КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Шаитли къуаджэ псыхъуэм и гъунэгъуу удзышхуэ бгылъэм и деж, Asharitdag и документ фотографие
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Цезхэр (дидойхэр)

Цезхэр

Цезхэр, е дидойхэр: Къуэблэ Дагъыстэным и къэралхэм я тхыдэ, бзэ, зэрыщыпсэухэр ыкӀи культурэ. Япэрей динхэр, чыристэныгъэм и ӀэпэӀэщӀэ ыкӀи ислъэмым и кӀэлъыкӀуэу зэрызэхэуэкӀыр, кӀыхьу зэманхэр ыкӀи шӀэныгъэ материалхэр.
Регионхэр:Дагъыстан
Шаитли · Asharitdag, 2016 · CC BY-SA 4.0

Бзэ

Цезбзэ (дидойбзэ)

Унагъо

Нахско-дагъыстанэ унагъо · цезэ Ӏыхьэ

Бэныгъ

Урысыем 14 881-р дидойу хъуныр ягъэлъэгъуагъ (2021)

Тхыдэ

Цезхэр дидойхэри. Мыр КъуэкӀыпӀэ Дагъыстаным ицӀэу зы лъэпкъым ицӀэх. СамоцӀэр «цез» формам епха; «дидой» цӀэр ӀэщӀэныгъэ тхыгъэхэм куэду хэгъэхьагъ. Дидо историе областыр тхыгъэ зэмылӀэужьыгъуэхэм нэхъ куу мыхьэнэ иӀэу щытынт.
Зыкъом лъэпкъ Ӏыхьэ бзэхэри. Цезэ гупым цезэ, гинухэ, хъваршынэ, бежтинэ, гунзибэ бзэхэр хэт. Абыхэм ябзэ зезыхьэ псори цезэ-дидойэу зэджэныр хуэмей.
Бгы лъэныкъуэ хэку. Япэрей историе щӀыпӀэр Цунтинэ районым ибгыхэм, псышхуэхэм ящхьэм, Къуршым кӀуэ гъуэгухэм епха. Мэкъумэшыр Ӏэщэгъэхъуным нэхъыбэу щытам икъэгъэзэщӀакӀуэт.
Жылагъуэхэр зэгуэтхэри. Дидойэ жылагъуэхэм къуажэм иунафэщӀыныр яӀыгът, зэгуэтхэри зэдаӀуэхэм ягъэзэщӀэн папщӀэ. А зэгуэтыныгъэм иисториер иджырей административэ районым иисторием щыщкъым.
Кавказ зауэ. 1840 гъэхэм япэм цезэ жылагъуэхэр Шамилым икъэзыхьэм хэхьа. Урыс унафэщӀыныр къыщыщӀидзам иужькӀэ округым икъэлъытаныр, администрациэ системэри зэхъуэкӀыу щыта.
Культурэм иджыпсту зэджа. А. К. Сержпутовскэм иэкспедицэ 1910 гъэм унэхэм, щыгъынхэм, Ӏуэхухэм, цӀыхухэм ятхыгъэхэр, сурэтхэри яӀыгъа. Мы материалхэм къуажэ пыухыкӀахэр, зэманым ипӀалъэхэри зэгъэпщэн ягъэхьэ.
Административэ район. Цунтинэ район 1930 гъэм декабрым и 25-м къэгъэщӀагъэ, 1944 гъэм гъэпщӀэжа, 1955 гъэм къыздэщӀа. Мы махуэхэр щӀыпӀэм иунафэщӀыным епха.
2021 гъэм иперепис. Урысые 14 881 цӀыху дидойэу зэригъэлъэгъуа, абыхэм 14 770-р Дагъыстаным. Росстатым итаблицэм дидойхэр аварэ категорием хэт; аварэ итогым арэ зэрыщыту къызэрыщӀыжынымкӀэ тӀуауэ ябжыныр къыщыгъэщӀэну.

Зэхэсыныгъэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр

Къушъхьэ общинэхэр. Кидеро, Асах, Мокок, Шаитли ыкIи адрэ къуаджэхэм ягущыIэхэр яхъумакIуагъэх. Диалектхэм ягъунэгъухэр ыкIи административэ зэхэгъэкIыныр зэгъусэу къэхъурэп. Бзэ группэр. Гинуххэр, хваршинхэр, бежтинхэр ыкIи гунзибхэр ябзэхэр яIэх. Дидой ыцIэм иисториеу ишIэгъэныр а зэхэгъэкIыныгъэхэр ыгъэпцIырэп. ЗэхэгъэкIыныр ыкIи диаспорэр. Цез гущыIэр Дагъыстаным игубгъэм, Гуырдзыем Тиви, ыкIи Турцием иобщинэхэм яхэт. Лъэпкъым игеографиер къушъхьэ ядрым нахь бэ.

Бзэ

Цезэ, е дидойэ, бзэр нахско-дагъыстанэ унагъуэм ицезэ Ӏыхьэм икъэсэу щыт бзэ. Ар аварэ бзэм идиалекткъым. «Цунтинэ» цӀэри лингвистикэ тхыгъэхэм щызэрахьэ.
РАН-м иресурсым цезэ диалектымрэ сагадинэ диалектымрэ къыхэхащ; япэрейм асахэ, кидиринэ, шаитлэ, шапихэ, элбокэ говорхэр хэт. Диалектхэм ягупӀыкӀыныр гъэсэныгъэхэм язэхуаку зэщхьэкъым.
Официалэу къэбгъэтӀысхьа тхыбзэ, литературэ нормэ зэрыщытым хуэдэу иджыри щыӀэкъым. Публикациэхэм кириллицэ хэщӀыкӀыкӀыу цезэ псалъэм ищытыкӀэхэр къызэрагъэлъагъуэ. Унагъуэм ипсалъэмрэ жылагъуэ говорхэмрэ мыхьэнэшхуэ яӀыгъ.
Аннотациэ зытет корпусым А. К. Абдулаеврэ И. К. Абдуллаеврэ ягъуэта тхыгъэхэр хэт, 2010 гъэм къыдэкӀа. Электронэ версием морфемэ разметкэр, англыбзэ переводхэри хэгъэхьа.
Иджырей лингвистхэм падежхэр, согласованиер, сложнэ предложенэхэр ядж. Мария Полинскэм и 2015 гъэм ит лэжьыгъэм цӀыху бзэм икъэпсэлъыкӀэр, цезэ придаточнэ предложенэхэм местоимениэхэм ящытыкӀэр еджэ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Ипэ зэхэщӀыкӀхэр. Ахэр фольклорым, лексикэм, этнографие зэлъэӀуэкӀхэм ыкӀи ипэ зэхэгъэуцухэмкӀэ зэджэх. ЗэгъэзэщӀэныр пэмыкӀыу ижьыгъуэ динэшхуэ пыухыкӀа къэзыгъэлъагъуэу щыткъым. ЦӀоб ыкӀи Бечед. Зэджэхэм яужь итым иныхэм яцӀэхэр къаӀуатэ. ЦӀоб ялъэгъуныр къуэшхуэхэм ыкӀи тхьэлъэӀухэм ящӀыкӀащ. Бгыхэр ыкӀи псэущхьэхэр. Будалабихэр бгыхэм ыкӀи бгъуэнщӀагъхэм щыпсэухэу ялъытэт. Уэшх-уэсым иӀэщӀэкӀхэм ипэ зэхэщӀыкӀхэр зэманым кӀэщӀыкӀыу муслъымэн дуӀахэмкӀэ зэхэту щытащ. Кристэныгъэ ӀэщӀагъэ. Лугуев ыкӀи Магомедов ар Курытым щыщ миссионэрхэм яӀэщӀагъэмкӀэ Курыт лъэхъэнэм епхых. ТхакӀуэхэм