← Лъэпкъ пстэури
Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан
Арчынхэр
Аршишттиб · аршашдиб
Арчынхэр: Арчибымрэ гъунэгъу къуаджэхэмрэ ятарихъ, зыкъомырэ арчынбзэр, якультурэрэ зэрзэхэущыкIырэмрэ. Япэм щыщ Iэдэбхэр, ислъам зэрзэхахьэрэм ятарихъ, нахьыбэу зэманхэр зэхэгъэкIыныр, шIэныгъэмкIэ тегъэщIапIэ зиIэ материалхэр.
Регионхэр:Дагъыстан
Арчынбзэ · Ю. Б. Коряков икарт, 2007
Бзэ
Арчынбзэ (аршаттен чIат)
Унагъо
Нахъ-дагъыстанэ унагъокI · лезги пкъыгъо
Бэныгъ
Урысыем ис 1 693 арчын (2021 гъэмкIэ къэлъытэгъу)
Тхыдэ
Арчинхэр я гъунэгъухэр. Дагъыстаным и хэкужь цӀыхущ. Я цӀэ зэрахьэ вариантхэр: «аршишттиб», «аршашдиб».
Къуажэрэ кӀуэцӀыхэрэ. Арчиб къуажэм гъэзэщӀэ зэманкӀэ щыӀэныр кӀуэцӀыхэм я ӀэщӀэныгъэмкӀэ зэхэту щытащ.
Кавказ зауэр. Академие тхыгъэм 1849 гъэм июлым Аргутинскэм и дзэхэм Арчи къуажэр зэралъэгъуащ. Зауэм щӀыпӀэм и цӀыхухэм я унэхэрэ ӀэщӀэныгъэрэ хэлъхьащ.
Къуажэ Ӏэтащхьэ. Общинэ зэӀущӀэм Ӏэтащхьэхэр хэхыу, мэкъупӀэхэмрэ обществэ лэжьыгъэхэмрэ я Ӏуэхур къыщыухыу щытащ. Лъэпкъ зэгуэтхэр хэтыным хэтащ.
Культурэм и документкӀэ гъэтӀысыныр. Г. А. Сергеева мыдэ 1959–1963 гъэхэм экспедицэхэм щылэжьащ. И 1967 гъэм и монографием гъэпщылӀэныгъэхэр, архивхэр, и пэщылъ тхыгъэхэр зэхуишэс; совет зэманым и пщӀэгъуэхэм историе контекст яхуэныкъуэщ.
2021 гъэм и джылэбжыгъэ. Росстатым Урысейм 1 693 арчин къыщыщӀащ, абыхэм 1 677 Дагъыстаным. Таблицэм ахэр авархэм я кӀэщӀ категориеу щыӀэщ. Бжыгъэхэр авар псом и кӀэм иджыри хэгъэхьэ хъунукъым, е дунейпсо джылэбжыгъэу къэпщӀынукъым.
Зэхэсыныгъэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр
Къуаджэхэр ыкӀи цӀэхэр. Арчиб зэхишъуагъэ къэсэкъэсэу кӀэлэу щытми, зыкъомэу зэгъунэгъу къуаджэхэри агуриӀу. Урыс ыкӀи лъэпкъ материалхэм къуаджэцӀэхэр зэхъокӀыкӀыу тхыгъэх.
Къушъхьэ лъэныкъо ыкӀи къалэхэр. Арчинэбзэр къуаджэхэм ыкӀи къалэ унагъохэм щыӀу. Бзэр зэрызэпэщыгъэщэным и шӀыкӀэ зэдэӀущэным къызэралъытарэ, аущтэу ыкӀи ныбджэгъухэм я лъэпкъыр къызэралъытарэп.
ШӀыпӀэр ыкӀи Ӏофхэр. Къушъхьэ лъэгапӀэхэм мэкъуауэхэри мэлэхэри шӀыӀу, ау кӀэщӀы кӀыфхэм гъэтӀысыныр гъэзэщӀэным кӀыщы. Мы шӀыкӀэхэм кӀэлэу мэкъуауэхэри гъэтӀысыныри зэдыӀэущтэу къэгъэлъагъуэ.
Бзэ
Арчин бзэр нах-дагъыстан унагъуэм и лекъуэ пкъыгъуэм и щхьэхуит бзэщ. И гъунэгъу жыжьэ дыдэхэр аварбзэмрэ лакбзэмрэ ящӀэ. Бзэм и кӀуэцӀым диалектхэр къыхокӀыркъым.
