КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Къуаджэ Тпиг къушъхьэ къуэм икIыпIэхэм: AGUL-DAG идокументальнэ фотографие
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Агулхэр

Агъулар

Агулхэр: Къыблэ Дагъыстаным общинэхэм ятарихъ, бзэр, культурэр ыкIи зэхэтыкIэр. Япэм щыщ динхэр ыкIи исламым зызэригъэшIэгъэкIырэ этнографием ыкIи Рич ититIыгъэхэм ядэныхэмкIэ, зэфэшIыгъэ хронологиер ыкIи шIэныгъэ материалхэр.
Регионхэр:Дагъыстан
Тпиг · AGUL-DAG · CC BY-SA 3.0

Бзэ

Агулыбзэ

Унагъо

Нахъ-дагъыстанэ унагъокI · лезги пкъыгъо

Бэныгъ

Урысыем 34 576 (2021 гъэм и перепис)

Тхыдэ

Къыблэ Дагъыстаным и лъэпкъ. Агъулыхэр, е агъулыр, къушъхьэ Дагъыстаным и лъэпкъыжь. Я тарихъ лъэпкъ къэсэхэр IахьылIэу Агъул ыкIи Курах районхэм хэт. Лъэпкъыр зы район и гъунэгъухэм тефэжьэу щыс.
Ипэ цIэхэр ыкIи зэгъэщIэгъэныр щыгъэпIэныр. Къыблэ Дагъыстаным и тарихъыр Кавказ Албание ыкIи курыт лIэшIэгъухэм я Лакз контекстым хэгъэуцуауэ зэджэ. Жъы территориал ыкIи зэхэгъэуцуа цIэхэр иджырей лъэпкъым е къэралым пэщIэуэ зэгъэщIэгъэнхэу щымыгъэпIэ.
Курыт лIэшIэгъухэм я тхыбзэ культурэ. Ричэ арабэ унэу тхыгъэхэр, эпитафиехэр ыкIи динэ тхыгъэхэр иIэ. АхэмкIэ общинэр, Iэзэхэр ыкIи динэ Iунагъор датэ зэпытэу зэджэ.
Ричэ и пIэщIэныр. 1239 гъэм октябр–ноябр мазэхэм цIыфхэр монголэ ежьэным пэщIэуэ щыс. Мэщытэшхуэр зэгъэпIэжьыгъэм ыкIи 1250 гъэм зэгъэпIэжьыгъэм теухугъэ тхыгъэхэр иIэ. А тхыгъэхэр Iофыгъом и шъыпкъэу теухугъэх.
Общинэ ыкIи IофшIэн. Къушъхьэ къэсэхэр Iэщэхэмрэ цIыкIу, зыгорэм террасэу щыт чIыгухэмрэ зэхэгъэуцуауэ щыс. Общественэ чIыгухэр ыкIи унагъо чIыгухэр зэмыкIэу зэраIэу щыс.
Гъунэгъухэм я зэпытэныр. Теджэ гъогухэр Агъулыр Дербент, Касумкент, Кумух ыкIи нэмыкI центрхэм зэпытэу щыс. Iэщэ IофшIэным и къэкIыгъэхэр ыкIи Iэзэ Iофхэр щыщэу, коцы, пхъэшъ, щэкI ыкIи Iэмэ-псымэхэр щыщэу щыс.
Административэ зэхъокIыныгъэхэр. XIX лIэшIэгъуэм агъулэ обществэхэр Урысые Дагъыстаным и Iэтагъэ системэм хэт. Иджырей районэ зэхэгъэуцуныр нэужьым къэхъугъ ыкIи япэрей обществэхэм я географиер зэригъэлъэгъуакIэп.
Тпигэ центрэу район. Агъул район 1934 гъэм сентябрым и 1-м Курах районэм и сельсоветэу 7-м къыхэкIыгъ. 1963 ыкIи 1965 гъэхэм и статусыр зэхъокIыныр административэ зэгъэпIэныгъэу щыгъ, лъэпкъыр къэхъуныгъэу щымыгъ.
Иджырей бжыгъэр. 2021 гъэм октябрым и 1-м и переписымкIэ Урысыем 34 576 агъулы къыщыщы, ахэмэ 29 253-р Дагъыстаным хэт. Ар Урысыем и лъэпкъэ бжыгъэ, дунейпсо гъэпщэнэп ыкIи гущыIэ зышIэхэм я бжыгъэп.

Зэхэсыныгъэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр

Къушъхьэхэм я гъогухэр ыкIи къэралыгъу зэхэтыкIэхэр. Агул пIэщыгъэ, керен пIэщыгъэ, кошан пIэщыгъэ, буркихан пIэщыгъэ, хпюк пIэщыгъэ, фитин пIэщыгъэ ыкIи цирхин пIэщыгъэ идиомхэр къэгъэлъэгъуах. Тпиг, Рича, Буркихан ыкIи нэмыкI къуаджэхэр япIэщыгъэ зэхэтыкIэхэр ягъэтIылъых. Диалектхэм я бжыгъэр классификацие и къэгъэлъэгъуныгъэм тегъэпсыхьа: говорэр диалект пIэщыгъэу щытэп. Къушъхьэхэр, гъэтIылъыгъэр ыкIи къалэхэр. Зэхэсыныгъэхэм лъэпкъым и географиер къушъхьэ къэралыгъу зэхэтыкIэхэм япIэщыгъэм къыщыкIуагъэх. Лъэпкъыгъуэр къызэрыкIыныгъэр щыщыгъэм и къэхъукIэм е зэхэтыкIэм и зэгъэщIэгъуэм къыхэкIыпIэу щытэп.

Бзэ

Лъэпкъым и цIэжь: агъулар; бзэм и цIэ: агъул чIал. Агъулэ бзэ нахъ-дагъыстанэ унагъокIэм и лезги пкъыгъом хэт. Литературэ нормэр тпигэ гущыIэкIэ зэгъэпIэу щыс; къэсэ бзэхэр куэдкIэ зэщхьэп.
Кирилл тхыбзэр 1990 гъэм августым и 10-м и № 128 пкъыгъоу тхьамыкIэмкIэ шIэгъэпIэ. Алфавитыр зэгъэпIэхэр: И. А. ыкIи Ш. А. Мазанаевхэр. Ар лъэпкъ тхыбзэщIэм и мафэ, тхыбзэ культурэм и пэублэгъу мафэп.
А. Дирр, Р. М. Шаумян ыкIи А. А. Магометов я тхыгъэхэм XX лIэшIэгъуэм и тхыдэхэр ыкIи бзэ зэщхьэпыгъэхэр къахьы. Т. А. Майсак и сборникым а материалхэр еджакIуэм ыкIи зэджэм егъэгъэзэжь.
2000 гъэхэм я пэублэгъум щыкIэ Урысыем и БзэшIэныгъэ Институтым и специалистхэр агъулэ диалектхэм я зэгъэщIэгъэныр зэдаIэу щыс. 2004 гъэм С. Р. Мерданова хпюк гущыIэм и морфологие ыкIи грамматикэ семантика теухугъэ доктор диссертациер ищIыгъ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Ипэ итэкъэжьыгъэхэр. Этнографхэм ахэр фольклорым, илъэс къэсэ обрядышъухэмрэ хэбзыкӀэ тхыгъэхэмрэ якъэӀотыкӀыгъэх. Ар научнэ реконструкци, ижьыгъэм къэнэжьыгъэ динэ тхылъыпӀэу щытэп. Тыгъэрэ Мазэрэ. Тпиг, Рич ыкӀи ягъунэгъу къуаджэхэм ятхыгъэхэм тыгъэрэ мазэрэ шыпхъурэ къуэрэу къыщыгъэлъэгъуахь. Тхыгъэхэм язэхэщыкӀыгъэхэр щыӀэх. Обрядышъухэррэ унэ псэушъхьэхэррэ. Къещэхэу къэгъэуцун, зэхъумэныгъэ Ӏофхэр ыкӀи унэ блэм иӀэрыӀуатэхэр къэтхыгъэх. Мырэхэр тарихъэу щыт Ӏэдэбхэр, агулэу щыӀэ пстэуми яӀэдэбхэр къэзыгъэлъэгъуакӀэу щытэп. Чристэныгъэ контекст. Курыт лъэхъэнэ Кавказым ичристэныгъэр регионым итарихъэм пае шъхьаӀэу щыт. Ягъунэгъу чӀыгухэм ащ иӀэныр агулэу щыӀэ пстэуми яӀофшӀэныгъэхэм ячристэныгъэ лъэхъэнэ зэгуэтэу щыӀагъэм къызэгъэпшъынэу щытэп. Ислъэмэр зэрэзэхэзэгъэгъэм. Къыблэ Дагъыстэныр ислъэмэ зэхэзэгъэгъэным ипэ итэкъэжьыгъэхэм ахэтыгъ. Динэр зэрэзэхэзэгъэгъэм зэрэщыӀэр макӀэ-макӀэу, къэсэ общинэхэм, динэ центрхэмрэ тхылъ культурэмрэ рыӀорэу къэхъугъ; зэгуэтэу динэм зэрыхэхьагъэм икъэбар щыӀэп. Рич ипэ итхыгъэхэр. Куфи тхыгъэхэр палеографиеу XI–XII лъэхъэнэхэм ягъэуцу. Ахэр къэсэстэу къэӀуатэхэм нахьышӀуэу курыт лъэхъэнэ муслъымэн хэкум иӀэныр къагъэлъэгъу. Мэщыт зэрашӀыгъэм икъэбар зэхэщыкӀыгъэу щыт. КъэӀуатэр VIII лъэхъэнэм егъэзэгъу. Дагнаследие итарихъ справкэм А. Р. Шихсаидов ипозициэ нахьышӀуэу къегъэлъэгъу: XI–XII лъэхъэнэхэм якумэ. XIII лъэхъэнэм итхылъхэр. Мэщытыр 1239 илъэсым монголхэм ятеуӀуагъэм ипэ щыӀагъ; ащ икъэгъэщӀэжьыгъэр 1250 илъэсым ягъэуцу. Ремонтым икъэбар ислъэмэм зэрыхэхьагъэм икъэбарэу щытэп. ШӀэныгъэлэжьхэррэ гъэсэгъэхэррэ. 1300–1301 илъэсхэм яэпитафием «алим» жэуапэр хэт. Адрэ тхыгъэхэм шейххэр, къадихэррэ суфий хэкумрэ къагъэлъэгъу. Пирхэррэ къэсэ гупшысэгъэмрэ. Агул къуаджэхэм муслъымэн лӀыгъэхэм ягупшысэгъэ чӀыпӀэхэр ягъэлъэпӀыгъэх. Сефербеков а Ӏофхэр ипэ итэкъэжьыгъэ къэсэ гупшысэгъэхэм зэрэзэхэзэгъэгъэм еплъыгъ. Суннитэ Ӏэдэбыр. Материалхэм агулэу щыӀэ динэӀофхэр муслъымэн-суннитэу къагъэлъэгъу. Лъэпкъэу щыныр цӀыфым идинэӀоф зэрэщытыр къызэгъэпшъынэу щытэп. Совет лъэхъэнэр. Къэралыгъэу щыт гъэпытэхэр динэ еджэнымрэ общинэхэм яӀофшӀэныгъэмрэ зэрахъуагъэх. Унэгъу хэкум обрядхэр зэрэзэхэзэгъэгъэм пстэуми ядинэм пыщӀэу щыт политикэм иӀэу къэнэжьыгъ. XX лъэхъэнэм икӀэмрэ джырымрэ. Дагъыстэным идинэ къэгъэщӀэжьыгъэр институтхэм, еджэнымрэ Ӏэдэбым ехьылӀэгъэ зэхэщыкӀыгъэхэмрэ ягъэщӀэжьыгъэх. Ащ икъэгъэлъэгъухэр общинэхэмрэ лъэхъэнэхэмрэ рыкӀэ зэхэщыкӀых. Илъэс къэсэ циклхэу тӀур. Гъэтхэмэ къэсэ тхьэмадэхэр илъэсым икъэгъэщӀэжьыгъэм епхыгъэх, муслъымэн тхьэмадэхэр мазэм икалендарым еджэх. Ӏэдэбхэм язэхэзэгъэгъэныр зэгуэтэу пстэуми яӀофшӀэныгъэу щыт обряд системэ зэрэщыӀэм къызэгъэпшъынэу щытэп.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Агъулэ бзэ нахъ-дагъыстанэ унагъокIэм и лезги пкъыгъом хэт.
  • Алфавитыр 1990 гъэм августым и 10-м и № 128 пкъыгъоу тхьамыкIэмкIэ шIэгъэпIэ.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • 2021 гъэм и переписым: Урысые 34 576; Дагъыстан 29 253 агъулы.

