КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Цахъур къуаджэм имыжъоу унэхэрэ мэщытэ цӀыкӀурэ къушъхьэм икъуапэм: документал сурэт
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Цахъурыр

Йыхбыр

Цахъурыр: Самурым икъэлэшъышъхьэмрэ Азербайджанэм икъыблэ-тыгъэкъокӀыпӀэм икъэлэшъхэм ятарихъ, бзэ, культурэрэ зэхэнырэ. Япэреуэ ящыӀа динхэр, исламым икӀэлъыкӀуэу зэхэныр, Цахъурым имедресе, хэхъуэ-хэкӀуэдэу зэхэгъэувэ хронологиерэ шӀэныгъэ материалхэрэ.
Регионхэр:ДагъыстанАзербайджан
Цахъур къуадж · автор Цахурец · CC BY-SA 3.0

Бзэ

Цахъурбзэ

Унагъо

Нахъ-дагъыстанэ унагъокI · лезги пкъыгъо

Бэныгъ

Урысыем 12 541 (2021); Азербайджанэм 13,4 мин (2019)

Тхыдэ

Лъэпкъыр къушъхьэ Ӏуфэм и и бгъуитӀым. Цахурхэр Кавказым и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм и лъэпкъ пэжщ. Я историе щыпсэуныгъэм Самур и пэм Дагъыстанымрэ Азербайджаным и ищхъэрэ-къуэхьэпӀэмрэ зэгъэхьэ. Иджырей къэрал гъунапкъэм лъэпкъым и историер зэгуэхауэ кӀэуитӀу ирегъэщӀэкъым.
ЦӀэхэррэ жьы Кавказрэ. УнафэцӀэ: йыхбы. ПэшъуцӀэр Цахур къуажэм ехьэлӀа. Жьы Лакзрэ Кавказ Албаниерэ регионым и историе контекстым хахьэ; я цӀыхухэр иджырей лъэпкъ зыуэ автоматикэу ягъэувэ хъунукъым.
ЩӀэныгъэм и курыт лъэхъэнэ центр. Ал-Казвини 13-нэ лъэхъэнэм Цахурыр иджыри иӀэ проповедник, тхьэусыхэгъуэ (судья) медресери зиӀэ центр ин гуэу итепсэлъыхьащ. А. Н. Генко къигъэлъэгъуащ цӀыхухэм я жьы зэхуэхьэса цӀэхэр иджырей этникэ картэм кӀэлъыкӀуэу зэдзэкӀыным хуэщӀэныгъэ иубыду щытыныр.
Политикэ историе. Курыт лъэхъэнэ кӀэухымрэ ГъэщӀэрэ лъэхъэнэмрэ цахур обществэхэр Цахур, иужькӀэ Елису султанатым епхауэ щытащ. Резиденцыр Илису кӀуэныррэ къушъхьэхэм кӀуэцӀрыкӀыу зэрыкуэчыныррэ къушъхьэ общинэхэмрэ къушъхьэ пэм и общинэхэмрэ я зэпыщӀэныгъэр ирагъэбыдэу щытащ.
Кавказ зауэ. 1844 гъэм Даниел-бек Шамилым епхащ. 1852 гъэм Горный магал и къуажэ пщыкӀутхуыр зэпыщӀащ, цӀыхухэри Приалазан тӀыгум кӀэрыгъэкӀуэтащ. 1861 гъэм ягъэзэжыныр къэгъэзэщӀащ.
Къуажэ общинэ. Представителхэм я зэӀущӀэхэм, лӀыжьхэмрэ кадихэмрэ унафэщӀыным хахьэу щытащ. Общинэ институтхэр политикэ зэхэтыкӀэм кӀэлъыкӀуэу зэхъуэкӀыу щытащ.
Природэ зонэ тӀум я экономикэ. Гъэмахуэ къушъхьэ хьэуэпӀэхэмрэ нэхъ хуабэ ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэ бгъуэхэмрэ зэрызэгъэпщӀу щытащ. Ӏэщ гъэхъуным, гъэгъэныр зэращӀэнымрэ гъэзэщӀэнымрэ Ӏыхьлыгъуэхэмрэ къуажэхэмрэ я зэпыщӀэныгъэр ирагъэбыдэу щытащ.
Урысейм щыпсэуныгъэ бжыгъэ. 2021 гъэм и кӀуэцӀылъэм и 1-м и переписым 12 541 цахур къищтащ, абыхэм 10 320 Дагъыстаным. Этникэ бжыгъэр бзэм и зэпсэлъакӀуэхэм я бжыгъэм къыщхьэщокӀ.
Азербайджаным щыпсэуныгъэ бжыгъэ. 2019 гъэм и переписым и официал таблицэм 13,4 мин цахур къигъэлъагъуэ. Ар къэпщыта инагъщ. Ар псэу лъэпкъым и пэж бжыгъэу ягъэлъэгъуэ хъунукъым, е гъэхэм я зэхуэмыдэныр къэмыгъэлъэгъуауэ урысей переписым хэгъэхьэ хъунукъым.

Зэхэсыныгъэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр

Ищхъэрэ кӀыбыр. Цахур, Гельмец, Мишлеш, Муслахрэ иджыри Ипщэ Самур икъуаджэхэр ябзэ зэхъокӀыныгъэхэмрэ общинэхэм яисториемрэ язэпыт. Лъэпкъым ицӀэр зы Цахур ицӀэщӀэныгъэм кӀэщӀауэ щыткъым. Ипщэ кӀыбыр. Закатала районымрэ Ках районымрэ яцахур общинэхэр къушъхьэ къуаджэхэм язэпышъэныгъэр яӀыгъ. Сувагиль, Мамрух, Сабунчури иджыри къэсщыӀэ къуаджэхэм ялъэпкъыбзэ хабзэхэр яӀыгъ. Музеим ижьы терминологие. Гельмецымрэ Курдулымрэ яфотографиехэр «лезгин» хуэдэу регистрацие ящӀыфынут. Музеим общинэхэм яцахур лъэпкъыгъуэр къыщыгъэлъагъуэ: историе тхыгъэм иджырей мыхьэнэр зэремыгъэсэбэпу къеджэфкъым.

Бзэ

Цахурбзэр лъэпкъ-дагъыстан бзэ унагъуэм и лезгин гупым хахьэ. И нэхъ жьгъей Ӏыхьлыр рутулбзэу ялъытэ; бзэ Ӏыхьлыгъуэм ар зы лъэпкъ е зы бзэу щытыр къигъэлъагъукъым.
Цахур къуажэхэм я псалъэкӀэр зэхуэмыдэщ. Г. Х. Ибрагимов и классификацэм цах диалектырэ гельмец диалектырэ къыхигъэкӀащ; нэгъуэщӀ тепсэлъыхьыныгъэхэм говорхэр нэгъуэщӀыу ягъупщэ, Азербайджаным и материалхэри хэту.
1934 гъэм А. Н. Генко латин алфавит зэхилъхьащ, 1938 гъэм цахурбзэкӀэ егъэджэныррэ тхылъ къыдэкӀыныррэ зэпытащ. 1980-хэм–1990-хэм я зэхуакум тхыбзэр кириллицэ хэщӀыкӀыу къэбгъэдэкӀыжащ.
Дагъыстаным «Нур» газет къыдокӀ, егъэджэныгъэ материалхэррэ литературэ материалхэррэ къыдокӀ. Бзэр хъумэныр унагъуэм щызэпсэлъэным, школым щыджэнымрэ унэм къыщхьэщыкӀыу бзэм зэрыпагъэувэ хъунымрэ епхащ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Исламым ипэкӀэ къэна Ӏуэхугъуэхэр. Абыхэм мифхэмкӀэ, обрядхэмкӀэ, этнографие тхыгъэхэмкӀэ еджэ. Жьы пантеоным и псори зэхэтыр щӀэгъуэкъым. ЩакӀуэныррэ тхьэлъэӀу псэущхьэхэррэ. Абдал щакӀуэ псэущхьэхэм я хъумакӀуэу щыту къэгъэлъагъуэ; хужь турхэм теухуа хъыбархэм щакӀуэныр къэмыщӀэхэмрэ нэмыс къэмыщӀэхэмрэ зэрыпхауэ къагъэлъагъуэ. Дыгъэ, мазэрэ гъэ зэманым и обрядхэррэ. Азербайджаным и общинэхэм дыгъэм, мазэм, мафӀэм я лъытэныр, гъатхэ махуэшхуэхэррэ япэ пщӀантӀэрэ къыщагъэсэбэпащ. Ар щӀыпӀэ этнографие свидетелствэщ. Христос диным и контекст. Кавказым и курыт лъэхъэнэ христос культурэр регионым и историем щхьэкӀэ мыхьэнэшхуэщ. Ауэ абы цахур псоми я зэхуэдэ христос лъэхъэнэр къигъэлъагъукъым. Исламым ипэ къэсыныр. М. Р. Сефербеков и кӀэлъыкӀуэу ипэр 7–9-нэ лъэхъэнэхэм ехьэлӀа, и кӀэухыр 10–12-нэ лъэхъэнэхэм. Ар процессым и зэман зэгуэхащ, зы датэ ираӀуэу щыткъым. Дин зэрыгъэбыда щӀыкӀэр. Курыт лъэхъэнэ тепсэлъыхьыныгъэм проповедникым, судьям, егъэджакӀуэхэм я ӀэнатӀэр къигъэлъагъуэ. Хабзэм, егъэджэныррэ тхылъхэр зэдзэкӀыныррэ исламыр общинэм и махуэ къэс псэукӀэм хагъэхьащ. Низамийа медресе. А. Р. Шихсаидов и кӀэлъыкӀуэу и къызыхэкӀар 11-нэ лъэхъэнэм и кӀэух гущӀыӀущӀэм ехьэлӀащ, ал-Казвини и хъыбарыр Низам ал-Мулк и гъащӀэ зэманым иригъэпщкӀуауэ. 1075 гъэм и традицэ датэ. 2025 гъэм Цахурым медресе и 950 гъэ къызэрыкӀуар ягъэлъэгъуащ. Юбилей датэр ялъыта традицэм къигъэлъагъуэ; ар датэ зиӀэ унэ тхыдэм и пӀэкӀэ щыту щыткъым. Шафиит школ. Ал-Казвини курыт лъэхъэнэ Цахур и цӀыхухэр имам аш-Шафии и кӀэлъыкӀуэхэу итепсэлъыхьащ. Ар суннит хабзэ традицэм и пэж свидетелствэщ. ТхьэлъэӀухэррэ зияратхэррэ. Баба-моллэ Раджаб теухуа хъыбархэм муслъымэн тхьэлъэӀуныр псэущхьэхэм я хъумакӀуэныгъэм ипэкӀэ къэна мотивхэмкӀэ зэпхащ. Абыхэм историе фольклору еджэ. Мазэм и календарь. Навруз гъатхэм и къэгъэщӀэрэщӀэным епхащ. Тхыгъэхэм уэс къэмыкӀуэным щхьэкӀэ щӀымахуэ обряд «годе» къыщыгъуэтащ; ар цӀыхупрактикэ, ислам шъхьафит пщыкӀутэп. Мэщыт ыкӀи ыгъэпсыкӀэхэр. 1318 гъэ хьиджрэм итаблицэ, 1900–1901 гъэхэм ящыщ, джыри зытет Ӏунагъом иджыри зэгъэпсыкӀэм ехьылӀагъ. Ӏунагъом итарихъ курыт лъэхъаным и медресе итарихъым къыщыщӀэдзагъэп. Совет лъэхъан. Дин Ӏунагъохэр зэращыӀэхэм ягугъэхэр щыӀагъэх. 1952 гъэм икъэпщынкӀэ Цахур мэщыт Ӏунагъор еджапӀэу щыӀагъ. Джыри дин гъащӀэ. Цахурхэм ядин тарихъ лъапӀэ: суннит ислам. Дин Ӏунагъохэр къэзыгъэтӀысхьэжьыр Дагъыстаным икъэлэшъхьаӀум ищыӀэщ, ау нэрылъэгъу динэ Ӏэмэ Ӏэпэхэри чӀыпӀэм ипрактикэхэри зэщхьэщыкӀых.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Цахурбзэ лъэпкъ-дагъыстан бзэ унагъуэм и лезгин гупым хахьэ.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • Урысейм и 2021 гъэм и переписым: 12 541 цахур, абыхэм 10 320 Дагъыстаным.
  • Азербайджан 2019 гъэм и переписым: 13,4 мин цахур, къэпщыта инагъ.