Бзэм и цӀэр «аршаттен чӀат» хэтщ. РАН-м и ресурсым къуажэхэм унагъуэмкӀэ зэращӀэрэ бзэм и зэхъуэкӀыныгъэхэр къигъэлъэгъуащ; къалэм иӀэ миграцие псэукӀэм и зэдэгуэшэныгъэм и увыӀэпӀэхэр зэрихъуэкӀыр къигъэлъэгъуащ.
МГУ-м и документацэм макъырэ видеорэ, транскрипцэрэ, морфемэ пыухыкӀынырэ, урысыбзэкӀэ зэдзэкӀырэ, глоссариехэрэ хэтщ. Мы материалхэр псэу бзэм еджэным тегъэпсэхуащ, псалъэ закъуэхэм нэмыщӀ.
2006 гъэм авар кириллицэ лъабжьэм тет алфавит щагъэпщкӀуащ. Алфавит зэрыӀэм литературэ нормэ зэхэлъам е иужьрей еджапӀэ псоми щызрагъащӀэм хуэдэу зэхэгъэкӀыжыныр хуэныкъуэкъым.
Электрон арчин-урыс-инджылыз словарым макъэкӀэ псалъэ формэхэр, щӀэныгъэхэр, идиомэхэр, культурэ предметхэм я сурэтхэр къегъэлъэгъуэ. Ар мэхьэнэм, макъэм, грамматикэ формэхэм зэдэгъэкӀынымкӀэ къыдэӀэпыкъуэщ.
Словарым и тхылъыпӀэ версиер псэущхьэ зэгуэтым хуэхьэзыращ; цифрэ версиехэм макъэ материалхэр хэгъэхьэу абы егъэджэщ. ЛэжьакӀуэхэм онлайн, справочнэ, лингвистикэ изданияхэр зэхагъэкӀ.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
Иджырей дин. Арчинхэм я динкӀэ суннит ислъам яӀыгъ. Лъэпкъым хэтыныр щхьэхуэ езым и пщӀэгъуэхэр къызэгъэпщӀыркъым.
Ипэ динхэр. Ахэр Ӏуэхугъуэхэм, таурыхъхэм, кӀэлъыкӀуэу къэгъуэтахэмкӀэ къызэращӀыжыр. Ислъам пэщылъ дин Ӏэрытхыгъэ системэ псори иӀэкъым.
Христиан ӀэщӀэныгъэ. Сергеева христиан зэманым теухуа таурыхъ жьыхэр къигъэлъэгъуащ.
Ислъам къызэрыкӀуам. 2002 гъэм и тхыгъэм куфи памятникхэм теухуа щӀэныгъэм тету X лӀэщӀыгъуэм нэмыщӀ датэ къигъэлъэгъуащ.
Датэр сыт хуэдэу зэрызэпэщӀэуар. Пэщылъ монографием Сергеева пэжу датэ пэжу иӀэкъыму, ипэ куфи тхыгъэхэр зэрыщыгъуэтыжыркъыму къигъэлъэгъуащ. Тхыгъэ жьым и кӀэлъыкӀуэныр памятникым и кӀэлъыкӀуэныр и пӀэкӀэ къэувыӀэкъым.
МащӀэ-мащӀэу зэрыщӀыныр. Арчи и ищхъэрэ кварталхэр иужькӀэ ислъамым зэрыхуэкӀуам теухуа таурыхъым зэман зэхуэмыдэу зэрызэхъуэкӀам теухуа щӀэныгъэ къегъэлъэгъуэ. Ар ислъамым зэрыхуэкӀуам и календарь тхыгъэкъым.
Мэзджэд унэхэрэ еджэнырэ. Мэзджэд унэм и псэукӀэ, къадихэр, араб бзэкӀэ щӀэныгъэр, Кумухым и зэпыщӀэныгъэхэр ислъамым обществэ культурэм хэгъэхьащ.
Духовнэ устазхэм теухуа таурыхъхэр. Суррей и зэхуэхьэсым Бутта Зиявдинов Маммадибиррэ и чудо Ӏэзагъырэ къиӀуатэ. Публикацэм таурыхъыр фольклору къигъэлъэгъуащ; и герой XVII лӀэщӀыгъуэм и датэр пэжу къэплъытэ биографием и пӀэкӀэ къэувыӀэкъым.
Мэкъуауэгъуэмрэ ӀэщӀэныгъэмрэ. Этографхэм япэ пхъащӀэ, гъатхэм и кӀэлъыкӀуэныр, къуэш къэгъэуаныр ятхыу щытащ. Ахэр историе формэу иджырей унагъуэ псоми яхуэгъэзащӀэ хъунукъым.