Культурэри гъащIэри

  • Тпигэ и шъуашэм и гурыIохэм дышъэу шъхьапIэхэр ыкIи бгыпIэхэр къахэгъэщы.

Тхыдэ

  • Ричэ и куфи тхыгъэхэр XI–XII лIэшIэгъухэм ягъэлъэгъу.
  • Ричэ и мэщытыр зэгъэпIэжьыгъэм теухугъэ тхыгъэр 1250 гъэм ехьылIэгъ.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Исламым ипэкIэ зиIэ хабзэхэр

    ЧIыгъэр, унэр ыкIи общинэр
    ГъэпсыкIэхэр кIэсэ фольклорнэ ыкIи хабзэ тхыгъэхэмкIэ ягъэпщыкIыжьыгъэх.

  2. Ишъхъэрэ ШӀыпӀэ Ортэджыр

    Къаукъаз тарихъэм Дагъыстаным икъуэкIыпIэ
    Жьы щIыпIэ цIэхэр джы этнонимхэм язэхуаку зэхуаку щытэп.

  3. VII–X лIэшIэгъухэр

    Исламым ипэ региональнэ этап
    Региональнэ периодизацие агул общинэ псэущтым и ислам къызэрыкIуагъэ гъэм къыщыгъэкIуэтэп.

  4. XI–XII лIэшIэгъухэр

    Рича и куфи тхыгъэр
    Палеографическэ датировкэм мусульман хэщIыкIыр зэрыщыIагъэр къыгъэлъагъо.

  5. 1239 гъэм и Октябр–Ноябр

    Рича и хъумэныгъ
    ТекIуэныгъэр ыкIи мэщытым иразрушэныр тхыгъэхэмкIэ ягъэлъагъу.

  6. 1242 гъэ

    Къэблэ мэщытым и тхыгъ
    Насх почерккIэ тхыгъэм культэ шIыныгъэм итарихъэр егъэхъу.

  7. 1250 гъэ

    Соборнэ мэщытым икъэгъэпщIэжьыныгъ
    Тхыгъэм монголхэм яразрушэныгъэм иужь IофшIэныгъэхэр къызэгъэпщын.

  8. 1300–1301 гъэхэр

    «Алим» термин зиIэ эпитафие
    Датировкэ зиIэ памятникым гъэсэныгъэ зиIэ мусульман хэщIыкIыр къыгъэлъагъо.

  9. XIV–XVIII илъэсхэр

    Эпиграфическэ хабзэм ипродолжение
    Ящэущтэу ӀощӀэхэмрэ яехэмрэ ятхыкӀхэм общинэрэ иӀощӀэхэрэ документациеу къагъэлъагъуэх.

  10. XVIII–XIX илъэсхэр

    Общинэ чӀыгу зэхэхьэныгъэ
    Мэкъумэш чӀыгухэм, мэкъуапӀэхэмрэ нэмыкӀ чӀыгухэмрэ зэмылӀэужьыгъуэ яӀэныгъэ формэ яӀащ.

  11. XIX лъэхъэнэ

    Урысей ӀэнатӀэгъуэ
    Дагъыстэным иадминистративнэ ӀэнатӀэгъуэмрэ иӀэнатӀэгъуэ-тхьэусыхэныгъэ формэхэмрэ зэхъуэкӀыу щыӀащ.

  12. XIX илъэсым икӀэгъуэ

    Гъуэгухэмрэ еджэныгъэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ
    Табасараным кӀуэ гъуэгу къекӀуэкӀым Дербентым икъэлъытэгъуэ зэпыщӀэныгъэр кӀэлъызохьэ.

