КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Известняк каньон кӀуэцӀыкӀ, бирюзэ псымрэ кӀуэцӀыпӀэ удз гъэгъуахэмрэ
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Авархэр

МагӀарулал

Авархэр, магӀарулал: Дагъыстаным и къушъхьэ жылэхэм ятарихъ, ябзэ, якультурэ ыкӀи яхабзэ. Япэ дыдэ ядинхэр, чристэн хабзэм и къэгъэнагъуэ, ислъам дин зэрызыхэщар ыкӀи материалхэр зэхэлъу икъэухыу хронологие.
Регионхэр:ДагъыстанАзербайджан
Сулак каньон: пейзажым и къэпщытэныр · сурэт

Бзэ

Аварыбзэ (магӀарул мацӀ)

Унагъо

Нахско-дагестаныр унагъо, аваро-андийскэ Ӏыхьэ

Бэныгъ

Урысыем 1 012 074 (2021 гъэм и перепис)

Тхыдэ

МагӀарулал. Авархэр КъуэкӀыпӀэ-Ишъхъэрэ Кавказым икъэлэсэжь хэку лъэпкъхэм ящыщ. МагӀарулал зыфӀэщӀыгъуэ цӀэр мафӀэгу къэралым ехьылӀэ; аварал цӀэри къагъэсэбэп. Историческэ зэрыздэщыӀэр Дагъыстан мафӀэгумрэ ипэмрэ ибжьэмэ ябжыгъэм хэт. Авар обществэхэр ищхъэрэ Азербайджаным, Урысыем иадрей регионхэмрэ къэрал къэхъукӀэ диаспорэмрэ щопсэу.
Бзэр лъэпкъхэм ягъунэгъухэр. Аварбзэр нахско-дагестаныр унагъом икъу аваро-андийскэ Ӏыхьэм хахьэ. Андийскэ бзэхэррэ цезскэ бзэхэррэ аварбзэм идиалектхэу пӀэрэп: ахэм ящыщхэр зыисторие, зыкъэрал идентичностэ зиӀэ шъхьэхуит бзэхэу щыт. Литературнэ аварбзэр а бзэхэм ялъэпкъхэм ящыщхэм пае зэгурыӀуэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ яӀэшӀэгъу.
Курыт лъэхъэнэхэм яобществэхэр. МафӀэгу Аварием иисторием Сарир ӀэшӀэгъу ин иӀэ, курыт лъэхъэнэм иписьменнэ материалхэмкӀэ зэрахьэ. Иджылэри ищӀыпӀэри арызымкӀэ авар лъэпкъым зэрызэхэтым кӀэлъыкӀуэрэп. Материалхэм христианскэ пщыхэррэ диным иӀэшӀэгъу зэхэщыкӀыгъэхэр къыхагъэкӀы. КӀэхьыкӀэ нуцалхэм яӀэмрэ Хунзахым ицентру зиӀэмрэ къуаджэ обществэхэм яшъхьэхуит союзхэмрэ ӀэшӀэгъу ин яӀэщ.
Обществэхэр мэкъумэшыр. Джамаат къуаджэ обществэу щыт; лъэпкъ зэхэтыкӀэхэр, тухумхэр, социальнэ зэпыщӀэныгъэхэм яадрей дэгъэзеу щыт. Мэкъумэшыр террасэ гъэбылъэныгъэм, Ӏэщэм, пхъэшъэм, ӀэшӀэныгъэмрэ зэхэщыкӀыгъэмрэ зэхэтыгъ. ӀэшӀэныгъэхэм язэхэтыкӀэр лъэгапӀэмрэ природэ уахътэмрэ кӀэлъыкӀуэ: мафӀэгу лъэгапӀэр, псыхъуэхэр, ипэхэр зы мэкъумэш схемауэ ягъэпсыфынэп.
XVIII-рэ XIX-рэ лӀэшӀэгъухэр. 1741 илъэсым Надир-шахым ипоходым ипротиводействиер, Авар ханствэм иполитикэррэ имаматыррэ региональнэ историем иӀэшӀэгъу зэхэщыкӀыгъэхэу щыт. XIX лӀэшӀэгъум авархэр къушъхьэ лъэпкъхэм якъэӀэтыкӀэм хэтащ; обществэ зэхэщыкӀыгъэхэм имаматымрэ Урыс империемрэ язэпыщӀэныгъэхэр зэхъокӀыщтыгъэх. Лъэпкъыр псори, къуаджэхэр псори лӀэшӀэгъухэм кӀэлъыкӀуэу зы политическэ лъэныкъуэу ягъэпсыфынэп.
Имаматыр зауэр. Гази-Мухаммад, Гамзат-бек, Шамиль КъуэкӀыпӀэ-Ишъхъэрэ Кавказым имаматым яшъхьэщытащ. Шамилым иӀэшӀэгъу наибствэхэррэ шариат управленэм инормэхэррэ щытащ; ахэм ямахуэ псэукӀэм арабыбзэкӀэ тхыгъэхэр теухуащ. 1839 илъэсым Ахульго якъэухьыныррэ 1859 илъэсым Гуниб икъэхъукӀыныррэ цӀыхухэм ятеуӀуэныгъэ инхэм ягъэзащӀэу историческэ гупсысэм иӀэшӀэгъу зэхэщыкӀыгъэхэу щытащ.
XX лӀэшӀэгъу. 1921 илъэсым Дагъыстан АССР-р къызэраӀуахьэм республикэм икъэрал псоми яадминистративнэ гъэуӀу щытащ. Советскэ лъэхъэнэр школ гъэсэныгъэм, литературнэ культурэрэ профессионал культурэрэ яформэ кӀэуххэм, коллективизациемрэ диным къэралым иӀэтырэмрэ къишащ. МафӀэгум къыщыкӀыныр, къалэхэм якъэхъукӀыныр, ӀэшӀэныгъэхэм язэхъокӀыныр псэукӀэм икъэхъукӀыныгъэшхуэ щытащ.
Иджырей культурнэ псэукӀэр. Аварбзэр унагъуэм, печатым, литературэм, театрым, гъэсэныгъэм къагъэсэбэп. Расул Гамзатов ипоэзиер зэдзэкӀыгъэ бжыгъэмкӀэ щыӀэ, ауэ зэдзэкӀыгъэхэр аварбзэм иоригинал тхыгъэм кӀэлъыкӀуэрэп. Лъэпкъым иджырей историер унагъуэ зэпыщӀэныгъэхэм, къалэ псэукӀэм, гъунэгъухэм якультурнэ зэхэщыкӀыгъэмкӀэ зэхэтыгъ.