зэращӀэр къэзыгъэлъагъуэу ыкӀи ипэ культхэр кӀыхьу зэрызэхэтым яӀуатэ. Ислъамым ипэ контактхэр. Академие тхыгъэм процессым ипэм ипэ XV лъэхъэнэм ехь. Ар цез къуаджэ псоми язэхуаӀуа датэу щыткъым. XVII–XVIII лъэхъэнэхэр. Лугуев ыкӀи Магомедов ислъамыгъуэм иӀэщӀагъэм икъуэшхуэныр Хунзах ыкӀи Гидатль Курытым и кӀуэцӀым щыщ унафэщӀхэмкӀэ гъунэгъу жылэхэм папщӀэ язэпеуэным епхых. Политикэ ыкӀи дин ӀэщӀагъэхэр зэгъусэу зэхэтащ. Зэхуэмыдэу язэхуаӀуар. Асах ыкӀи Акди яхэтӀыкӀыу къыдэкӀа хъыбархэм мывэ тхьэлъэӀухэм ялъэгъухэр муслъымэнхэмкӀэ XIX лъэхъэнэм нэс зэпеуэным яӀуатэ. Ахэр щыӀэ щыхьэтхэщ. Ислъамыр зэрызэхэтар. Мэзджыдхэр, дин еджэныр, къадихэр ыкӀи жылэку зэпыщӀэныгъэхэр динэщӀэм жылэ гъащӀэм хэхьащ. ЩӀыпӀэм и хабзэхэр ыкӀи ӀэщӀэкӀхэр мащӀэ-мащӀэу зэхъуэкӀащ. Суннит традицэ. РАН-м и кӀэлъыкӀуэ справочникым цезхэм ятхьэлъэӀухэр муслъымэн-суннитхэу къызэгъэпщын. ЦӀыхухэм ятхьэлъэӀухэр ыкӀи дин ӀэщӀагъэм и кӀэлъыкӀуэныр зэхуэмыдэщ. ТхьэлъэӀухэр ыкӀи зияратхэр. Кидеро зиярат Ахмед-Дибир къызэгъэпщын. Абы и хъыбархэм муслъымэн тхьэлъэӀуныр щӀыпӀэм и уэшх-уэсым и зэхэщӀыкӀхэмкӀэ зэхэту щыт. МафӀэр ыкӀи Игби. Ижьыгъуэ тхыгъэхэм махуэр щӀымахуэ календарым, мафӀэшхуэхэмыкӀи зэдашхэ шхыным епхых. Лъэхъэнэ махуэр ислъам лунэ календарым щыщыуэ щыткъым. Совет ӀэщӀэгъэувэхэр. Къэрал политикэм дин ӀуэхущӀапӀэхэм ыкӀи еджэным яӀэщӀэгъэувэхэр зэхъуэкӀащ. Дин ӀэщӀагъэм кӀэлъыкӀуэныр унагъуэм щыщ ӀэщӀэкӀхэу кӀыхьу щытащ. XX лъэхъэнэм и кӀэухыр зэрыгъэӀэпхъуар. Жылэ дин ӀуэхущӀапӀэхэр ыкӀи еджэныр къэгъэӀэпхъуащ. Дагъыстаным папщӀэ а процессым хабзэхэм ыкӀи щӀыпӀэ ӀэщӀэкӀхэм ядопустимостьым теухуауэ зэпеуэхэр хэтащ. Ижьыгъуэ фольклор нобэ. Псэущхьэхэм, къуэшхуэхэм ыкӀи уэшх-уэсым и магием теухуа хъыбархэр нобэ цез псоми ятхьэлъэӀухэр зэхуэдэу къэзыгъэлъагъуэу щыткъым. Ахэр къуаджэхэм ыкӀи лъэхъэнэхэмкӀэ зэхуэмыдэу мэхъу.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Цезэ (дидойэ) бзэр цезэ Ӏыхьэм икъэсэу щыт бзэ.
  • Цезэ гупым тфы бзэу зэпыщӀэхэр хэт.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • 2021 гъэм иперепис: Урысые 14 881 дидойэ; Дагъыстан 14 770. Аварэ категорием хэгъэхьагъэх.