Ислъамрэ щӀыпӀэ Ӏуэхугъуэхэрэ. Къэгъэлъэгъуа къуэш къэгъэуаныр зэхэлът: зэгъэпэща цӀыху, псыкӀэ ягъэтӀысхьэ, муслъымэн дуа, гъэщӀэгъуэныгъэ зиӀэхэм яӀэщӀэныгъэ. Культурэ пкъыгъуэ зэхуэмыдэхэр зэгъунэгъуу щытащ.
Дин псэукӀэм и бзэр. Араб псалъэхэр динрэ культурэ зэпыщӀэныгъэхэм къагъэлъэгъуэ. Ӏуэхугъуэ гуэрхэрэ уэрэдхэрэ арчинбзэкӀэ ягъэзащӀэ.
Совет зэман. Дагъыстаным и псоми и гъэпщылӀэныгъэхэм дин ӀуэхущӀапӀэхэм я кӀэщӀыныгъэр къагъэлъэгъуащ, унагъуэ Ӏуэхугъуэ гуэрхэр къэнэжу. Ар регион контекстщ, Арчиб и щхьэхуэ статистикэкъым.
XX лӀэщӀыгъуэм и кӀэм. Дин еджэнырэ общинэхэм я публичнэ псэукӀэрэ зэрызэхэщӀыкӀым традицэхэм теухуа зэпэщӀэуэныгъэхэр кӀэлъыкӀуэт. Бобровников и гъэпщылӀэныгъэм мы Ӏуэхугъуэхэр Дагъыстаным и масштабымкӀэ къигъэлъэгъуащ.
ЖьэрыӀуатэ щӀэныгъэ. Жынхэм теухуа таурыхъ тхылъхэм лэжьакӀуэ щхьэхуэхэм я сюжетхэр къагъэлъэгъу. Ахэр лъэпкъ псоми я дин зэхуэдэу зэрыщытыр къагъэлъэгъуэкъым.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Арчин бзэ лекъуэ пкъыгъуэм и щхьэхуит бзэщ.
- Авар кириллицэ лъабжьэм тет алфавитыр 2006 гъэм щагъэпщкӀуащ.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- 2021 гъэм и джылэбжыгъэ: Урысей 1693 арчин, Дагъыстан 1677.
Культурэри гъащIэри
- Суррей и коллекцэм гъыбзэ-псалъэхэр яӀыгъ, зи лэжьакӀуэхэр къэгъэлъэгъуауэ.
Тхыдэ
- Сергеева 1967 гъэм ислъам диныр къызэрыкӀуам и датэр пэжу къэгъэлъэгъуэн папщӀэ материалхэр кӀэщӀу щытар къигъэлъэгъуащ.
Хронологиер нахьыбэу
Ислам пэщIэгъуэм и хъыбар
Ипэ жыӀэщӀэныгъэхэм я реконструкцэКӀэужь Ӏуэхухэм ыкӀи таурыхъхэм ятепщӀыкӀащ.Ортэджыр
Христиан зэманым и гъуэгурыкӀуэныгъэКӀэужь таурыхъхэм къахэкӀащ; и ӀэнатӀэм и инагъыр къызэрыкӀыркъым.Ортэджыр
Исламым и зэхэуэныгъэДжылэу зэрыщӀар и пэжыпӀэр документированиэу кӀэщӀщ.1849 гъэм и бадзэуэгъуэ
Зауэм и зэманым Арчи и зэхэгъэкӀыкӀэрМы Ӏуэхугъуэр академическэ очеркым хэтщ.XIX лъэхъэнэ
Округ администрациеДагестаным и щӀыпӀэхэр яджырей унафэщӀ системэм хагъэхьэх.XX илъэсым ипэ
А. М. Дирр и бзэм и гъэлъэгъуэныгъэрГрамматикэр, тхыгъэхэр ыкӀи словарыр 1908 гъэм къыдэкӀащ.1920-1930 гъэхэр
ЗэрыщыӀэ щӀыпӀэм и зэхъуэкӀыныгъэрХуторхэр мащӀэ-мащӀэу пэжыпӀэ къуажэхэу хъух.1940 гъэхэм ягъунэгъуу
Хьэпшып Ӏуэхухэм я зэхъуэкӀыныгъэрРАН и справочникым гъэзэщӀакӀуэ мэлхэм я сезоннэ гъэхъуныгъэм и кӀэлъыкӀуэныгъэр егъэлъагъу.Советскэ лъэхъэнэ
Дин псэукӀэм и пӀалъэхэрДагестаным и зэдащӀыкӀэр научнэ гъэсэныгъэм хэтщ.1959–1963 гъэхэр
Этнографическэ экспедицэхэрСергеева и монографиэм папщӀэ полевэ материалхэр зэхуахьэс.1967 илъэс
