Арап тхыгъэхэр зытет мыжъохэр зэрытрафэхэрэгъэхэр унэм истIэным Къубачи, 2020 илъэсым исурэт

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Даргъухэр

Дарганти · Дарган

Даргинхэр (дарганти): Дагъыстэным ицIыфхэр, зэфэшъхьафыгъэхэр якъэбэкъухэмрэ даргин бзэхэмрэ яI. Тарихыр, IэщIыгъэхэр, шхыныгъухэр ыкIи хабзэхэр; япэм щыщ динхэр, чыристэныгъэ зэпышъухэр ыкIи ислъам динэр макIэ-макIэу зэхэхьэныр, хэгъэгу зэхэтыкIэ ыкIи шIэныгъэ материалхэр.

Регионхэр:Дагъыстан

Мыжъохэр зэрытрафэхэрэгъэ ыкIи тхыгъэхэр унэм икъэлащIэм, Къубачи. Сурэт PersianDutchNetwork, 2020 · CC BY-SA 4.0

Бзэ

Даргъу бзэхэрэ литературнэ даргъу бзэрэ

Унагъо

Нахско-дагестанскэ унагъо, даргин групп

Бэныгъ

Урысыем 626 601 (2021 илъэсым икъэлэшъыгъэ)

Тхыдэ

Даргинхэр ыкIи чIыгулъ обществэхэр. Даргинхэр, дарганти, Дагестаным икъэлэжьыгъэ лъэпкъхэм ящыщ. Яисторие гъащIэр къушъхьэ, къушъхьэпэ ыкIи губгъуэ чIыпIэхэм, мэзкъуаджэ обществэхэм ыкIи язэгухьэныгъэхэм ягъусэ. Егъэджэжьыгъуэ зэхэтыкIэр зыкъэмыкIыу гъунэхэр зэмызэгъэщIэу зы къэралэу къэпщыныр хъущтэп.

Къайтаг, Зирихгеран ыкIи къушъхьэ зэгухьэныгъэхэр. Курыт лъэхъэнэм и тхыгъэхэм зэмылIэужьыгъуэ политикэ ыкIи IофшIэныгъэ центрхэр ягъэлъагъуэ. Зирихгеран Кубачим епхащ; Къайтагым и тхьэмадэхэм ыкIи зэгухьэныгъэхэм ятхьэусыхэ историе иIэщ. Жьы цIэхэр егъэджэжьыгъуэ группэхэм ягъэзэщIэныр щIэныгъэмкIэ къэпщытэныр хуейщ.

Акуша-Дарго. Мэзкъуаджэ обществэ зэгухьэныгъэхэм яфедерацэр Дагестаным иполитикэм щIэхъуэпсэу щытащ. Абы и гъунэгъу владенихэм ыкIи Урысей властхэм ягъусэ зэпытыныр зэхъокIыу щытащ; обществэ институтхэр ыкIи чIыгулъ инициативэр а зэпытыныгъэм ищIэхъуэпсэу щытах.

Къуаджэхэм яспециализацэр. Мэкъумэш ыкIи IэщIыныгъэр IофшIэныгъэм ыкIи зэхъокIыныгъэм ягъусэу щытащ. Къуаджэ зыбжанэм специализацэ наIуэ къыхокIыу щытащ; Кубачи, Харбук ыкIи Амузги зэпытэу гъущI IэщIыныгъэхэм хэтащ.

Ислам ыкIи егъэджэныгъэ. Тхыгъэхэр, мэзджэдхэр ыкIи чIыгулъ тхыгъэхэм ислам макIэ-макIэу зэрахьэныр ягъэлъагъуэ. Къуаджэ зэмылIэужьыгъуэхэм ислам къащыхьэным ыкIи муслъым щIэныгъэм и зыужьыныр зэмыдэу щытащ.

Кавказ зауэр. XIX лIэщIыгъуэм ипэм Акуша-Дарго зауэ кампаниехэм ыкIи Урысей империем иджыри зэгурыIуэныгъэхэм яхэтащ. 1819 гъэм ипоходыр политикэ щытыкIэм зэхъокIыныгъэшхуэ щыхъуауэ щытащ, ау псэу зауэ ыкIи чIыгулъ унафэщIныгъэм и историер иригъэкIуэкIакъым.