Культурэри гъащIэри

  • Кидеро щыщ XX лӀэщӀыгъуэм ипэм икъэпщӀыкӀыр РЭМ-м 1896-116 номырымкӀэ щӀэлъ.

Тхыдэ

  • Цунтинэ район 1930 гъэм декабрым и 25-м къэгъэщӀагъэ.
  • Гъэсэныгъэхэм XIX лӀэщӀыгъуэм ипэм икъэпщӀыкӀхэм ящыӀэу ялъэгъуа.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Ислам пэщIэгъуэм и хъыбар

    Мыжъохэр, къушъхьэхэр ыкӀи ипэ тхьэхэр
    КӀэсэу къэгъэлъэгъуагъэхэмрэ хэку тхылъхэмрэ ятӀысхьагъэу зэгъэпшӀы.

  2. Ортэджыр

    КыртӀыстэным щыщ христиан ӀэпыӀэгъу
    ЗэгъэшӀэхэрэм икъэгъэлъэгъуныгъэм икъэухъумэныгъэр икъэгъэлъэгъу.

  3. XV лIэщIыгъуэ

    Академие очеркым исламэм ипэ этап
    КӀыхь Ӏофыгъэм икъэгъэжьагъэм икъэбар.

  4. XVII-рэ илъэсым икӀэ ыкӀи XVIII-рэ илъэсым ипэ

    Исламэм икъэухъумэныгъэ
    Гъунэгъу центрхэм яполитикэ ӀэпыӀэгъур дин зэхъокӀыгъэхэмкӀэ зэгъусэ.

  5. XVIII илъэс

    Къуаджэ къэгъэпсэукӀэхэм ясоюзхэр
    КъэгъэпсэукӀэхэм чӀыпӀэм иӀэхэм яуправленэ шӀыкӀэхэр къахъумэ.

  6. XIX лъэхъэнэ

    Ипэ культхэм якъэухъумэныгъэ
    Асах ыкӀи Акди ятаурыхъхэм мыжъо тхьэхэм ягъэпцӀэныгъэм ипротив зэпеуныр къызэгъэлъэгъу.

  7. 1840-рэ илъэсхэм ипэ

    Шамил икъэшъоныгъэм ихэлахьэныгъэ
    ЧӀыпӀэ къэгъэпсэукӀэхэм язао ыкӀи политикэ псэукӀэр зэхъокӀы.

  8. XIX илъэсым икӀэгъуэ

    Округ администрацие
    Цез къуаджэхэр Дагъыстэным иуправленэ системэм хагъэхьэх.

  9. XIX лIэшIэгъум икIэух XX лIэшIэгъум ипэублэ

    Къушъхьэ псэукӀэм идокументированиер
    ГъогурыкӀохэр ыкӀи этнографхэр Ӏофыгъэр ыкӀи культурэр къазэгъэлъэгъу.

  10. 1910 илъэс

    Сержпутовскэм иэкспедиц
    Ӏофыгъэхэр, сурэтхэр ыкӀи хэку тхылъхэр зэхэгъэкӀы.

  11. 1917 гъэ

    Къушъхьэ Дагъыстэным икъэшъоныгъэм икъэгъэлъэгъуныгъэ
    Сержпутовскэм иӀофыгъэ этнографие кӀэлъыплъыгъэхэмкӀэ къыдэкӀы.

  12. 1926–1927 гъэхэр

    К. П. Данилинэм иӀофыгъэ
    Шъуашэм, унэм, шхыным ыкӀи Ӏэдэбхэм яматериалхэр зэхэгъэкӀыгъэх.

  13. 1930 гъэм идекэбрэм и 25

    Цунтинэ районым икъугъэныр
    Цумадинэ районым итерриторие пычIэгъэу къэгъэгъуагъ.

  14. 1936 илъэс

    Макъэ зэхэтыкIэм иджыри къэгъэлъэгъуныр
    И. В. Мегрелидзем иIофыгъо къыдокI.

  15. 1940 илъэс

    Склонением икъэгъэлъэгъуныр
    Мегрелидзем дидой склонением иджыри къэгъэлъэгъуагъ.