«Арчинхэр» тхылъырГ. А. Сергеева и историко-этнографическэ гъэсэныгъэр къыдэкӀащ.1967 илъэс
К. Ш. Микаилов и грамматикэрБзэм и гъэлъэгъуэныр тхыгъэхэм ыкӀи словархэм ягъусэу къыдокӀ.1977 илъэс
Бзэм и структурнэ гъэлъэгъуэнырКибрик ыкӀи и гъусэхэм я томау куэд зыгъэлъагъуэ лэжьыгъэр къыдокӀ.1980-нэ илъэсхэм я кӀэух – 1990-нэ илъэсхэр
Дин къэщӀэжыныгъэДин гъэпсыкӀэм и гъуэгурыкӀуэныгъэр ыкӀи еджэныр зэхокӀуэ.2002 илъэс
Академическэ очеркАрчинхэм теухуа статьяр «Народы Дагестана»-м хэтщ.2004–2007 гъэхэр
Словарнэ проектСуррей и лэжьакӀуэхэм арчин-урыс-инджылыз словарыр ящӀ.2006 илъэс
Кириллицэ алфавитАвар и хэкӀыкӀэм тету яджырей тхыпкъ системэр ягъэщӀащ.2006 илъэс
МГУ-м и полевэ лэжьыгъэрЭкспедицэм и хэтхэм псэу псалъэм теухуа материал зэхуахьэс.2007 гъэм и накъыгъэм
Лингвистическэ картэЮрий Коряков арчин ареалым и картэр егъэщӀ.2007 гъэ
Арчин-урыс-инджылыз словарьКъыдэкӀыгъэр БзэщӀэныгъэм и институтым и библиографиэм хэтщ.2008 гъэм и кӀэкъыгъуэм
Эссексым докладЧумакина, Корбетт ыкӀи Браун бзэм и еджэныгъэ обзор егъэлъагъу.2008 илъэс
Тхыгъэхэр ыкӀи материалхэр къыдэкӀыныгъэрАрхипов, Даниэль, Кибрик ыкӀи Чумакина арчин материалхэр къыдэгъэкӀыжьых.2017 илъэс
ДинкӀэ къэзыгъэтӀысхьэжьыныр зэджэгъоу зэхэлъхьанырБобровников Дагъыстаным иӀэ илъэсищэ зэхъокӀыныр зэхэгъэзэгъэу еплъы.2021 илъэсым и 1-нэ мазаем
Пэщытэм и зэманУрысыем 1693 арчинецэу ялъытагъ, Дагъыстаным 1677.ИджыриӀэ документациер
Макъыр зыхэлъ гущыӀалъМакъэ къызэӀухыныр, гущыӀэхэм яформэхэр ыкӀи щысэхэр къызэӀухыгъэх.ИджыриӀэ документациер
Жэбзэ тхыгъэхэрЗэхэгъэуцуагъэ тхыдэхэр ятэрэ къэӀохугъэхэмрэ яӀыгъыпӀэхэм яинформациемрэ зэдыщыӀух.
Шхын
Хьынкӏал
Хьэкум ищӀа ӀэщӀэныгъэхэр лы, кӀуэцӀыхь, шатэ ӀэщӀэныгъэхэмрэ бжьыныху приправэмрэ ягъэзащӀэт. Народнэ творчествэ Унэм и материалхэм творог зиӀэ шатэ вариантри къэтхыжащ.Хьэкум ищӀа хьэлыуэхэрэ пельменхэрэ
Начинкэхэм лыр, творогыр, кхъухьлъыр, гъэмахуэ кӀэртӀофыр хэтт. Унагъуэ рецептхэр зы вариант пэжу къэувыӀэкъым.Шатэ ӀэщӀэныгъэхэрэ щӀымахуэ кӀэлъыкӀуэхэрэ
Мэлым и кӀуэцӀыхь, тхьэв, лы гъэгъуа, колбасэхэр мэкъуауэ ӀэщӀэныгъэмрэ шхыныгъуэ зэманымрэ я зэпыщӀэныгъэщ.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
Обществэрэ зэдэ1эпыкъуныгъэрэ
ЗэӀущӀэм общэ ӀэщӀэныгъэ Ӏуэхугъуэхэр къыщыухыу щытащ. Унагъуэхэр нысащӀэ, кхъэлъэгъуэныгъэ, обществэ лэжьыгъэхэм хэтащ. Историе нормэхэр иджырей хабзэм зэхагъэкӀыныр хуэныкъуэщ.Кунакъыгъуэрэ рынокырэ
Кумухым и гъуэгум арчин унагъуэхэр лак къуажэхэм я щӀэныгъэхэм деж къыувыӀэт. ЗэпыщӀэныгъэ пэжхэм тхъэгъуэныгъэрэ зэдэӀэпыкъуныгъэрэ яӀыгът.