Совет лъэхъэнэр. 1921 гъэм Дагестан АССР къызэращIам республикэм и лъэпкъхэм я гъащIэм административнэ щытыкIэр зэхъуэкIащ. ЕджапIэ, тхылъымпIэ, культурнэ учрежденэхэр ыкIи мэкъумэш зэхъуэкIыныр обществэхэм зэмыдэу ящыгъуэщ.

КъэпщIэныгъэхэр ыкIи гъащIэм ищIэ чIыпIэщIэхэр. Сулевкент и историем 1944 гъэм джылэм япэщIэу Шечъным ягъэкIуэныр ыкIи 1957 гъэм иужькIэ Дагестаным щIэщIа къуаджэщIэм и зэгъэпщэныр хэтащ. Мы конкретнэ щытыкIэр псэу даргинхэм япэщIэу ягъэкIуэныр зыуэ къэпщыныр хъущтэп.

Егъэджэжьыгъуэ зэхэтыкIэр. Даргинхэр Дагестаным ыкIи Урысейм и нэгъуэщI регионхэм, къалэхэм ыкIи мэзкъуаджэхэм щопсэу. 2021 гъэм икъэлъытэгъуэкIэ Урысейм 626 601 даргинецэу ялъытагъ. Ар къэралым и лъэпкъэу ялъытэныгъэщ, ау даргин бзэ псоми ябзэлъэныкъуэхэм ябжыгъэуэ е дунейпсом ибжыгъэуэ щыщтэп.

Местнэ зэгухьэныгъэхэр ыкIи бзэ зэхэщыкIыныгъэр

Зэгухьэныгъэ ыкIи местнэ хьынэныгъэр. «Даргинхэр» зыфиIорэр бзэ, тарихъ ыкIи культурэ зэхэщыкIыныгъэхэр зиIэ зэгухьэныгъэхэр зэхэухы. Акуша, Урахи, Цудахар, Губден, Къайтаг ыкIи Кубачи зэхэщыкIыгъэ местнэ тарихъхэм ящыщых. Къайтагхэр ыкIи кубачихэр. Ахэр пIэмэ-пIэмэ даргин зэгухьэныгъэшхуэм хагъэхьэх, ауэ зыгорэ местнэ цIэхэр ыкIи культурнэ зэхэщыкIыныгъэхэр яIэх. Бзэ классификацэр, этнографие гупсэр ыкIи цIыфым и зыригъэлъагъуныр зэхэщыкIыгъэ дэгъэхэу щытх. Бзэхэм я кӀэух зэхэлъхьэныгъэ щыIэп. Даргин гупсым и классификацэхэр зэхэгъэкIыгъэхэр къызэрыкIуэмкIэ зэхъокIыгъэх. Зы цифрэ бзэхэм ябэу е диалектхэм ябэу зэмызэгъэу ыкIи ипIэкIэ пIэрэп ыIуныр пшIэн; автор ыкIи гъэсэныгъэ илъэсыр къэгъэлъэгъуныр пшIэн. Миграцэр ыкIи къалэ гъащIэр. Лъэпкъ гупсым ибэныр, литературнэ бзэм ишIэныр ыкIи унэм ибзэр зэщымыIэх. ЦIыф зэхэлъхьэныгъэм иданнэхэр илъэсым ыкIи зэхэлъхьэныгъэ территорием дэгъэкIуагъэу хъуныр пшIэн.

Бзэ

Даргин бзэ зэмылIэужьыгъуэхэр нахско-дагестанскэ, е ищхъэрэ-къуэкIыпIэ-кавказскэ унагъом ящыщщ ыкIи даргин группэр ягъэзэщIэ. Къумыкъ бзэм иджыри зэпытыныгъэм къыхэкIкIэ тюрк бзэхэм ящыщыуэ къэпщыныр хъущтэп.

