэ шапсыгъхэрэ зэпхыгъэх «адыгэ» зыфаӀорэмрэ культурэ хэбзэмрэ. Адыгэ дунаир Адыгэ Республикэм икъэлэмэ нахьыбэу зэлъэшъыӀу.

Бзэхэр: статусыррэ гъащӀэм и къэлъэщыныгъэрэ

Адыгабзэ

Адыгабзэр абхазо-адыгэ язычъэ унагъом ащыщ. ИкъэлэшъхьаӀу диалект хабзэхэм темиргоевскэрэ, бжедугскэрэ, шапсыгъскэрэ ащыщых; абадзехэр нахьыбэу диаспорэм щыӀ. Ахэмэ ягъэзэщӀэныгъэмрэ нэмыкӀ зэщымыӀэныгъэхэмрэ щыӀых. Адыгабзэмрэ къэбэрдей-черкесыбзэмрэ ялитературнэ нормэхэр зэшъхьащыкӀых.

Урысыбзэр и къэрал статусыр

Адыгэ Республикэм икъэралыгъу язычъэхэр адыгабзэрэ урысыбзэрэ. Урысыбзэр лъэпкъ зэпэщыгъэхэм, еджапӀэхэмрэ къалэ псэукӀэмрэ ащыбэу щыӀ. Республикэм иӀэ лъэпкъхэм яязычъэхэр зэхъущтэу ӀэпыӀэгъу ешӀы.

Республикэмрэ диаспорэмрэ язычъэ

Адыгабзэр Урысыем къэмынэу, нэмыкӀ къэралхэм яобществэхэм ащыщ, Турциемрэ Къыблэ-Хы ШӀуцӀэ къэралхэмрэ ащыщ. Язычъэр сабыйхэм ягъэсэныр зыгорэу Ӏофы. Лингвистикэ справкэхэм 2010 гъэм ипереписым иданнэхэр джыри язычъэхэм япчъагъэу еджэным ышӀэп.

Джылэрэ культурнэ зэмыщхьыгъэрэ

ЦӀыфэхэм якъэпщытэныр республикэм ипстэури исэкъыгъэ цӀыфэхэм ящыщ. Этническэ зэхэлъыкӀэр переписэмкӀэ къыщыгъэуцу, илъэс къэс ицӀыфэшъуагъэм икъэпщытэнымкӀэ.

Адыгэхэр: Адыгэ культурэ дунаим иӀэхэм ащыщ, республикэм икъэлэшъхьаӀу лъэпкъхэм ащыщ. Дунаим ипсэу адыгэхэм япчъагъэр Адыгэм ипсэухэм япчъагъэм фэмышӀ.
Урысхэр: Республикэм ипсэухэм япчъагъэмкӀэ нахьыбэ лъэпкъ. Къалэхэмрэ къуаджэхэмрэ яобществэхэм ятӀыпӀэ зэхъокӀагъэ яӀ.
Армянхэрэ нэмыкӀ псэухэрэ: Адыгэхэмрэ урысхэмрэ пэмыкӀыу республикэм нэмыкӀ лъэпкъхэм ящыщхэр щыпсэух. Лъэпкъыр, нэбгырэ язычъэрэ динэ зэпыщӀагъэрэ зэщымыӀэ характеристикэхэу ялъытэ.

Адыгеем итарихъ

ТхылъыпӀэм и къэгъэлъэгъу

Тхыгъэм и инагъ

100%

ГъэпсыкӀ 1 · Н. э. пэду IV шъэбэрэ

Майкопскэ культурэрэ Ошад курганэрэ

1897 гъэм Н. И. Веселовскэм Майкопскэ курганэр, Ошадэу зицӀэу щылъыр, зэхэгъэкӀыгъ. Металл сосудхэрэ, ӀэпэщӀэхэрэ нэмыкӀ Ӏэмэ-псымэхэрэ зыхэлъыгъэ баи хьэдэр майкопскэ археологическэ культурэм, бронзэ шъэбэм ипэм икъэхъукӀагъэм, ицӀэ етыгъ.

Ю. Ю. Пиотровскэм иӀофшӀэныгъэм зэхэгъэкӀыгъэхэм яархив материалхэр, япэу къыдэкӀыгъэ публикациехэрэ хьэдэ комплексэм икъэгъэпсыкӀэрэ еджэжьыгъэх. Къыгъуазэхэр Кавказымрэ игугъу регионхэмрэ якультурэхэр зэпхыгъэу къагъэлъагъуэх. Ахэмэ бронзэ шъэбэм ипсэухэри зыджыри лъэпкъэу зэдэӀэпыӀэгъэу ялъытэным ӀэпыӀэгъу къатышӀэп.