  16. 1944 гъэм ииюным и7-м

    Районым иупчIэныр
    Территориер Цумадинэ районым иригъэхьагъ.

  17. Советскэ лъэхъэнэ

    Дин IухьэпIэхэм ягъэпщылIэныр
    Еджэным ыкIи публикэ дин гъашIэм иусловиехэр зэхъокIых.

  18. 1955 гъэм иоктябрым и15-м

    Районым икъэгъэуцужьыныр
    Цунтинэ районэу Бежта ицентру хъуагъэу арэу къэгъэгъуагъ.

  19. 1959 гъэ

    Е. А. Бокарев икIэлъыкIуасэ тхылъыр
    «Цезские (дидойские) языки Дагестана» зыфиIо тхылъыр къыдокI.

  20. 1963 илъэс

    Бзэм икъэгъэпшъэгъуныр
    Д. С. Имнайшвили дидой, гинух ыкIи хваршин бзэхэм ятеухъу тхылъыр къыдокI.

  21. 1963 илъэсым и 1-нэ мазаем

    Къуаджэ район
    Административэ статусыр зэхъокIы.

  22. 1965 илъэсым и 12-нэ мазаем

    РайонкӀэ зэхъуэкӀыныгъэ
    Еджэри административэ реформам икIэух къыфэхъу.

  23. 1980-нэ илъэсхэм я кӀэух – 1990-нэ илъэсхэр

    Дин къэщӀэжыныгъэ
    Общинэхэм яIофшIэныр ыкIи дин еджэныр нэIуасэу зэхъокIых.

  24. 1990-рэ илъэсхэр

    Тхыгъэ публикациехэм якъэгъэлъэгъуныр
    Кириллицэ хэбзэм тет литературэ материалхэр къэхъух.

  25. 1999 илъэс

    Цез-урыс гущыIалъ
    М. Ш. Халилов игущыIалъыр къыдокI.

  26. 2000 илъэс

    Историко-этнографическэ монографие
    Лугуев ыкIи Магомедов яджыри къэгъэлъэгъуагъ.

  27. 2010 илъэс

    Цез фольклорым икъыдэкIыныр
    А. К. Абдулаев ыкIи И. К. Абдуллаев ятхыгъэхэр къыдокIых.

  28. 2015 илъэс

    ЗэхэтыкIэ гущыIэухыгъэхэм яджыри къэгъэлъэгъуныр
    Мария Полинская иIофыгъо къыдокI.

  29. 2016 илъэс

    Мифологие ыкIи ислам
    Сефербеков ыкIи Магомедов цез верованиeхэм яджыри къэгъэлъэгъуагъ.

  30. 2016 гъэм ииюным и9-м

    Шаитли идокументальнэ фотографие
    Asharitdag ифотографиер напэм хэгъэуцуагъ.

  31. 2021 илъэсым и 1-нэ мазаем

    Пэщытэм и зэман
    Урысыем 14 881 дидоец, Дагъыстаным 14 770 хэбгъэлъэгъуагъ.

  32. 2023 илъэс

    Бзэхэм яхъумакIуныр зэджыри къэгъэлъэгъуныр
    З. М. Халилова Lingforum-ым цез группэр зэджыри къэгъэлъэгъуагъ.

  33. 2024 илъэс

    Музеим ифотоальбомыр къыдэкIыныр
    РЭМ 1910 гъэм иэкспедицэ фотографиехэр къыгъэлъэгъуагъ.

Шхын

  • Хьынкӏал

    Тарихъэм и тхыгъэхэм зэмылIэшIэгъу псынэм къыхэщIыкIыу, лы, шыпсэ ыкIи шхыIэгъухэмкIэ къащыгъэхьэу щытагъ. Псынэм и формэхэр ыкIи къызэращыгъэхьэрэмэ зэхэмыкIыу щытагъ.