Официалнэ ыкIи литературнэ IофшIэныгъэм «даргин бзэ» жыхуаIэ зэдаIуэ цIэр къыщагъэсэбэп. БзэщIэныгъэхэм группэм икум бзэ зыбжанэ къыхагъэкIы; ябжыгъэр ыкIи ягъунэхэр классификацэм епхащ. ЗэмылIэужьыгъуэхэм якум и зэхэмыдэныгъэхэм зэгурыIуэныр Iэубыдыгъуэшхуэ хуищынкIэ хъущт.

Литературнэ нормэр ищхъэрэ-даргинскэ, нэхъыбэу акушинскэ лъабжьэм къыхэкIащ. Ар егъэджэныгъэм ыкIи литературэм къыщагъэсэбэп, ау псэу чIыгулъ обществэхэм я унэбзэр иригъэкIуэкIакъым.

Араб тхыкIэ, аджам, совет стандартизацэм ипэ къыщыкIащ. 1928 гъэм латин графикэр къащтащ, 1938 гъэм кириллицэр. Санжин бзэм иджыри щIэныгъэр мы зэхъокIыныгъэхэр даргин группэм и историем ягъусэу еджэ.

П. К. Услар и тхылъ «Хюркилинский язык» 1892 гъэм къыдэкIащ. Ар урахинскэ зэмылIэужьыгъуэм ипэ къыхэкIа куэдрэ зэхэгъэкIыныгъэщ; тхылъым и историческэ цIэр егъэджэжьыгъуэ даргин бзэ псоми ягъэзэщIэныр хъущтэп.