НэкӀубгъу 1 къыщыщ 1гъэпсыкӀэм 1

Тарихъэу обзор, зэджэныгъэхэм ыкӀи документхэм якъэлашӀэныгъэхэр. Иджырей административнэ гъунэгъухэр лъэпкъ культурэхэм ыкӀи тарихъэу адыгэ чӀыгухэм ателъэгъэхэп.

Природэр ыкӀи археологическэ наследиер

Лагонакэ къушъхьэ ыкӀи Фишт-Оштен массивхэр известнякэ ландшафтхэмкӀэ, карстэ рельеф формэхэмкӀэ, къушъхьэ къуашъохэмкӀэ ыкӀи баи флорэмкӀэ зэлъашӀэх. Фишт, Оштен ыкӀи Пшеха-Су КъуэкӀыпӀэ Кавказым икъуашъохэм язэхэгъэпсыгъэ группэу щытх. Массивым Ин Кавказым икъуэкӀыпӀэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъомкӀэ имылъэхэр кӀэлъыкӀуатэх. Кавказ государственнэ природнэ биосфернэ заповедникыр 1924 илъэсым майым и 12-м къэгъэпсыгъагъ. Ар субъектхэм ящыщым хэт: Адыгее, Краснодар край ыкӀи Къэрэшей-Черкес. Заповедникым природэхъумэныгъэ режим иӀэ; маршрутхэм якъэбгъотыщтэныр ыкӀи иджыри тет правилэхэр дирекцием къызэбгъэлъэгъущтх.

Дин хабзэхэр

Адыгэ къэралхэм ятарихъым хэтхэгъэх местнэ динхэр, христианскэ влияниерхэр ыкӀи ислам. Исламыр зэхэгъэкӀыгъэу ыкӀи зэман зэмызэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъ; Къырым ханствэмрэ Осман империемрэ якъэлашӀэныгъэхэр мэхьанэшхуагъэх. Адыгэхэм ягъунэгъу суннит ислам къэуцогъагъ. Республикэм идин псэукӀэр зэмылӀэужьыгъуэ ыкӀи православнэ ыкӀи адрэ общинэхэри хэт. Адыгэ хабзэр общественнэ ыкӀи этическэ нормэхэм ясистемэу щыт ыкӀи зы динэу зэхэгъэкӀыгъэм фэдэп. Этническэ принадлежностыр езым идинэу щытэп.

Эпос, литературэ ыкӀи ӀэщӀагъэхэр

Адыгэ нартэ пшысэхэр Кавказым и нартэ эпосым и дунаим хэтх. 1974 илъэсым къыдэкIыгъэ «Нартхэр» зыфиIорэр академие тхылъым текстыр, зэдзэкIыныр ыкIи комментариехэр зэгъэпщэн. Аскер Гадагатлэ иIофхэр адыгэ лъэпкъхэм яэпосым еджэным тефэх. ЖьэрыIо зэхэфынэр художественнэ образхэр ыкIи культурнэ гъэщIэгъуэныр къызэрахьэр, ауэ къэхъугъэхэм ятхылъ зэхэфынэу щытэп. Адыгеем и Национальнэ музейм археологие ыкIи этнографие зэхуахьэсхэр, историе ыкIи культурэ материалхэр хъумэ. И официальнэ сайтым Тембот Керашев и Литературнэ музейри къегъэлъагъу. Музеим и предметхэр ыкIи атрибуцие зыфIащIа фотографиехэм щыгъыныр, гъащIэр ыкIи литературнэ лъэпкъыныр зэдгъэджэным ягъэхьэзыр. Дышъэ ыкIи сырэ дыдэхэр щыгъыным ыкIи гъащIэ предметхэм ягъэщIэгъуэныгъэм хэтащ. Мадинэ Иванокова иджэным и техникэхэр, жьы образецхэр ыкIи ар искусствэм и терминологиер тефэх. Iофхэм Причерноморскэ Шапсугием и материалхэри къызэралъагъуэ, ар нэхъ ин адыгэ культурнэ лъэпкъыным хэт. Щыпс-пIастэ зэхэлъыкIэр адыгэ шхыным ищIэ хэлъ. ПIастэ прусым, иужькIэ нартыхуми къыхэкIыу IэфIы гущыIэ; ащ щыпс соусыр, лы, шэ ыкIи нэгъуэщI шхынхэр къыфIахь. Соусым ирецептхэр чIыпIэ ыкIи унагъуэм къызэрыкIуэу зэщхьэщокI. Этнографие зэхэфынэхэм шхыныр хэкужьым, хьакIэщIэным ыкIи унагъуэ къэхъугъэхэм ягъэпщэн. Шхынхэм, шхын Iэмэлхэм ыкIи шхын щыгъэтыным и правилэхэм яцIэхэр бзэм, гущыIэжьхэм ыкIи псалъэжьхэм хъумэ. А. А. Куваева адыгэ культурэм и мыщIэ лъэныкъуэр гастрономическэ лексикэм иджэным къызэрилъагъу. Апхуэдэ Iэмалыр рецептхэм ягъэпщэныр шхыныр гъащIэм и зэгурыIуэным хэтыным тегъэпщэ.