  • ИгъуцIэгъу зиIэ шхынхэр

    Хинкалэм и цIэрхэмкIэ лы, кIэпхъ ыкIи къуае зиIэ шхынхэр къызэрагъэлъэгъуагъ, курзэмэ ащыщхэу. Мыр пIэщIэу зы шхын Iэдэбэм и тхыгъэхэр.

  • Шэ ыкIи шхын IэшIэгъухэр

    Шъоу, къуае, тхъу, хьалыгъу, пшъэрылъхэр ыкӀи хьалыгъухэр ӀэщэгъэпсэукӀэмрэ чӀыгулэжьыгъэмрэ язэпылъ. Унагъом ишхын зэгурыӀуныгъэхэмкӀэ зэхъокӀыщтыгъ.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • ЗэдэIэпыкъуныгъ

    Лъэпкъхэмрэ гъунэгъухэмрэ яӀэпыӀэгъу мэшӀокӀэ Ӏофхэмрэ тӀысыпӀэ зэхъокӀыгъэхэмрэ яӀофыгъоу мэхьанэшхо иӀэ. Тарихъэу къэгъэлъэгъуагъэхэм лъэпкъ зэпыщӀэныгъэм икъэухъумэныгъэмрэ ӀэпыӀэгъум ишӀыкӀэмрэ язэпылъыныгъэ къагъэлъэгъу.

  • Игби ыкӀи шъэхэу зэхэлъхэр

    Тыгъэм икъэбархэм яӀэпшъэхэм сабыйхэр шъэхэу ыкӀи хьэмэлъэу зэхэлъхэу макӀо. Тыгъэм зэхэдзыгъэ джэгуныр, музыкэр ыкӀи чӀыгукъэгъэпсэукӀэм иджэгуныр зэгъэпшӀы.

  • КӀымафэм итыгъэ

    М. К. Мусаева мэзаем ипэм мафэхэр, къэшъохэр ыкӀи мафэм иджэгухэр къызэгъэлъэгъу. Мыр блэкӀыгъэм иэтнографие тхылъ, Ӏэдэб зэхэгъэкӀыгъэм иӀофыгъэ тхылъэп, ӀофшӀэныгъэу.

Щыгъын

Бзылъфыгъэм ишъуашэм кӀэкъо кӀащӀэхэр, гъончэджхэр, шъхьашъохэр ыкӀи кӀэщӀэхэр хэтщтыгъэх, хъулъфыгъэм ишъуашэм кӀэкъо, бэшмэт, чэркэс ыкӀи мэлэм ишъуашэхэр хэтщтыгъэх. Уахътэ, ныбжь ыкӀи псэукӀэм ишӀыкӀэ зэхэлъыкӀэм ӀэпыӀэгъу иӀэщтыгъэ. Жьы шъуашэр къуаджэ пстэуми зэщымыщыщтыгъэ.
1910 гъэм имузее сурэтхэм дидой къуаджэхэм яцӀыфхэм яшъуашэм икъэбархэр къахъумэ. Сурэтхэр ячӀыпӀэмрэ яуахътэмрэ зэгъусэу еджэныр Ӏофыгъ.

Къафэхэр

  • Тыгъэм икъэшъо

    Мафэм икъэшъохэр Игби итарихъэу къэгъэлъэгъуагъэхэм къахэхъы. Къэшъор зэхэдзыгъэ гъэмахуэ Ӏофыгъэм иӀофыгъ.

  • Шъэхэу зэхэлъхэр ыкӀи сценэм иджэгун

    Шъхьашъохэр, кӀэлъыкӀухэр ыкӀи музыкэр тыгъэм иджэгуныр зэгъэпшӀы. Ансамблым иджэгугъэу кӀэлъыкӀор къуаджэм ишӀыкӀэхэр зэхъокӀыщтыгъэх.