  13. 1900-нэ илъэсхэр

    Бзэм ипэщӀэдзэ щӀэныгъэ тхыгъэхэр
    ӀэщӀэгъуэхэм яматериалхэр иужькӀэ тхыгъэхэм ящӀэныгъэ кӀэлъыкӀуэу къыдэкӀыгъуэм хэгъэхьащ.

  14. 1907 илъэс

    Адольф Дирр иӀощӀэ
    Агул бзэм итепсэлъыхьыгъэ тхыгъэхэмкӀэ къыдокӀ.

  15. 1934 илъэсым и 1-нэ мазаем

    Агул район къызэщӀаӀуэу
    Курах район къыхэкӀыу сельсовет блыщӀым къыщызэхэхащ; ицентр Тпигым щыӀащ.

  16. 1941 илъэс

    Р. М. Шаумян и грамматическэ тепсэлъыхьыгъэ
    КъыдэкӀыгъуэм бзэм итепсэлъыхьыгъэр, тхыгъэхэррэ псалъалъэррэ зэхэгъэхьащ.

  17. Советскэ лъэхъэнэ

    Дин институтхэм ягъэкъэбзэныгъэ
    Еджэныгъэмрэ обществэ дин практикэмрэ ямэхьэныгъэхэр зэхъуэкӀащ.

  18. 1953 илъэс

    Буркиханым щыщӀалэгъуэм идокументированиер
    Экспедицэ фотосурэтыр къэщӀыкӀыныгъэм икъэхъукӀэр хъумэ.

  19. XX лъэхъэнэм икум

    Еджэныгъэм иӀэтыныгъэ
    Агул къуажэхэм еджапӀэхэр, библиотекэхэррэ медицинэ ӀуэхущӀапӀэхэррэ къызэщӀаӀуэх.

  20. 1963 илъэсым и 1-нэ мазаем

    Къуажэ производственнэ район
    Районым иадминистративнэ статусыр зэхъуэкӀащ.

  21. 1965 илъэсым и 12-нэ мазаем

    РайонкӀэ зэхъуэкӀыныгъэ
    Справочникым кӀэлъыкӀуэ административнэ унафэр къыщыгъэлъагъуэ.

  22. 1970 илъэс

    А. А. Магометов иӀощӀэ
    Агул бзэм итепсэлъыхьыгъэ тхыгъэ материалкӀэ къыдокӀ.

  23. 1980-нэ илъэсхэм я кӀэух – 1990-нэ илъэсхэр

    Дин къэщӀэжыныгъэ
    Дагъыстэным муслъымэн гъащӀэм ипубличнэ формэхэр кӀэлъызохьэ.

  24. 1990 илъэсым и 10-нэ мазаем

    Алфавитым икъэбгъэныгъэ
    № 128 унафэм агул тхыбзэр къыщыгъэтӀысхьэ.

  25. 1992 илъэс

    Усэ тхылъ пэщӀэдзэр
    Камалдин Ахмедов и «Агул напевы» къыдокӀ.

  26. 2000-нэ илъэсхэм япэщӀэдзэ

    Диалектхэм яӀощӀэ проект
    ИЯз РАН-ым агул идиомхэмкӀэ зэгъусэ ӀощӀэныгъэ кӀадзэ.

  27. 2004 илъэс

    Хпюк псалъэкӀэм иӀощӀэ
    С. Р. Мерданова докторскэ диссертациер къыщыщӀыж.

  28. 2014 илъэс

    ПэщӀэдзэ тхыгъэхэм ящӀэж къыдэкӀыгъуэ
    Т. А. Майсак и тхылъ, XX лъэхъэнэм и материалхэр зэхэгъэхьауэ, къыдокӀ.

  29. 2020 илъэс

    Рич тхыгъэхэм ящӀэныгъэщӀэхэр
    Закарияеврэ Гасановрэ тхыгъэ щӀэныгъэм щымыӀэу щыта тхыгъэ тӀощӀым нэхъыбэ къагъэхьэ.

  30. 2020 илъэс

    Ричым и мемориал
    1239 илъэсым икъэхъукӀэхэм къуажэм икъэхъукӀэхэм япамятник къыщыӀуащ.