Культурэри гъащIэри

  • Гельмец и историе фотографиехэм цахур общинэхэм я къафэ культурэ къагъэлъагъуэ.

Тхыдэ

  • Цахур и медресе ал-Казвини 13-нэ лъэхъэнэм щыгъэпсысащ; и къызыхэкӀар 11-нэ лъэхъэнэм и кӀэух гущӀыӀущӀэм ехьэлӀауэ ялъытэ.
  • 1318 гъэ хиджрэм и тхыдэм 1900–1901 гъэхэм мещыдэм и зэгъэзэхуэныр ехьэлӀа.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Ислам пэщIэгъуэм и хъыбар

    ЩакӀуэ ыкӀи природэ гупшысэхэр
    Фольклор ыкӀи кэшъэужь этнографическэ тхыгъэхэм къыхагъэкӀыжьых.

  2. Ишъхъэрэ ШӀыпӀэ Ортэджыр

    Кавказ Албани ыкӀи Лакз
    Региональнэ цӀэхэр джырыкӀэ лъэпкъ цӀэхэм пэгъунэгъу зэращыгъэп.

  3. VII–IX илъэсхэр

    Ислам зэрашӀыгъэм ипэ ежьэныгъ
    Динэм ипэ зэрахьэныгъэм иджэдгъэкӀыгъэ периодизаци.

  4. X–XII лӀэщӀыгъэхэр

    Мусульманэ традицием икъэӀотыгъэныгъ
    Процессым Ӏофы зэманхэр къызэрыхъущтыгъ, зы мафэп.

  5. XI лӀэщӀыгъэм иаужрэ ӀошӀэ

    Медресе зэрашӀыгъэ
    Датировкэр ал-Казвини Низам ал-Мулк теухумэм къыхагъэкӀы.

  6. XIII лIэщIыгъуэ

    Ал-Казвини ишӀэныгъ
    Еджэныр, кадий ыкӀи шафиит правовэ школэр теухугъэх.

  7. КIэух средневековьер

    Цахур политическэ обществэхэр
    Общинэхэр султан ӀэнатӀэм ыкӀи пэгъунэгъу территориехэм аепхыгъэх.

  8. XVII–XVIII илъэсхэр

    Илису ыкӀи къушъхьэ общинэхэр
    Къушъхьэм кӀуагъэу политическэ ыкӀи Ӏэщ псэущыгъэ зэпыщӀэныгъэхэр зэрахъуах.

  9. XIX лӀэщӀыгъуэм и япэрей Ӏыхьэ

    Урыс зэраӀэтыгъэныгъ
    Султанствэм ыкӀи къушъхьэ обществэхэм яӀэнатӀэ зэблэхъу.

  10. 1844 илъэс

    Даниел-бек Шамил иджагъу
    Кавказ зауэм общинэхэм яполитическэ щытыкӀэр зэблэхъу.

  11. 1852 илъэс

    ЗэрашӀыгъэ ыкӀи Ӏэмэ-псымэу зэрахьэгъэныгъ
    Пшъэшъэ къушъхьэ къуаджэхэр зэрашӀыгъэх; цӀыфхэр губгъом ахэгъэкӀыжьых.

  12. 1861 илъэс

    Зэрызгъэзэжьынэу разрешени
    Къушъхьэ къуаджэхэм зэрызгъэзэжьыныр ежьэ.

  13. XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэух

    Общинэ ыкӀи унагъо Ӏэщ псэущыгъ
    Къушъхьэ мэкъупӀэхэр къушъхьэпэ къуаджэхэмрэ зэлъэӀэсхэмрэ язэпыт.

  14. 1900–1901 илъэсхэр

    Мэщыт зэгъэзэщӀыныр
    1318 илъэс хьиджрэм ищыӀэ тхыгъэр иджырей унэм ехьылӀагъэ.

  15. XX илъэсым ипэ

    Музеим къэшъохэр зэригъэуцуагъэр
    Гельмецым ифотографиехэм лъэпкъыбзэ мафэкультурэр яӀыгъ.