Бзэ

Аварбзэ, магӀарул мацӀ, нахско-дагестаныр унагъом хахьэ. Бзэм ишъхъэрэ диалект гупхэррэ икъуэкӀыпӀэ диалект гупхэррэ къыхокӀых, ахэм яку дэдэ зэхэщыкӀыгъэхэр щыӀэ. Иджырей литературнэ нормэр ишъхъэрэ вариантхэм, хунзахскэ вариантэм хэту, ехьылӀэ.
Аварбзэр историекӀэ Дагъыстаным икъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм обществэхэм яку зэгурыӀуэныгъэм иӀэшӀэгъу щытащ. Литературнэ аварбзэ зышӀэм андийскэ, цезскэ е адрей лъэпкъ бзэр «диалект кӀэух» ешъуэп. Переписым инациональностэррэ лъэпкъ бзэррэ зэхэщыкӀыгъэ характеристикэхэу щыт.
Письменнэ традицием арабографическэ аджам хахьэ. 1920-рэ илъэсхэм латиницэр къагъэсэбэпт, 1938 илъэсым къыщыублагъэу кириллицэр къэуцуагъ. Усларым инаучнэ тхыгъэ, 1889 илъэсым къыдэкӀыгъэр, бзэм иджынэныгъэм иисторием ехьылӀэ, аварбзэм икъэхъукӀыныгъэм идатэу пӀэрэп.
Аварбзэр жьэрыӀуатэ зэгурыӀуэныгъэм, художественнэ литературэм, школ гъэсэныгъэм, медиам ябзэу щыт. Урысыбзэ-аварбзэ тӀубзэныгъэррэ гъунэгъу бзэхэм яшӀэныгъэррэ къалэм, къуаджэм, диаспорэм зэхэщыкӀыгъэу зэхэтыгъ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Лъэпкъ динхэр. Дунай динхэм япэ зэманхэм щыгъуэм псэущхьэмрэ гъэпсыкӀэмрэ яхъумэхэм, нэхъыщхьэ щӀыпӀэхэм, унэмрэ унагъуэмрэ яхъумэным теухуа гурыӀуэгъуэхэр щыӀащ. Этнографхэм уэшх къахьыным теухуа Ӏуэхухэр, илъэс зэхэлъыкӀэхэр, хъумэныгъэ Ӏуэхухэр ятхыу щытащ. XIX–XX лӀэщӀыгъуэхэм яужкӀэ тхыгъэхэм пэмыкӀыу авар лъэпкъ зэфэзэщым япэ дин зэгуэрым и къэӀэтыкӀыныр къызэщӀэныкъуэкъу хъууэ щӀэгъэжьапӀэ иӀэкъым. Кристос диным и къэнакъэхэр. Курыт лӀэщӀыгъуэхэм Кавказым и Кристос дунем, нэхъыбэу Къуршым, и гъунэгъу щытащ къущхьэ Авариер. Кристос дин зыщӀэзыгъэувэм и щыхьэтхэу унэхуэхэр, къекӀуэкӀыпӀэхэр, джорэхэр, тхыгъэхэр щыӀэщ. Ауэ Сарирым и пащтыхьым и дин, зы къуажэм и ӀуэхущӀафэр, псэущхьэ псоми я гурыӀуэгъуэхэр зэщхьэщыкӀыщ. Къэнакъэхэм сыт къаӀуат. Датуным и унэхуэмрэ мывэм и сурэтышхуэхэм Кристос дин и темэхэр дин зэпыщӀэныгъэхэм я тхыдэм хыхьэщ. Мывэм и сурэтым иджыри зэхэгъэкӀыныр, и контекстыр, зэгъэпщэныр хуэӀэзэщ: зы джорэ е хъумэныгъэ дамыгъэм изакъуэ псэущхьэ псоми я дин зэблэхыныр и датэр къызэрымыгъэлъагъуэрэщ. Япэ темэхэм ящыщхэр дин зэхэлъыкӀэм зэблэхыныр яужми щыпсэуащ. Бусулъман ӀэщӀэращӀэхэр япэ зэманхэм. VII–IX лӀэщӀыгъуэхэм арабхэм я кӀуэныгъэхэм Дербентырэ пэмыкӀ центрхэри бусулъман культурэм и гъуазэшхуэхэу щӀащ. Ауэ авар псоми VII лӀэщӀыгъуэм бусулъман дин зэрыщащӀар къызэрымыгъэлъагъуэрэщ. Къущхьэ щӀыпӀэхэм Кристос дин, лъэпкъ дин, бусулъман дин зэпэщӀэуэ зэман куэдкӀэ зэхэтащ. Бусулъман дин къущхьэхэм зэрызыхуэкӀуар. Гъунэгъу бусулъман центрхэм, политикэ зэгуэныгъэхэм, сатырым, еджэным, гъэсэныгъэм я мэхьанэр щыӀащ. Зауэ зэпэщӀэуэхэр, кӀэлъызехьэу дин зэблэхыныр зы щӀыпӀэхэм я ӀуэхущӀафэм хыхьащ; ислам зэрызыхуэкӀуар псори зауэм изакъуэ е мамыр миссиэм изакъуэ хуэщӀыныр щыуагъэщ. Хунзах, Гидатль, ипщэ лъэпкъхэр мы гъуазэм зэман зэщхьэщыкӀыу кӀуащ. Гидатль: кӀэлъызехьэу щыхьэт. ЩӀэныгъэ тхыгъэхэм 880 илъэс хиджрэм и эпиграфикэ датэр, 1475–1476 илъэсхэм яхуэкӀуэр, къызэрахьэрГидатлым бусулъман дин зэрызыхуэкӀуамрэ Хьаджы Удуратым и цӀэмрэ зэпыщӀауэ. Мы щыхьэтым лъэпкъ гъэсэныгъэхэм я мэхьанэр, гъунэгъу лъэпкъхэм дин зэрызэрахьэр къэгъэлъагъуэщ. Мыр зы лъэпкъ дин и датэщ, псэущхьэ псоми я дин зэблэхыныр и датэкъым. Суннизмрэ духэм я еджэныр. Бусулъман авархэм ящыщ нэхъыбэм шафиит мазхьэбым и суннит бусулъман дин яӀэщ. Мэжджытхэр, еджапӀэхэр, дин ӀэщӀэхэр, тхылъыпӀэ зэхуэхьэсахэр Къуръаным, арап бзэм, хабзэм я еджэныр къагъэуващ. Арап тхыдэ культурэрэ авар жьэрыӀуатэ хабзэрэ зэхэтауэ зэпэщӀэуащ. Суфизмрэ имаматрэ. XIX лӀэщӀыгъуэм и япэ Ӏыхьэм накъшбэндийэ зэпыщӀэныгъэхэм къущхьэ лъэпкъхэм я ӀуэхущӀафэм мэхьанэшхуэ яӀащ. Тарикъатр бусулъман дин и кӀуэцӀым щыщ духэм я зэгуэныгъэщ, пэмыкӀ динкъым. Имаматри политикэ, хабзэ ӀуэхущӀафэщ. Абы адатымрэ къуажэ зэгуэныгъэхэмрэ я зэпыщӀэныгъэр зэпэщӀэуэу щытынкӀэ хъущ. Совет зэманыр. Дин еджэнымрэ дин ӀуэхущӀапӀэхэмрэ я теухуэныгъэхэм дин псори и кӀуэдыныр къызэрымыгъэлъагъуэрэщ. ЩӀэныгъэрэ ӀуэхущӀафэрэ унагъуэхэм, официал дохузым щымыӀэу зэпыщӀэныгъэхэм щызэрахьащ. Дин зэрыцӀыхуагъэм и къэхъукъащӀэр зэманымрэ щӀыпӀэмрэ я ӀуэхущӀафэм теухуащ; революцэм ипэмрэ иджырей дин псэукӀэмрэ яку дэмыкӀыу зэхэгъэкӀыныр тхыдэм ищӀэныр кӀэщӀщ. КъэӀэтыкӀынырэ иджырей псэукӀэр. 1980-хэм я кӀэмрэ 1990-хэмрэ мэжджытхэм я ӀуэхущӀафэр, еджэныр, хьэджы кӀуэныр зэрызэхэхащ. Дин проект зэмыщхьхэр, хабзэм теухуа зэпэщӀэуэхэр къэхъуащ. Нобэ бусулъман дин авар куэдым папщӀэ мэхьанэшхуэ иӀэщ, ауэ цӀыхум изакъуэ и динрэ ӀуэхущӀафэхэм кӀэлъыкӀуэныррэ лъэпкъым изакъуэ къызэрымыгъэлъагъуэрэщ. ЦӀыхухэм я тхыгъэр «дин зыщӀэхэм я процент» къызэщӀэныкъуэкъуным папщӀэ мыдэ къыщагъэсэбэпкъым.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Аварбзэр нахско-дагестаныр унагъом икъу аваро-андийскэ Ӏыхьэм хахьэ.
  • 1938 илъэсым къыщыублагъэу кириллицэ графикэр къагъэсэбэп.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • 2021 илъэсымкӀэ ящыӀэ переписымкӀэ Урысыем 1 012 074 аварецэу ялъытагъ. Ар аварбзэ зышӀэхэм ябжыгъэу пӀэрэп.