  31. 2021 илъэсым и 1-нэ мазаем

    Пэщытэм и зэман
    Урысыем 34 576 агулец щыщыгъэх, ащ 29 253 Дагъыстаным щыщ.

Шхын

  • Хьынкӏал

    ЗэмылIэужьыгъэ формэ зиIэ тхьэпсыхьэр лыкъэм, лымым е шъутымэ ягъэгъоты; зэмылIэужьыгъэ соусхэр къагъэлъагъо. Унагъом и гъэпсыкIэхэр зэщымыIэх.

  • Хьалыгъухэр ыкIи кьэтхэр

    Хьаджыгъэ шIыкIэхэр гъэмафэм и удзхэм, къэлэмым ыкIи лымым ягъэшIуагъэх. КъэкIыгъэхэр ыкIи шъутымэ шхыным иапIэу щытыгъэх.

  • Шхынхэм язэхэшIыкI

    Къуае, лым ыкIи цым къушъхьэ унагъомрэ гъунэгъу районхэм ябазархэмрэ зэпыщэх. КъэкIыгъэхэм ящыгъуэхэр къэсэным иIэныгъэхэр агъэхъуагъэх.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • ЗэдэIэпыкъуныгъ

    Лъэпкъ ыкIи гъунэгъу зэпыщэхэр IофшIэным, унагъом иджэгухэм ыкIи гугъу гъэзэщIэным ядэIэпыкъуагъэх.

  • Нысэшъу

    Тарихъэм и хабзэхэм нысэр унэмэ къыщыщIэныр ыкIи псым къыщыгъэкIуаныр яхэтыгъэх. ТIэкIу ипэкIэ зиIэ формэхэр джы унагъом и пщIэн зэфIэкIхэу щытэп.

  • Гъатхэм и къэгъэпщIэныгъ

    Гъатхэм и мафэр шхын, мафэ ыкIи зэдэджэгунхэм ядэщIыгъуагъэх. Гъэсэныгъэхэм жъыгъэ цIэхэр ыкIи вариантхэр къагъэлъагъох.

Щыгъын

Тпиг шъуашэм и гъэпсыкIэм дышъэ Iэпкълъэпкъхэр къыхигъэщыкIых: монисто, напэм ыкIи чIыпIэм и дышъэхэр, «кунем» шъхьащIыгъу, «къамар» бгырыпх, Iэпкълъэпкъхэр ыкIи IэлъыкIухэр. Нысэшъу шъуашэр нэхъ лъапIэу щытыгъ. Мыр лъэпкъ гъэпсыкIэу щыт, агулхэм япсэу шъуашэу щытэп.
Шъуашэм и гъэпсыкIэр Дагъыстаным и культурэм иджыри зэпыщэу щыт, лъэпкъыгъуэм и шъыпкъэр Iэпкълъэпкъхэмрэ дышъэхэмрэ язэхэгъэуцукIэм къыхигъэщыкIы. Документальнэ къэгъэлъэгъуным щIыпIэ, зэман ыкIи комплектым и хэщIыкIыр къэзыгъэлъагъуэ подписхэр щIэныгъэу щыт.

Къафэхэр

  • Нысэшъум иджэгуныгъ

    1953 гъэм Буркихан къыщыхъу экспедицэ фотографиер нысэшъум иджэгуныгъэхэр къызэгъэпщын. Мыр мафэм и культурэм ищыщ щыIэныгъэу щыт.

  • Сценэрэ лъэпкъ репертуарэрэ

    Республикэм и Хэгъэгъу Культурэм и Унэм и материалхэм «Агул» ансамблымрэ лъэпкъ хабзэхэм ягъэзагъэ программэхэмрэ ягъэлъагъох.

Музыкэ

Джэгухэм агул уэрэдхэр ыкIи гъунэгъухэм ярепертуарэр къыщыIуагъэх: лезги, азербайджан, даргин, лак ыкIи табасаран макъхэр. Бзэбэныр культурэ зэпыщэхэм ятарихъым епхыгъэу щыт, агул хабзэм и шъхьэзакъуэныгъэр къыщыгъэкIуэтэп.
Тхыгъэхэр, таурыхъхэр ыкIи къэбархэр къызэгъэпщыкIыгъэхэм образнэ бзэр ыкIи жьэрыIуатэ гъэщIэгъуэныгъэр зэдгъэшIэныр ягъэхъу. Т. А. Майсак и научнэ тхылъым ипэкIэ грамматическэ гъэсэныгъэхэм къызэхэкIуагъэ материалхэр зэдиубытэ.