  16. 1913 илъэс

    Адольф Диррэ ибзэхабзэ
    Цахурбзэм итеплъэу тхылъыр къыдокӀ.

  17. 1933 илъэс

    А. Н. Генком иэкспедицие
    ШӀэныгъэлэжьым рутулбзэмрэ цахурбзэмрэ яматериалхэр зэрегъажьэ.

  18. 1934 илъэс

    Латин тхыпкъ
    А. Н. Генком цахур тхыпкъылъэр егъэуцу.

  19. 1938 илъэс

    Егъэджэныррэ тхылъ къыдэкӀыныррэ яухыныр
    Тхыбзэ зэгъэщӀэныгъэм ияпэре программэр къыухы.

  20. 1941 илъэс

    «Арапбзэрэ Кавказым ишӀэныгъэрэ»
    Генком иджыри къэгъэщӀэгъуэжьыгъэхэм теухуауэ ишӀэныгъэ къыдокӀ.

  21. 1952 илъэс

    Мэщытыр еджапӀэу къагъэсэбэп
    Архитектурэ зэгъэплъыныр унэм икӀэщӀыкӀыгъэщӀэм ехьылӀагъэу къыщыгъэуцуа.

  22. 1950-рэ илъэсхэр

    УрысыбзэкӀэ еджапӀэм щеджэн
    Дагъыстаным еджапӀэм ибзэр зэхъокӀы.

  23. 1968 илъэс

    Щыгъыным теухуауэ гъэпсыкӀэ зэгъэплъыныр
    Дагъыстаным ицахур къуаджэхэм яматериал къэгъэуцуагъ.

  24. 1974 илъэс

    Этнографие шӀэныгъэм ипубликацие
    Щыгъыным теухуа материалхэр Дагъыстаным иэтнографие сборникым хахьэ.

  25. 1976 илъэс

    Мэщытым иджыри зэгъэплъыныр
    Архитектор К. А. Калининэм памятникым иплан егъэуцу.

  26. 1990 илъэс

    Лъэпкъ тхыбзэм икъэкӀуэжьыныр
    Дагъыстаным кириллицэ тхыпкъылъэр официалэу къащтэ.

  27. 1990 илъэс

    Г. Х. Ибрагимов ибзэхабзэ
    «Цахурбзэ» монографиер къыдокӀ.

  28. 1992 илъэс

    Культурэ-историе зэгухьэныгъэ
    Культурэр хъумэным хуэгъэзауэ «Цахурхэр» зэгухьэныгъэр къыщыгъэуцуа.

  29. 1996 илъэс

    Азербайджаным латин графикэр
    ЦахурбзэкӀэ материалхэр къыдэкӀыныр зэгъэщӀа.

  30. 1999 илъэс

    Типологие бзэхабзэ
    А. Е. Кибрик иредакцэм кӀэлъыуэ зэгухьэныгъэ лэжьыгъэр къыдокӀ.

  31. 2009 илъэс

    «Цахур фольклор»
    К. З. Омаханов итаурыхъыр къыдокӀ.

  32. 2010 илъэс

    Цахур-урыс псалъалъэ
    Г. Х. Ибрагимоврэ Ю. М. Нурмамедоврэ япсалъалъэр къыдокӀ.

  33. 2019 илъэс

    Азербайджаным иперепис
    Официалэ таблицэм 13,4 мин цахур къыщыгъэлъагъуэ.

  34. 2021 илъэсым и 1-нэ мазаем

    Урысейм иперепис зэман
    12 541 цахур къыщыгъэлъэгъуа, абы щыщу 10 320-р Дагъыстаным.

  35. 2022 илъэс, декабрэм и 28

    Реставрацие проект зэгъэплъыныр
    Цахур мэщытым иархитектурэрэ историе тхыгъэхэрэ зэгъэплъа.

  36. 2025 илъэс, август

    Медресе икъэхъукӀэ мафэ
    Цахурым Ан-Низамие и950 илъэсыр къыщыгъэлъэгъуа, къащтэ памятэ датэм тету.

Шхын

  • Хинкал ыкIи хьэжыгъэ гъэгъуэщIэхэр

    Хэкужъым ишхынхэм псынэ, хьаджыгъэ, лы ыкӀи шъоущыгъу зэфэшъхьафыбэхэр мэхьанэшхо аӀэх. Рецептхэр ыкӀи зэрашхыщтым икъэгъэлъэгъуакӀэхэр унагъохэм ыкӀи къуаджэхэм къэзгъэщыщых.