Санжин бзэр Диана Форкер и грамматикэ тхылъым щызэхэгъэкIыгъ. ЦIыкIу чIыгулъ зэмылIэужьыгъуэм и куэдрэ документацэр тхыгъэхэр ыкIи зы литературнэ стандартым къызэрымыгъэлъагъуэ бзэщIэныгъэр хъумэнымкIэ IэщIэгъэщ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Исламщӏэмыщӏэм ипэщӏэу щыӏэщтыгъэ хэщӏыкӏыныгъэхэр. Этнографие изджэныгъэхэм къызэрагъэлъагъоу, чӏыгурэ гъэпсыгъэмэ яӏофшӏэхэм ятеухъуагъэхэм, лӏыгъэ зыщыщӏэхэрэм, зэрамыгъэгъэпщӏэхэрэмрэ зэращыщыӏэхэрэмрэ яхьылӏэгъухэр къызэраӏуагъэх. Къэужьыгъэ тхыгъэхэм къэралыгъом игупшысэхэр зэдгъэшӏэн плъэкӏыщт, ау дэгъэпщӏэгъэ даргинехэм япсэущыӏэу зыкъэзымыгъэпщӏэу зыщыщыӏэгъэ динэу зэдгъэуцун плъэкӏыщтэп. Тыгъэ, мазэмрэ ощхымрэ. Цудахарэхэм ядежь Сефербековым тыгъэм пшъашъэу, мазэм къэлэм къэзышӏырэ цӏыкӏу лӏыуэ къызэригъэлъагъоу, ощхымрэ мылымрэ ямалъэхэм яхьылӏэгъухэри къызэригъэлъагъоу тхыгъ. Авторым мы малъэхэр муслъымэн хэкум ипэщӏэу щыӏэщтыгъэ гупшысэхэм язэгъэзэщӏэныгъэу къызэригъэлъагъо. Мыр этнографие интерпретациеу, датым иӏэу пэщӏэу щыӏэщтыгъэ канону арып. ЦIалла цӏэр тхыгъэхэм. Сефербековым Гильденштедт 1770-рэ илъэсхэм къызэригъэлъагъоу Zalla цӏэр къызэригъэлъагъоу тхыгъ. Къэужьыгъэ цӏэм икъэгъэлъэгъуныгъэм гупшысэхэм ятарихэу къызэригъэлъагъо, ау ар тхыгъэм ипэщӏэу макъэ илъэсхэм даргине хэкухэм псэущыӏэу зыщыщыӏэгъэ динэу зэдгъэуцун плъэкӏыщтэп. Къэтэджыпӏэмрэ унэм ишӏухъуныгъэмрэ. Цудахарэ материалхэм чӏыгурэ гъэпсыгъэм иӏофшӏэ, яужыреу къэзыгъэжьагъэ пчыхьэ, мэкъуауэхэм ядэӏэпыӏэу шъхьащэм ыӏыгъэ бзылъфыгъэ, хьалыгъум къыщыщӏыгъэ хьарып къызэраӏуагъэх. Мы малъэхэр гъэтӏылъымрэ шӏухъуныгъэмрэ яхьылӏэгъух; ахэр псэущыӏэу даргине къокӏыпӏэхэм пстэури зэращыщыӏэу, нахьыбэмкӏэ муслъымэн динэу зэращыщыӏэу зэдгъэуцун плъэкӏыщтэп. Ощхымрэ тыгъэмрэ яӏофшӏэхэр. Харбукрэ Кубачирэ 2017–2024 илъэсхэм къызэрагъэуцуагъэ хэку материалхэм ощхымыкӏэ, ощхышӏуагъэмэ яхьылӏэу шъхьащэ ӏофшӏэхэр къызэрагъэлъагъо. Ахэр къокӏыпӏэ зэхэтыкӏэхэмрэ ситуациехэмрэ яхьылӏэх; ахэр псэущыӏэу даргине пстэуми яшӏыкӏэу къызэрагъэлъагъун плъэкӏыщтэп. Чыристэн лъэужьхэррэ атрибуцием ишӏэныгъэмрэ. Куэдрэ лъэхъанэу Дагъыстэн динкӏэ зэхэмытыгъэщтыгъ. Къэгъэпщӏэгъэ мыжъом, къэлъэгъуагъэхэмрэ гъогуакӏохэм яхабархэмрэ зэдгъэшӏэкӏэу, памятникым идатым, къызэрыкӏыгъэ чӏыпӏэмрэ цӏыфыхэм ядиным игупшысэмрэ зэдгъэпэщын фае. Зы мотивым пстэури цӏыфыхэр чыристэн динэу зэращыщыӏэгъэ къызэригъэлъагъоу плъэкӏыщтэп. Чыристэн зэпыщӏэныгъэхэм яхьылӏэу зыфаемыӏэрэр. Алиевым миссионерхэм язэпыщӏэныгъэхэр, къэралыгъом итаурыхъхэррэ тарихэу цӏэхэррэ къызэригъэлъагъоу, чыристэн динэр зэрэзымызэгъэщӏэгъэу къызэригъэлъагъо. Иреконструкциехэр зыщыщыӏэгъэ свидетелствэ пстэуми яшӏыкӏэмэ ягъэпэщыгъэу зэдгъэпэщын фае. Даргине пстэури зызэманым чыристэн динэу зэращыщыӏэгъэу иӏофшӏэм материалхэм къызэрагъэлъагъоу плъэкӏыщтэп. Исламэр зэрэзызыгъэщӏэгъэ. Процессыр муслъымэн центрхэм язэпыщӏэныгъэхэм, проповедникхэм, политикэ зэпыщӏэныгъэхэмрэ зауэ зэхэухэмрэ ягъогу къэкӏуагъэ. Даргине хэкухэм куэдрэ лъэхъанэу тхыгъэхэррэ къэралыгъом ихабархэррэ мэхьанэшху; арабхэр Дербент къэзыкӏуагъэхэр къушъхьэ къуаджэхэм пстэури исламэу