ӀэщӀагъэхэр

  • Мыжъо архитектурэ

    Агул IофшIэхэр унэхэр, лъэмыджхэр ыкIи мэщытхэр яшIыным ягъэхьагъэх. Архитектурэм мыжъом и художественнэ гъэпсыкIэр епхыгъэу щыт.

  • Мыжъом и теплъэгъэпсыкIэрэ каллиграфиерэ

    Рича и тхыгъэхэм IофшIэхэм, мыжъо теплъэгъэпсыкIэхэм ыкIи каллиграфхэм яцIэхэр къахэщыкIых. Памятникхэр динэм ищыщ къэбархэм къыщыгъэкIуэтэп, IофшIэным итарихъэми къыщыгъэкIуэтох.

  • Дышъэрэ шъуашэрэ

    Дышъэ Iэпкълъэпкъхэр Тпиг и мафэ ыкIи нысэшъу ансамблым ищыщ лъапIэу щытыгъэх. ЗэхэгъэуцукIэр ыкIи зэрыщыгъыкIэр лъэпкъ вариантхэр зэщымыIэу ягъэлъагъох.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Тпиг

    1934 гъэм къыщыщIэу Агул районэм и административнэ центр. Итарихъэр районэм и учреждениэхэм ятарихъэм нэхъэу щыт.

  • Рича

    Мусульман культурэм и тарихъ центр. Минарет зиIэ Джума-мэщыт федеральнэ хъумэныгъэ статус иIэ.

  • Буркихан, Хпюк ыкIи Фите

    Бзэм лъэпкъыгъуэхэр зыщыгъэпщыкIыгъэ къуаджэхэр. Лъэпкъым ибзэ картэр зы литературнэ нормэм къыщыгъэкIуэтэп.

  • Рича и хъумэхэм ямемориал

    2020 гъэм 1239 гъэм монгол дзэм ятекIуэныгъэм игугъу щыгъэу къыщыгъэлъэгъуагъ. Джы памятникыр ортэджыгъэ эпиграфикэм къыщыгъэкIуэтыныгъэу щыт.

ЦIэхэр: къэгъэсэбэпыныгъэхэр

ЛӀыгъэхэр

  • ХIадад (агъулэ, жъы)
  • Багъадад (агъулэ, жъы)

Бзылъхугъэхэр

  • Бав (агъулэ, жъы)
  • ХIабаб (агъулэ, жъы)
  • БатIарбаб (агъулэ, жъы)
  • БицIибаб (агъулэ, жъы)
  • БицIируш (агъулэ, жъы)
  • БицIиччиччай (агъулэ, жъы)
  • ЦIайеваз (агъулэ, жъы)
  • ХIабавруш (агъулэ, жъы)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

  • Ш. А. ыкIи И. А. Мазанаевхэр

    1990 гъэм къыщыгъэтIысхьагъэ агул алфавитым иIофшIэхэр.

  • Салминат Гасанова

    Бзэмрэ фольклорымрэ ягъэсэныгъэ, агул бзэмкIэ егъэджэ материалхэм язэдэIэпыкъу.

  • Солмаз Мерданова

    Лингвист, хпюк говорым иIофшIэныгъэм иавтор; агул диалектхэм ягъэсэныгъэ проектэм ихэщIыкI.

  • Тимур Майсак

    Агул бзэм иIофшIэныгъэ, агул текстхэм япэ тхыгъэхэм янаучнэ тхылъыр зэхигъэуцуагъ.

Медиа

Сурэт галлере

Къуаджэ Тпиг, Агул район. Автор AGUL-DAG · Wikimedia Commons · 2014 илъэсым къыдэкIыгъ · CC BY-SA 3.0 UnportedAGUL-DAG · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP-м иконверсие · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; AGUL-DAG, published 2014; capture date unverified; converted to WebPСурэт

Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.