Музыкэ

Народнэ творчествэм иунэм иӀофыгъэхэм «Дидо» ыкӀи «Цези» ансамблхэр, цез ыкӀи авар уэрэдхэр яджэгун, пандур ыкӀи зурнэ яшӀыныр къызэгъэлъэгъу. Мырхэр чӀыпӀэм имузыкэ псэукӀэм икъэбарх.
Жэбзэ культурэм таурыхъхэр ыкӀи адрэ къэбархэр хэтх. Цез текстхэм якорпус язэхэгъэкӀыгъэмкӀэ яджэгун ыкӀи къэбархэм ябзэ шӀыкӀэхэр зэгъэшӀэныр Ӏофыгъ.

ӀэщӀагъэхэр

  • ШъуапӀэ

    Кидеро щыщ 1900-рэ илъэсхэм ипэм ишъуапӀэ Урыс этнографие музеем хъумэ. Пхъэ крестовина ыкӀи цым ищыкӀэхэр унагъом иӀофыгъэм икъэбарх.

  • Цыр, пхъэр ыкӀи мыжъор

    Унагъом иӀофыгъэхэм шъуашэр, кӀэлъыкӀухэр ыкӀи унэшӀыныр зэгъэпшӀыщтыгъэх. ЯшӀыкӀэхэр къушъхьэ псэукӀэм иӀэхэм яматериалхэм язэпылъ.

  • Унэр ыкӀи Ӏофыгъэ унэхэр

    Сержпутовскэм исурэтхэм унэхэр, кӀэлъыкӀухэр, кӀэщӀэ унэхэр ыкӀи кӀыкъухэр къагъэлъэгъу, къуаджэхэм яунэшӀыкӀэ зэгъэшӀэныр Ӏофыгъ.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Кидеро

    ЧӀыпӀэм икъэгъэпсэукӀэхэм ятарихъэу ицентр. ИцӀыфхэр ыкӀи яӀофыгъэхэр 1900-рэ илъэсхэм ипэм имузее коллекциехэм къагъэлъэгъу.

  • Шаитли

    Цез къуаджэ, ибзэ зэхъокӀыгъэ иӀэу. Документалэ сурэтым иунэшӀыкӀэр ыкӀи къушъхьэ къуапӀэр 2016 гъэм ииюным къызэгъэлъэгъу.

  • Асах ыкӀи Акди

    Мы къуаджэхэм пшъэшъэ мыжъохэм ыкӀи дин псэукӀэм изэхъокӀыгъэм яхьылӀэгъу таурыхъхэр къахэкӀыгъэх.

  • Тиви ыкӀи къушъхьэ кӀыбым икъэгъэпсэукӀэхэр

    РАН иресурсым КыртӀыстэным Тиви цез бзэр, Дагъыстэным икъэгъэпсэукӀэхэм ыкӀи диаспорэм цез бзэр къызэгъэлъэгъу.

ЦIэхэр: къэгъэсэбэпыныгъэхэр

ЛӀыгъэхэр

    Бзылъхугъэхэр

      ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

      • А. К. Сержпутовскэ

        Этнограф, 1910 гъэм иэкспедицэм дидойхэм якультурэм икъэбархэр, Ӏофыгъэхэр ыкӀи сурэтхэр къахъумэгъ.

      • С. А. Лугуев ыкӀи Д. М. Магомедов

        Дидойхэм ятарихъэ-этнографие зэгъэшӀэныгъэм иавторх, тхылъхэмрэ хэку Ӏофыгъэхэмрэ ятӀысхьагъэу.

      • А. К. Абдулаев ыкӀи И. К. Абдуллаев

        Цез фольклор текстхэр зэхэгъэкӀыгъэхэр, 2010 гъэм икъэгъэлъэгъуагъэм ыкӀи аннотацие электрон корпусым хэтхэу.

      • М. Ш. Халилов

        1999 гъэм ицез-урыс гущыӀалъэм икъэгъэпшӀыгъэ, бзэм изэгъэшӀэныгъэм хэтэу.

      Медиа

      Сурэт галлере

      Шаитли къуаджэ, Цунтин район. Asharitdag · 2016 гъэм и июным и 9-м · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 InternationalAsharitdag · CC BY-SA 4.0 International · WebP-м и конверсие · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Asharitdag, 9 June 2016; converted to WebPСурэт

      Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.