зэращыщыӏэгъэу къызэригъэлъагъоу плъэкӏыщтэп. Исламэр зэрэзызыгъэщӏэгъэ къэралыгъом ицентрхэр. Дагъыстэным иакадемие тарихэм динэу кӀэу исламэр зэрэзызыгъэщӏэгъэм пэщӏэу къэралыгъом ипоходхэмэ анэмыщӏэу, къэралыгъом ипачъыхьхэмрэ центрхэмрэ язэпыщӏэныгъэхэри къызэригъэлъагъо. Уркарах, Калакорейшрэ Аштырэ динэу культурэм икъэзыгъэлъагъохэу щыщыӏагъэх. Зэпыщӏэныгъэхэмрэ еджэныгъэхэмрэ къуаджэхэр зэпызыщӏэхэу, зэманэу зэмызэгъэщӏэхэу исламэу зэращыщыӏагъэх. Калакорейшрэ тхыгъэ свидетелствэхэр. Калакорейшым иджамие, михрабрэ эпитафиехэрэм Кайтагым иислам культурэ зэдгъэшӏэн плъэкӏыщт. Къэзыгъэуцуагъэхэм курайшитэу зэращыщыӏэгъэ таурыхъыр таурыхъэу къэгъэлъэгъун фае, датым иӏэу тхыгъэхэм къыщыщымыкӏыщтыгъэу. Кубачирэ исламэу зэрэщыщыӏэгъэм идатымрэ. Дагъыстэным иакадемие тарихэм Кубачи 1306 илъэсым шейх Хасан идэӏэпыӏэныгъэкӏэ исламэу зэрэщыщыӏэгъэ хабар къызэригъэлъагъо. Мыр тарихэу реконструкцием къыщыкӏыгъэ къэралыгъом идатым, ау даргине пстэури исламэу зэрэщыщыӏэгъэ зы илъэсым идатымэ арып. «Динэу зимыӏэхэм» яхьылӏэу хабархэр зэрэщеджэщт. Зауэ зэхэухэм ягугъэхэр цӏыфыхэм ядиным икъэгъэлъэгъуныгъэу арып. Дагъыстэным иакадемие тарихэм итхыгъэхэм Тимурым мы цӏэр зауэм иполитикэу зэригъэпщӏэгъэу къызэригъэлъагъо, Кайтагымрэ Зирихгеранэмрэ исламэр зэрэщымыӏэгъэу ишагъэу къызэригъэлъагъоу плъэкӏыщтэп. Суннитэу динэу зэхэтыкӏэ. Тарихэу муслъымэн даргинехэм ягъусэ суннитэу исламэр, нахьыбэмкӏэ шафиитэу правэу школэм идинэу зэхэтыкӏэу щыӏагъ. Къэралыгъом икъокӏыпӏэ, еджэныгъэрэ динэу авторитетхэмрэ шӏэныгъэм икъэзыгъэлъагъохэу щыщыӏагъэх; цӏыфым икъокӏыпӏэ динэу шӏэныгъэм икъэгъэлъэгъуныгъэу арып. Адатрэ муслъымэн правэрэ. Къэралыгъом иправэмрэ шариатым инормэхэмрэ зэпыщӏэныгъэхэу щыщыӏагъэх, зэхэмыкӏыщтыгъэхэри щыӏагъэх. «Кайтаг-Дарго изакъонхэм ясвод» къокӏыпӏэ зэхэтыкӏэм иправэу псэукӏэ зэдгъэшӏэн плъэкӏыщт, къэралыгъом иадетхэр пстэури динэу тхыгъэхэм зэдэгъэпэщыщтэу. Унэгъу зэхэтыкӏэхэррэ къэралыгъом икультурэрэ. Кубачи нысэщэм динэу гупшысэхэр, унэгъу зэхэтыкӏэ, мафэм ищыгъынхэррэ ӏофшӏэхэррэ зэхэтхэу щыӏагъэх. 2017–2018 илъэсхэм иджэныгъэм къокӏыпӏэ комплексрэ къалэм икъэзгъэщӏэгъэ зэхъокӏыныгъэхэр къызэригъэлъагъо. Советэу лъэхъан. Динэу антирелигиозэу политикэм учреждениехэррэ публикэу практикэрэ зэригъэкъэчӏэгъэх. Ау унэгъу шӏэныгъэррэ къэралыгъом идинэу гупшысэррэ къэзыгъэлъэгъохэу щыщыӏагъэх. Къокӏыпӏэхэм ятарихэр конкретнэ документхэм яджэныгъэу фае, динэр пстэури зэрэщымыӏэжьыгъэу гупшысэу арып. СССР зэрэзыгъэпсэуагъэм яуж. Динэу еджэныгъэ учреждениехэр зэраӏухыгъэхэр, кӀэу зэпыщӏэныгъэхэррэ шӏыкӏэу практикэхэм яхьылӏэу зэхэухэхэррэ Дагъыстэным икъэралыгъом ипсэукӏэм ищыщхэу щыщыӏагъэх. Иджэныгъэхэм «исламэу къэзыгъэтэджыгъэ» цӏэ зыфэраӏуагъэ процессхэм язэхэмытыкӏэу къызэригъэлъагъо. Непэ динэу псэукӏэ. Ураза-байрам, Курбан-байрам, бэрэскэшхуэ дуӏэрэ унэгъу зэхэтыкӏэхэррэ муслъымэн къокӏыпӏэхэм мэхьанэшху. Даргинехэм ягъусэ динэм ишӏыкӏэ зэмызэгъэу цӏыфэхэр щыӏэх; тарихэу хэку тхыгъэхэр непэ псэущыӏэу динэу пстэуми ястатистикэу къызэрагъэлъагъун плъэкӏыщтэп.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