Культурэри гъащIэри

  • Унцукул пхъэм металлкӀэ художественнэ насечкэм ицентру.
  • Бзылъфыгъэхэм ящыгъынэр зэгощыгъуазэу авар обществэхэм ягъунэгъухэм яӀэщ.

Тхыдэ

  • 1475–1476 илъэсхэм яэпиграфическэ датэр Гидатлым исламым зэрызэрахьэм ехьылӀэ.
  • Шамилым иписьмэхэр имаматым иисториемкӀэ документальнэ материалэу щыт.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Ишъхъэрэ ШӀыпӀэ Ортэджыр

    Къушъхьэ обществэхэр ыкӀи Сарир
    тхыгъэ шӀэныгъэхэм Сарир политикэ зэхэтыкӀэр къызэрагъэлъагъуэрэр. И гъунэгъухэр ыкӀи цӀыфхэр зэхэтыкӀэр иджырей лъэпкъ ыкӀи административ гъунэгъухэм зэгокӀырэп.

  2. VII–IX илъэсхэр

    Арабхэм Дагъыстанэм япоходхэр
    Ипэ мусульман контактхэр Къэблэ Кавказым изао ыкӀи политикэ Ӏухыгъэхэм ящыщ. Ар авар обществэ пстэухэм яислъэныгъэм идатымэп.

  3. Ортэджыр

    Христиан зэпыщӀэхэр
    ЧӀыгъухэр, къэбзэгъэ Ӏэмэлхэр ыкӀи тхыгъэхэм къушъхьэ Аварием христианхэр щыӀэныгъэр ягъэлъагъу. Ар лъэпкъ динхэм зэдэӀэпыӀэщтыгъэ.

  4. XIII–XIV илъэсхэр

    Хунзах динэ Ӏухыгъэм изакъоу зэхъокӀыныр
    Мы илъэсхэм яисториографием ислам институтхэм якъэӀэтыгъэныр къызэрагъэлъагъуэрэр. Гъэунэгъу датэхэр ыкӀи процессым истадиехэр материалхэм язэгъэпщэнэу щытхэ.

  5. 1475–1476 илъэсхэр

    Гидатл ислъэныгъэм иэпиграфие датэ
    Хиджрэм и 880 илъэсыр Хьаджы Удуратым ицӀэм епхыгъ. Ар зыкъомрэ общество горэм ехьылӀагъэу щыт, авархэ пстэухэм яислъэныгъэмэп.

  6. XV илъэсым икӀэу ыкӀи XVI илъэсыр

    Гъунэгъу обществэхэм яислъэныгъэм ипэшӀоныр
    Гъэсэныгъэр ыкӀи лъэпкъ центрхэм язэпыщӀэхэм исламыр нахь дэгъэкӀыщтыгъэ. Процессыры пстэури зызэманым кӀэухыгъэп.

  7. ИкӀэу Ортэджыр ыкӀи ГъэщӀэгъуэжьыгъэ

    Общинэхэр ыкӀи нуцалхэм яӀыгъыныр
    Къуаджэ союзхэр ыкӀи Хунзах Ӏыгъыныр зэщхьэщыкӀыу политикэ зэхэтыкӀэу щытщтыгъэ. Обществэ пстэухэм языфагу зэхъокӀырэп зэхэтыкӀэ щыӀэщтыгъэп.

  8. XVII–XVIII илъэсхэр

    Террасэ гъэпсыгъэ ыкӀи зэрахьэныр
    Гъэгъэныр, Ӏэщэгъэпсыныр, мэзджэд гъэгъэныр ыкӀи ӀэщӀагъэхэм къушъхьэ ыкӀи гъэтӀылъыпӀэ районхэр зэрапхыщтыгъэ.

  9. 1741 илъэсыр

    Надир-шахым изаохэм япротив яуцӀэныр
    Андалалым щызэуахэрэр къушъхьэ Дагъыстаным итарихым иӀуахьэу щыт. Таурыхъхэм ягугъэхэр документальнэ шӀэныгъэхэм ящхьэщыкӀыныр япэщ.

  10. XVIII илъэсым икӀэу ыкӀи XIX илъэсым ипэ

    Ханствэм иполитикэр ыкӀи зыфагу щыта обществэхэр
    Гъунэгъу Ӏыгъыныгъэхэм ыкӀи Урыс империем язэпыщӀэхэр обществэхэм язэщхьэщыкӀыщтыгъэ ыкӀи зэманым кӀэух зэхъокӀыщтыгъэ.

  11. 1820-рэ ыкӀи 1830-рэ илъэсхэр

    Шариатым ыкӀи имаматым ядвижениер
    Мусульман институтхэм якъэӀэтыгъэныр къушъхьэ цӀыфхэм яполитикэ движением епхыгъэщтыгъэ. Ар ипэ къихьагъэ ислам тӀысыпӀэм тегъэпсыхьагъэщтыгъэ.

  12. 1832 илъэсыр

    Гази-Мухьэмэд икӀэныр
    Япэ имамыр Гимры къэухьыным икӀагъэ. Къушъхьэ цӀыфхэм ядвижениер кӀэлъыкӀуэ имамхэм яӀэрыӀэу ипэшӀагъэ.

  13. 1834 илъэсыр

    Шамил имамэу къэхъурэр
    Шамил иӀэрыӀэныгъэм икӀыхьэгъу этапыр кӀидзагъэ; къэнэжьыгъэ документхэм имаматым иӀэрыӀэныр ыкӀи изэпыщӀэхэр зэдгъэшӀэнхэу къызэратыр.