Щыгъын
ЛӀыхъохэм бэшмет, черкескэ, папахэ ыкӀи мэлыхъуэцӀыкӀу щыгъын щыгъыщтыгъэх. Бзылъхугъэхэм: джанэ-къэгъэгъэ, гъуэншэдж, бгырыпх, чыхъу ыкӀи щӀыӀу. Шъхьэтетхэр зэращыгъыщтыгъэмэ ащыщыщтыгъэ.
Къафэхэр
Лезгинкэ
Культурэ справочникым исыгъэ хъущт: цӀэрыӀу танц. ЦӀэр Кавказым щызэхэтыкӀыгъэ формэхэр зэдишӀы ыкӀи арчинэ къэхъукӀэу къызэраӀорэп.
Музыкэ
Справочникым зурнэ, кумуз, гармонь ыкӀи барабаныр егъэлъагъуэх. Музыкальнэ гъэпсыкӀэр авар ыкӀи лак традицэхэм ящыщщ, иджыри щыӀэу къэнауэ кӀэлъыкӀуэныгъэ формэхэр хъумэу.
Научнэ коллекцэм Патиматтай Магомедова и импровизацэу ищӀа поминальнэ гъыбзэр къыдокӀ. Егъэлажьэм ыкӀи зэхэтхауэ щытам и къэӀуэтэгъуэр къыдокӀ; тхыгъэм и зэхэгъэкӀыкӀэ хэтщ.
ӀэщӀагъэхэр
Цы щэкӀыныгъэ
Сукъно, полосэ паласхэр ыкӀи цы бати щӀыӀэбзэхэр ящӀыу щытащ. Материалхэр ыкӀи техникэр щыӀэ мэлхэм ягъэхъуным ящыщщ.Пхъэм и тепсэлъыхьыныгъэ
Ӏэмэл-Ӏэмэлхэр ыкӀи унэм и хьэпшыпхэр егъэщӀэрт. Геометрическэ орнаментикэр унэм и производствэм и практическэ Ӏуэхугъуэхэм ягъэзэщӀакӀуэу щытащ.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Арчиб ыкӀи и гъунэгъу къуажэхэр
Къущхьэшхуэ къуажэхэр Хъатар ыкӀи и псыкъуэхэм ягъунэгъуу зэбгъурыту щыӀэх. Ягъунэгъуу къущхьэ мэкъуауэхэр ыкӀи кӀэщӀыб къуэхэр щыӀэх.Ареалым и картэ
Юрий Коряков и 2007 гъэм и картэм арчин къуажэхэр авар ыкӀи лак бзэ ареалхэм якум дегъэлъагъуэ. Ар зэманым и лингвистическэ картэщ, иджырей кадастрэу щыткъым.
ЦIэхэр: къэгъэсэбэпыныгъэхэр
ЛӀыгъэхэр
Бзылъхугъэхэр
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Бзэм и нэсэхэр ыкӀи зэхуэзэхэр
Булбул Мусаева МГУ-м и проектэм и пэщӀэдзэ консультанту ироджэ. Документированиер нэсэхэм ыкӀи гъэсэныгъэлэжьхэм я зэгъусэ лэжьыгъэу хъуащ.ЖьэрыӀуатэ тхыгъэхэм я егъэлажьэхэр
Патиматтай Магомедова, Якуб Магомедов ыкӀи Бутта Зиявдинов Суррей и коллекцэм хэтщ. Ятхыгъэхэм цӀыхум и псалъэр ыкӀи и гъуэгурыкӀуэныгъэр хъумэ.Арчин бзэм и гъэсэныгъэлэжьхэр
А. Е. Кибрик, С. В. Кодзасов, А. В. Архипов, М. А. Даниэль ыкӀи ягъусэхэр документированием хэтащ. Мыбы ягъэлъэгъуэныр гъэсэныгъэлэжьхэм арчин лъэпкъыу ящыщыныр къызэрыкӀыркъым.
Медиа
Сурэт галлере
Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.