Шхыныгъуэ ыкӀи шхэным икультурэр

Щыпс-пIастэ зэхэлъыкIэр адыгэ шхыным ищIэ хэлъ. ПIастэ прусым, иужькIэ нартыхуми къыхэкIыу IэфIы гущыIэ; ащ щыпс соусыр, лы, шэ ыкIи нэгъуэщI шхынхэр къыфIахь. Соусым ирецептхэр чIыпIэ ыкIи унагъуэм къызэрыкIуэу зэщхьэщокI. Этнографие зэхэфынэхэм шхыныр хэкужьым, хьакIэщIэным ыкIи унагъуэ къэхъугъэхэм ягъэпщэн. Шхынхэм, шхын Iэмэлхэм ыкIи шхын щыгъэтыным и правилэхэм яцIэхэр бзэм, гущыIэжьхэм ыкIи псалъэжьхэм хъумэ. А. А. Куваева адыгэ культурэм и мыщIэ лъэныкъуэр гастрономическэ лексикэм иджэным къызэрилъагъу. Апхуэдэ Iэмалыр рецептхэм ягъэпщэныр шхыныр гъащIэм и зэгурыIуэным хэтыным тегъэпщэ.

Медиа

Адыгеем икъушъхьэ ландшафтхэр

Лаго-Наки известнякэ къушъхьэхэм япейзаж. Мыр художественнэ интерпретацие, зыкъэгъэлъэгъуагъэ чӀыпӀэм икъэгъэлъэгъуакӀэу щытэп. Природэм ыкӀи памятникхэм ядокументальнэ сурэтхэр кӀэлъыкӀуатэ материалхэм къэбгъотыщт.

Гимн

Адыгее Республикэм игосударственнэ гимн

АдыгабзэкӀэ ыкӀи урысыбзэкӀэ поэтическэ версие

Исхак Машбаш игущыӀэхэр, Умар Тхабисимов иорэд. Текстыр ыкӀи зэраӀощтэм ипорядокыр Адыгее Республикэм 2007 илъэсым июным и 7-м и № 90 законэмкӀэ къыщыгъэуцуагъ.

Гимным икъабыл къэхъугъэ версиехэр ыкӀи зэраӀощтэм иположениехэр электроннэ копием кӀэлъыкӀуатэу «Официальнэ текст» зыфиӀо зыкъызэӀуихымкӀэ къэбгъотыщт.

Хронологие

Хъыбархэр: 15 / 15

Н. э. пэду IV шъэбэрэ: Мыекъуапэ археологическэ культурэ, бронзэ лъэхъэнэм ипэ.
Н. э. пэщытэу IV-II мин илъэсхэм яужь.: ИА РАН-ым иобзорыр зэреджэмкӀэ, КъуэкӀыпӀэ Кавказым идольменхэм яхронологие.
1857 илъэсым май: Мыекъуапэ зауэ укреплением икъэгъэпсыгъэр.
1864: Кавказ зауэм икӀэу лъэхъэнэр КъуэкӀыпӀэ-КъуэкӀыпӀэ Кавказым; черкесхэм язэхэгъэкӀыгъэ.
1870: Мыекъуапэ къалэ статус къыщыфагъэуцогъэ.
1897: Н. И. Веселовский Мыекъуапэ Ошад курганыр зэригъэджэгъэ.
1922 илъэсым июлым и 27: Черкес (Адыгее) автоном областэр къэгъэпсыгъэр.
1925: Краснодарым Адыгее историко-этнографическэ музейр къэгъэпсыгъэр.
1936 илъэсым апрелым и 10: Мыекъуапэ автоном областым хагъэхьагъ ыкӀи ар иадминистративнэ центрэу хъугъэ.
1942 илъэсым августым и 9: Мыекъуапэ немыц оккупацием икъэгъэпсыгъэр.
1943 илъэсым январым и 29: Мыекъуапэ зэхэзыгъэкӀыгъэр.
1943 илъэсым февралым и 18: Адыгее автоном областым итерриторие зэхэзыгъэкӀыгъэр ихъугъэр.
1991 илъэсым июлым и 3: РСФСР-ым изакон: автоном областэр республикэу зэгъэпсын.
1995 илъэсым мартым и 10: Адыгее Республикэм иКонституцие къабыл къэхъугъэр.
1999: «КъуэкӀыпӀэ Кавказ» объектыр ЮНЕСКО-м идунай наследием исисокъым хагъэхьагъэр.