  14. 1839 илъэсыр

    Ахульго къэухьыныр
    Заохэр къэлъэгъуакӀэм икъэгъэпсыгъэм иразрушениер ыкӀи инэу зэхэкӀыгъэхэр къыкӀэлъыкӀуагъэх. Шамил кӀонэу Ӏухыгъэ; имаматыр ипэшӀэныгъэу къэнэжьыгъэ.

  15. 1840-рэ ыкӀи 1850-рэ илъэсхэр

    Наибствэхэр ыкӀи араб тхыкӀэ зэрахьэныр
    Унафэхэр, жалобэхэр ыкӀи письмэхэр ӀэнатӀэм, гъэпсыныгъэм, тхьэусыхэным ыкӀи обществэхэм язэпыщӀэхэм ямафэ къэхьыгъэхэр къызэрагъэлъагъуэрэр.

  16. 1859 илъэсыр

    Гуниб икӀэныр
    Шамил ипленэ имаматым итарихыр къызэгъэпшъэгъэу къыухыгъэ. Кавказым иджыри нэгъуэщӀ территориехэм зауэр кӀэлъыкӀуагъэ.

  17. XIX илъэсым икӀэгъуэ

    Империе ӀэнатӀэр ыкӀи гъащӀэм изэхъокӀыныр
    КӀэщӀыпӀэ административ институтхэр, гъуэгухэр ыкӀи хьэщӀэныгъэ зэпыщӀэхэр гъащӀэм иусловиехэр зэрахъокӀыщтыгъэ. Лъэпкъ хабзэхэр ыкӀи мусульман практикэхэр зэхъокӀыгъэ средэм кӀэнагъэх.

  18. 1889 илъэсыр

    «Авар бзэ» шӀэныгъэ тхылъыр
    П. К. Услар иӀофхэм яещанэ томыр къыдэкӀыгъэ, бзэм иджэныгъэм итарихым кӀэлъыкӀуэ материалэу.

  19. XIX илъэсым икӀэу ыкӀи XX илъэсым ипэ

    Усэкъуэхэр ыкӀи литературэ тӀысыпӀэр
    Кахьэб-Росоу Махьмуд иӀофыр усэм ыкӀи къэӀуатэным зэрапхыщтыгъэ. ЖьэрыӀуатэ хабзэр кӀэлъыкӀуэ публикациехэм япредметэу къэхъугъэ.

  20. XX илъэсым ипэ

    Тарихъ групповэ портрет
    Прокудин-Горский Дагъыстаным бзылъхъэхэр ищтэгъэ. ШӀэныгъэ атрибуциер портретыр авар къуаджэ Аракани епхы; каталогхэм ядатэхэр зэщхьэщыкӀых.

  21. 1921 илъэсым иянварэм и 20-р

    Автономнэ Дагъыстаным икъэгъэпсыгъэныр
    ВЦИК ипостановлениер регионым ицӀыфхэм яадминистратив вехэу щыт. Ар авар цӀыфхэм якъэхъуныгъэм идатэп.

  22. 1920-рэ илъэсхэр

    ЕджапӀэрэ тӀэкӀу щыӀэ тхыбзэ культурэрэ
    Латин графикэрэ тхылъыпӀэм и зэхэгъэкӀынырэ еджэныгъэм и формэхэрэ литературнэ зэпыщӀэныгъэхэрэ зэблэхъуагъэх. Араби тхыбзэм и хабзэр пэпчъэ щыӀагъэ.

  23. 1930-хэ илъэсхэр

    Коллективизациерэ диным и гъэпщылӀэныгъэхэрэ
    Советскэ зэблэхъуныгъэхэр мэзкуаджэ гъащӀэмрэ динэм и институтхэмрэ яӀэтыгъэх. Унэм и кӀэлэгъунэу щӀэныгъэм и пӀалъэ псэущтыгъэп.

  24. 1938 илъэс

    Кириллицэм икӀэ кӀожьыныр
    Кириллицэ лъапсэр авар бзэм и джыри зыщыщыӀэ официал графикэу хъугъэ.

  25. 1943 илъэс

    Расул Хьэмзатов и япэ тхылъ
    Усэхэм я тхылъыр авар бзэкӀэ къыдэкӀыгъ. Дэдэм усакӀуэм и тхыгъэхэр бзэ бэу зэдзэкӀыгъэх.

  26. 1945–1950 илъэсхэр

    Хьэмзатов Литературэ институтым щыеджэныр
    Мы лъэхъаныр и профессионал литературнэ биографием и Ӏэпкълъэпкъэу щыӀагъэ.

  27. 1951 илъэс

    Дагъыстаным и литературэ институтхэр
    Расул Хьэмзатов Дагъыстаным и ТхакӀохэм я Союзым и тхьэмадэу хъугъэ. Авар литературэр республикэм и бзэ бэу зэхэтыкӀэ культурэ Ӏэпкълъэпкъым щызэхэгъэкӀыгъэ.

  28. 1950-хэ илъэсхэрэ 1980-хэ илъэсхэрэ

    Тхьэмахуэ гъащӀэм и шхыныгъэхэр зэблэхъуныр
    Къалэ гъащӀэр, фабрикэм и шхынхэрэ лъэпкъ зэпыщӀэныгъэхэрэ шхынхэм я хъуапӀэр зэрашӀыгъэх. Традиционнэ шхынхэр зэблэмыхъуауэ щытакъым.