  • Гъатхэм ишхын

    Наврузым къэгъэхьазырыщтыгъэхэр: кӀэнкӀэхэмрэ пхъэшъхьащхъухэмрэ зэращыгъэщӀыгъэу щӀакхъуэ, кӀэкъу сладкэ ыкӀи зэтелъыкӀыгъэ щӀакхъуэ. ЦӀэхэр ыкӀи шӀыкӀэхэр этнографие тхыгъэхэм къыщагъэлъэгъуагъэх.

  • Шъоущыгъухэр ыкӀи гъэхьазырыгъэхэр

    Мэлышъу шъоущыгъу, къуае, тхъу ыкӀи лы гъэхьазырыгъэхэр Ӏэщ псэущыгъэм епхыгъэх. ДжырыкӀэ кухнэм пэгъунэгъу лъэпкъхэм яшхыныгъэхэр хэтх.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • Лъэпкъыгъуэррэ зэдэIэпыкъуныгъэррэ

    Унагъо ыкӀи пэгъунэгъу зэпыщӀэныгъэхэм Ӏэщ псэущыгъэ, хьакӀэшӀыныгъ ыкӀи гъэныкъо уахътэмэ ӀэщӀэгъэныгъэ къызэраӀыгъыщтыгъ. Тукхумхэр нэхъ цӀыкӀу ӀэпыщӀэныгъэ гупхэу зэхэгъэкӀыгъэх.

  • Сейран мафэшӀу

    Азербайджан общинэхэм ятеухум игущыӀэкӀэ мыр къушъхьэхэм щыщылъэтэжьыгъэ ныбжьыкӀэцӀ гъэтхапэу ащ. Локальнэ хабзэр зэкӀэ цахур къуаджэхэм атетыгъэп.

  • Нысащэ ыкӀи общинэм иӀэтыгъэныгъ

    МафэшӀу циклым къушъхьэ ыкӀи къушъхьэ пэтыр къуаджэхэм щыщ ӀэпыщӀэныгъэхэр зэхэгъэхьагъэх. Тарихъ унагъо хабзэхэр джырыкӀэ хэкухэм ыкӀи цӀыфым ищыӀэныгъэ хэхыныгъэмэ ащыщыгъэп.

Щыгъын

Традиционнэ бзылъфыгъэ шыныгъэм «дугмаче» шъхьащыӀу, напэшъхьащыӀухэр, ахъщэхэр, кӀэщӀэгъэхэр, бгырыпх, Ӏэлъэхэр ыкӀи кӀэпсэхэр хэтхыщтыгъэх. Дэтхэм язэхэгъэхьаным Азербайджан ыкӀи Дагестан культурэмэ язэпыщӀэныгъэхэр къэлъэгъуах.
1968 илъэсым иполевэ зэджэгъэным Дагестан цахурхэм яшыныгъэ ыкӀи ащ изаужьыгъэхэр теухугъэх. Цыхэр, шъо ыкӀи мэлышъо шъо хэхъуэшӀу материалхэу щытыгъэх; ныбжьыр, гъэпсыгъэныгъыр ыкӀи мафэр шыныгъэм идэтхэм аӀыгъыщтыгъэх.

Къафэхэр

  • Гельмец: музей свидетельствэ

    XX лӀэщӀыгъэм ипэ фотографиехэм къэшъэхэрэпхъэу пшъашъэхэр къащэлъэгъуах. Музеим къэгъэлъэгъущтыгъ локальнэ лезгинкэ формэхэм язэхэщыкӀыгъ ыкӀи жъыдэдэ лъэпкъ подписэхэм яшӀэныгъэхэр.

  • Зэгъусэу ыкӀи гупэу къэшъэныр

    МафэшӀу къэшъэныгъэхэр локальнэ вариантхэу щытыгъэх ыкӀи азербайджан культурэм зэдэлажьэщтыгъэх. Сценэм икъэгъэлъэгъуныр къуаджэм икъэшъэныгъэм итеухум изаменэп.