  29. 1967 илъэс

    Хьэмзат ЦӀадаса и музейыр къызэӀуихыныр
    ЦӀада усакӀуэм и унэр литературэ-мемориал музейу хъугъэ, и тхьэгъэпсыхэрэ культурэ тхыдэрэ хъумэшъу.

  30. 1980-хэ илъэсхэм я кӀэухэрэ 1990-хэ илъэсхэрэ

    Ислам динэм и зэӀухыныр
    Мэщытхэм я ӀофшӀэныгъэм, еджэныгъэмрэ хьаджыгъуэкӀуныгъэмрэ я Ӏэмэпсымэхэр зэрашӀыгъэх. Динэм и хабзэм и зэхэщӀыкӀэм и проектхэр къызэхэгъэкӀыгъэх.

  31. 1990-хэ илъэсхэрэ 2000-хэ илъэсхэрэ

    Культурнэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ динэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ
    Миграциер, медиахэрэ гъунэгъу хэкухэм еджэнырэ бзэр, культурэрэ динэрэ зэращыгъэкӀыным и уахътэхэр зэблэхъуагъэх. Мы процессхэр зэмыщхьэу зэхэщӀыкӀэхэм яӀэтыгъэх.

  32. 2002 илъэс

    Ахьмэд Исламмагомедов и монографиер
    XVIII-рэ XX-рэ лъэхъанхэм япэм авархэм я тхыдэ-этнографие гъэджэныгъэр къыдэкӀыгъ, тхыгъэхэмрэ губгъо материалхэмрэ я лъапсэу.

  33. 2003 илъэс

    Расул Хьэмзатов и гъащӀэм и кӀэух
    УсакӀуэр 3-нэу ноябрым дунаем кӀуагъ. И Ӏэхэм ятхыгъэхэр, къыдэкӀыгъэхэрэ зэдзэкӀыгъэхэрэ архивхэмрэ библиотекэхэмрэ щыджэгунхэу щыӀэх.

  34. 2021 илъэс

    Урысыем и переписэм и бжыгъэр
    «Авархэр» категорием 1 012 074 цӀыфыр къыщыщыгъ. Мы бжыгъэр бзэм и унаехэм я бжыгъэмэ ащыщэп, е дунаем тет лъэпкъ пстэури ащыщэп.

  35. 2023 илъэс

    Расул Хьэмзатов и илъэс 100
    Архивнэ къыдэкӀыгъэхэм усакӀуэмрэ и литературнэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ я тхылъхэр къызэрагъэлъагъуагъэх.

  36. 2023 илъэс

    Мыжъо пластикэм и гъэджэныгъэр
    РАН-м и Къэблэгъэныгъэм и институтым и специалистхэм къушъхьэ Дагъыстаным и мотивхэмрэ хъумэныгъэ сурэтхэмрэ я гъэджэныгъэр къыдэкӀыгъ.

Шхын

  • Хьынкӏал

    Гъэтхъэгъэ псэлъэ пкъыгъуэхэр лы, лыкӏэпсэу щӏыкӏэмрэ щыгъуэмрэ ягъэхьэ. Авархэм яку ящыщ зыщӏыкӏэм ищӏыкӏэхэр ящыщ; пшэрыӏу пщащэм ищӏыкӏэмэ ящыщ. Хьынкӏалыр грузин хинкалиым фэмыгъэзэщӏ.

  • Ботишалрэ чудурэ

    Псэлъэм къыхэкӏ пщӏэщӏэхэр, яку итыр зэрыщӏыкӏэ. Исламмагомедовым къызэригъэлъагъуэмкӏэ, къэбэр, картофрэ удзрэ зэхэлъхэр, ягъэхьэ щӏыкӏэри зэщхьэщыкӏ. Унагъуэм и рецептыр псэм ящыщ зыщӏыкӏэм и стандарткъым.

  • Урбеч

    Жьэгъуэхэм е пкъыгъуэхэм ящӏыкӏэ пастэ; историе тхыгъэхэм яку ящыщ зыщӏыкӏэхэр, дагъэмрэ фоымрэ зэхэлъхэри къыщыщӏ. Ар Дагъыстаным и кулинарнэ хабзэм ищыщщ, зы лъэпкъым ищыщкъым.

  • Еджапӏэмрэ иджырей шхыныгъуэрэ

    Псэлъэм къыхэкӏ шхыныгъуэхэр, шэм къыхэкӏ шхыныгъуэхэр, хьэжыгъэхэр, удзхэр, щӏыӏэхэр, гъэтӏылъыгъэхэр ахэр псэм и шхыныгъуэм ищыщ зыщӏыкӏэхэр. Иджырей къалэ шхыныгъуэм къэхьыгъэ шхыныгъуэхэр хэтщ; махуэшхуэ шхыныгъуэм псэм и шхыныгъуэм и тхыдэр псори къигъэлъагъуэкъым.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • Джамаат

    Къуажэ общинэм щӏыр, псыр, зэдэӏэбэныр, обществэм и тэрэзхэр зэригъэзэщӏ. Общинэхэм я зэхэтыкӏэр, я щхьэхуитыныгъэм и инагъыр щӏыпӏэмрэ зэманымрэ къызэрыщыщӏыкӏэ зэщхьэщыкӏ.

  • Тухумрэ унагъуэм и тхыдэмрэ

    Лъэпкъ зэгуэтхэм я лъэпкъыр, зэдэӏэбэныр яхузэхэщӏыкӏ. Тухум къуажэм, политикэ союзым, иджырей унагъуэм ящыщкъым.

  • Хьэщӏэгъуэмрэ зэдэӏэбэнымрэ

    Хьэщӏэр къэхьыныр, лъэпкъ зэхуэзэхэм я зэгурыӏуэныр, зэдэлажьэныр ахэр этнографие тхыгъэхэм яку щӏыпӏэшхуэ яубыд. Хабзэр зэманымрэ щӏыкӏэмрэ хуэщӏауэ къызэрагъэлъагъуэ, цӏыху псэм и характеристикэу къызэрагъэлъагъуэкъым.

  • Адатрэ шариатрэ

    Щӏыпӏэ хабзэхэр ислам тэрэзым зэдэӏуэ. Ахэм яку зэгурыӏуэныр, зэуэныр щыӏэ. Тхыдэм и взысканиерэ лъыкӏуэнырэ иджырей псэм и хабзэу къызэрагъэлъагъуэкъым.

Щыгъын

Бзылъхугъэм и щыгъыныр авар обществэхэм яку зэщхьэщыкӏ. Джанэ-щыгъын, чохто щхьэщыгъын, щӏыӏэхэр, щӏыгъыныгъуэхэр ахэр щӏыпӏэ комплексуэхэр ягъэхъу. Щыгъыным и детальхэмкӏэ лъэпкъыр, ныбжьыр ящӏэн щыӏэ; авар бзылъхугъэ псэм ящыщ зыщӏыкӏэ щыгъын зэхуэдэ щыӏакъым.
Лӏыгъэм и щыгъыным джанэ, гъуэншэдж, бешмет, черкес, щхьэщыгъын хэтт. Цым, фӏапцӏэм, фэм бгым и уэшхым щӏэхьэныр ягъэщӏ. Махуэшхуэ, ӏэщӏэгъуэ, еджапӏэ щыгъыныр зэщхьэщыкӏ.
Музеим и предметхэм щыщ зыщӏыкӏэхэр ягъэлъагъу: пэжыпӏэу, Бохондым къыхэкӏ архалук РЭМ-м и собранием щӏыгъуэ XIX лӏэщӏым и япэрей ылъэдакъуэм щыщщ. Къуажэмрэ зэманымрэ ягъэлъагъуэр «авар щыгъынжь» жыхуаӏэм нэхърэ нэхъ пэжу.
Ищхъэрэмкӏэ тет историе группэ портретыр С. М. Прокудин-Горский и коллекциещ. Библиотекэ Конгрессым оригиналыр 1905–1915 гъэхэм яку иригъэубыд; иджыри зэджэ проектхэм Араканирэ 1904 гъэмрэ иригъэубыд. Ащ щхьэкӏэ напэм «XX лӏэщӏым и пэублэ» жыхуаӏэр щыгъэпщкӏуауэ къыщыгъэлъагъуэ. Ар историе фотографиещ.

Национал шъуашэ

Бзылъфыгъэхэр традиционнэ щыгъынкӀэ. Дагъыстан, XX лӀэшӀэгъум ипэ; гъэсэныгъэ проектэм иатрибуцие: авар бзылъфыгъэхэр, Аракани.С. М. Прокудин-Горский · Library of Congress, Prints and Photographs Division · prokc-21478 · Блез Агуэра-и-Аркасым ицӀэ-композит, 2004 · редакционнэ кадрированиэ зимыӀэ

Къафэхэр

  • Обществэмрэ нысащӏэмрэ я къафэр

    Къафэр махуэшхуэ зэхуэзаныгъэм, нысащӏэм, зэӏущӏэныгъэм хэтт. Къафэм и щӏыкӏэр щӏыпӏэ хабзэм къызэрыщыщӏыкӏэ зэщхьэщыкӏ; «лезгинкэ» жыхуаӏэ сценэ цӏэм зэщхьэщыкӏыныгъэ псори къигъэлъагъуэкъым.

  • Фольклоррэ сценэм и постановкэрэ

    Профессионал ансамблым хабзэ къафэхэр концертым хуэщӏ. Сценэ номерыр зэикӏ хабзэу е иджыри зэманым и къафэм и сурэт пэжу къызэрагъэлъагъуэкъым.

Музыкэ

Авар музыкально-поэтическэ культурэм эпическэ уэрэдхэр, лирическэ уэрэдхэр, нысащӏэ уэрэдхэр, нэгъуэщӏ хабзэ формэхэр хэтщ. Жьэрыӏуэныр поэзием, цӏыхухэмрэ событехэмрэ я тхыдэм епхащ; фольклор сюжетыр архив документу пэжу къызэрагъэлъагъуэкъым.
Пандуркӏэ инструментальнэ гъэзэщӏэныр щӏыпӏэшхуэ иубыд. Уэрэджыӏэхэмрэ поэтхэмрэ я творчествэм макъыррэ псалъэррэ зэхэлът. Кахаб-Росо къыщыхьа Махмуд ар хабзэм и щӏэныгъэ цӏэрыӏуэхэм ящыщщ; и наследиер еджэу, тхыгъэу къыдокӏ.
XX лӏэщӏым авар бзэмкӏэ поэзиер тхылъым, радио, уэрэд, зэдзэкӏыныгъэмкӏэ нэхъыбэу зэхэхащ. Расул Гамзатов и тхыгъэхэр оригиналымрэ зэдзэкӏыныгъэхэмрэ ящыщ; музыкэрэ зэдзэкӏыныгъэрэ уэрэдым и авторым щхьэщыкӏыу ягъэлъагъуэн хуейщ.