Музыкэ

Музыкальнэ культурэм тар, саз, зурнэ ыкӀи дэу хэтхыщтыгъэх. Орэдхэр цахур ыкӀи азербайджан бзэхэу къэӀохугъэх; тхыдэхэр ыкӀи таурыхъхэр анэдэлъхубзэм ипӀэщӀэныгъэм аӀэтыщтыгъэх.
К. З. Омаханов и«Цахур фольклор» ыкӀи Дагестаным ифольклор сборник томхэм жэбзэу тхыгъэхэр аӀыгъых. Ахэм яжанрхэм таурыхъхэр ыкӀи хабзэ поэзиер хэтх.

ӀэщӀагъэхэр

  • Цыхэр ыкӀи щэкӀыр

    Унэм щыщыщӀыкӀыгъэ шыныгъэр Ӏэщ псэущыгъэм ипродуктхэм тегъэпсыхьагъэ. Полевэ материалхэм щэкӀэхэр ыкӀи ахэр конкретнэ локальнэ хэкум зэраӀэтыгъэхэр зэджэгъэным аӀэтыщтыгъэх.

  • Мыжъо архитектурэ

    Цахур мэщытэм къушъхьэ мыжъом, пкъохэм ыкӀи аркэхэм яӀэщӀэныгъэ къэгъэлъэгъущтыгъ. Архитектурнэ формэхэм ӀофышӀэныгъэм ибэу зэманхэр къэгъэлъэгъуах.

  • Тхылъыныгъ ыкӀи зэдзэкӀыныгъ

    Медресе теухумэм шъхьаӀэмэ ятхылъхэм язэдзэкӀыныгъэ хэтх. Мыр тхылъ культурэм итарихъ, XI лӀэщӀыгъэм джырыкӀэ лъэпкъ алфавит щыӀагъэу къэгъэлъэгъуныгъэп.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Цахур

    Ишъхъэрэ Самур итарихъ центр. Страницэм идокументальнэ фотографием къуаджэм ищыӀэныгъэ шӀыпӀэр къэгъэлъэгъущтыгъ.

  • Цахур джума-мэщыт

    Къэнэжьыгъэ унэр кэшъэужь зэблэхъухэр, мыжъо аркад ыкӀи роспись къэнэжьыгъэхэр иӀэх. Ар зэкӀэ медресе зэрашӀыгъэ зэманым иригъэуцунэп.

  • Гельмец ыкӀи Мишлеш

    Цахур къуаджэхэр локальнэ жэбзэ ыкӀи культурэ зэхэщыкӀыгъэхэу ащ. Гельмец этнографическэ музейм итарихъ фотоколлекцием хэт.

  • Сувагиль, Мамрух ыкӀи Сабунчу

    Ишъхъэрэ-къэблэгъу Азербайджан къуаджэхэр цахур общинэхэм ятарихъ географием хэтх. Ахэм якультурэм локальнэ вариантхэр щызэхэгъэуцунхэу иӀэ.

ЦIэхэр: къэгъэсэбэпыныгъэхэр

ЛӀыгъэхэр

    Бзылъхугъэхэр

      ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

      • Цахур щыщ Гаджиали

        XIX лӀэщӀыгъэм ипоэт-орэдшӀ, цахур культурэм иакадемическэ теухумэм хэт.

      • Мишлеш щыщ Гусейн

        XIX лӀэщӀыгъэм ипоэтическэ традицием ипредставитель, жэбзэ орэдыр ыкӀи авторскэ творчествэр зэпхыгъэу.

      • К. З. Омаханов

        Цахур фольклор ыкӀи анэдэлъхубзэу литературнэ произведениер зэхигъэкӀыгъэхэм яавтор.

      • А. Н. Генко

        Кавказеджэ, 1933 илъэсым иэкспедицием цахур культурэр ыкӀи ахэм ятарихъ арабыбзэ материалхэр зэджэгъэ.

      Медиа

      Сурэт галлере

      Цахъур къуадж, Дагъыстан. Документал сурэт · автор Цахурец · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 UnportedЦахурец · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP-м иконверсиер · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Цахурец (Цахурец); зэхэгъэуцогъэр зэрамыгъэунэфагъ; WebP-м иригъэзэгъагъСурэт

      Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.