ӀэщӀагъэхэр

  • Унцукул насечкэ

    Пхъэм и щӏыкӏэм гъущӏ пкъыгъуэхэр хагъэхьэ, ахэр узорыр ягъэхъу. Музеим и собранием щӏыгъуэм а промыслым и щӏыгъыныгъуэхэр баш, шкатулкэ, нэгъуэщӏхэр щыӏ. И технологиер гъущӏым гъущӏ щӏыкӏэм и насечкэм фэмыгъэзэщӏ.

  • Текстильрэ щӏыгъыныгъуэхэрэ

    Щыгъын щӏыныр, дыщэмкӏэ дэӏуэныр, цым и щӏыкӏэр, щӏыгъыныгъуэхэр ящӏыныр ахэр щыгъынымрэ псэмрэ епхащ. РЭМ-м и предмет 2262-20-м XX лӏэщӏым и пэублэм щыщ щхьэщыгъыным щыщ щэкӏыр, дыщэмкӏэ дэӏуэныр, дыщэр зэхэлъыныр къигъэлъагъуэ.

  • Мывэрэ пхъэрэ унагъуэм

    Мывэмрэ пхъэмрэ я щӏыкӏэр унащӏэныгъэмрэ унагъуэ культурэмрэ ящыщт. Мывэ сурэтхэр, орнаментхэр ахэр конкретнэ памятникхэмкӏэ еджэн хуейщ; я мыхьэнэр зэикӏ динэ трактовкэм къызэрыщыщӏыкӏэ къызэрагъэлъагъуэкъым.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Хунзах

    Бгылъэ Аварием и историе центр, нуцалхэм я щӏыпӏэм епха. И политикэ, динэ тхыдэр зэхъуэкӏащ; курыт лӏэщӏым и щӏыпӏэхэр иджырей административнэ гъунапкъэхэмкӏэ къызэрагъэлъагъуэ хъукъым.

  • Ахульго

    1839 гъэм и осадэм и щӏыпӏэ, Кавказ зауэм и историе тхыдэм и щӏыпӏэ. Тхыгъэм щыщ зыщӏыкӏэхэр ягъэлъагъу: событыер, зауэм и нэхъыкӏэ сурэтыр, иджырей мемориальнэ комплекс.

  • Гуниб

    1859 гъэм и событехэр Шамиль имаматыр зэрыщыӏэжыжьащ епхащ. А махуэр Кавказ зауэр Кавказым и псори зэрыщыухыжыжьащ къигъэлъагъуэкъым.

  • Цада, Гамзат Цадаса и музей

    Литературно-мемориальнэ музейр поэтым и унагъуэм 1967 гъэм къыщыгъэлъагъуащ. Ар унагъуэм и, литературэм и, еджапӏэм и тхыдэр къигъэлъагъуэ.

  • Унцукуль

    Пхъэм художественнэ щӏыкӏэм и центрхэм ящыщ. Гъущӏ насечкэр псэу промыслщ, мастерхэм я ӏэщӏэхэмрэ музеим и коллекциехэмрэ щызэхэха.

ЦӀэхэр

ЛӀыгъэхэр

  • Барти (аварбзэкӀэ)
  • Бацав (аварбзэкӀэ)

Бзылъхугъэхэр

  • Берцинай (аварбзэкӀэ)
  • Гургинай (аварбзэкӀэ)
  • Гитинай (аварбзэкӀэ)
  • Меседу (аварбзэкӀэ)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

  • Шамиль, 1797–1871

    Гимры къыщыхьа, 1834–1859 гъэхэм Дагъыстанымрэ Чечнямрэ я имам. И политикэ, динэ, зауэ ӏэщӏэр нэгъуэщӏ материалхэмкӏэ еджэу, араб бзэмкӏэ тхыгъэхэри хэту.

  • Кахаб-Росо къыщыхьа Махмуд

    Авар поэтрэ уэрэджыӏэрэ, и творчествэм нэхъыкӏэ литературэм хуэщӏащ. Биографие тхыдэхэр документальнэ пэжыпӏэхэм щхьэщыкӏыу ягъэлъагъуэн хуейщ.

  • Гамзат Цадаса

    Поэт, сатирик, просветитель. И литературнэ наследиемрэ унагъуэм и псэмрэ Цада къуажэм и музейр хуэщӏащ.

  • Расул Гамзатов, 1923–2003

    Авар поэт, усэхэм, прозэмрэ публицистикэмрэ зытхар. Цlадэ къэхъугъ; аварбзэкlэ япэу тхылъыр 1943 илъэсым къыдэкlыгъ. РГАЛИ-м и литературнэ lофшlэм и материалхэр щыlэх.

Медиа

Сурэт галлере

Сулак каньон: пейзажым и къэпщытэныр · сурэтХудожественнэ сурэт

Иллюстрациехэр порталым папщӏэ ягъэхьэзыращ ыкӏи документал сурэтхэу щыткъым.