Даргин группэр нахско-дагестанскэ бзэ унагъом икъэлъэшъу.
Группэм ибзэхэр зэхагъэкIыныр зэджэщ зэдэгъэуцуакIэмэ.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

Россием 2021 гъэм икъэлъытэгъуэкIэ 626 601 даргинецэу ялъытагъ.

Культурэри гъащIэри

Кубачи, Харбук ыкIи Амузги зэпытэу IофшIэныгъэм ыкIи зэхъокIыныгъэм ягъусэхэу щытыгъэх.

Тхыдэ

Даргин обществэхэм ислам зэрахьэныр макIэ-макIэу ыкIи чIыпIэ зэхэмыдэу щытыгъ.
Даргин театрыр 1961 гъэм сентябрэм и 11-м къызэIуихьагъ.

Хронологиер нахьыбэу

Курыт лӀэшъхьэхэр
Кайтагрэ Зирихгеранрэ
тхыгъэ свидетельствэхэм зэщхьэщыкӀ политическэ центрхэррэ ӀэщӀагъэ центрхэррэ къагъэлъагъуэ.
X лъэхъэнэм и кӀэух, академическэ реконструкциемкӀэ
Къэращэхэм ящыщ зыбжанэм ислъам дин зэрызэрахьэ щӀыдзапӀэр
1996 гъэм и Дагъыстаным и историем мы зэманым дарги къэращэхэмрэ Кайтагымрэ ислъам дин зэрызэрахьэ щӀыдзапӀэр егъэубыдэ. Ар зэгъэпщӀа реконструкциэщ, лъэпкъыр зы махуэм ислъам дин зэрыригъэхьам и датэкъым.
XI–XIII лъэхъэнэхэр
Муслъымэн эпиграфикэ
Кайтагымрэ гъунэгъу щӀыпӀэхэмрэ я тхыгъэхэм ислъам диныр мащӀэ-мащӀэу зэрызэрахьэр къагъэлъагъуэ.
XII–XIII лъэхъэнэхэр
Калакорейш и михраб
Тхыгъэ зиӀэ памятникыр муслъымэн архитектурэм и къэхъукӀэм пыщӀащ.
1306 гъэ, историческэ хъыбарымкӀэ
Къубачи цӀыхухэм я ислъам дин зэрыригъэхьар
Академическэ гъэсэбэпыныгъэм Ӏуэхугъуэр шейх ХасанкӀэ пыщӀащ; датэр мы къуаджэм ехьыщ.
XIV лъэхъэнэм и щӀыдзапӀэ
Ашты мэзчэтыррэ зирихгеранхэм я ислъам дин зэрыригъэхьаррэ
Мэзчэтыр зэращӀам теухуа тхыгъэ свидетельствэр зирихгеранхэм ислъам диныр зэрыщыгъэувыӀам пыщӀащ; къэӀуэтэгъуэр къуаджэ пыухыкӀам и Ӏуэхугъуэщ.
XIV–XV лъэхъэнэхэр
Политическэ хьэлэм и зэхъокӀыкӀэхэр
Зауэ кӀуэныгъэхэмрэ гъунэгъу къэращэхэм я зэпыщӀэныгъэмрэ хэкум и зэхэтыкӀэр зэрахъокӀы.
1494 гъэ
Дарги тхыгъэхэм араб хьэрфкӀэ япэ зэрахьар
Каймаразов XV лъэхъэнэм и кӀэух тхылъ кӀэщӀхэм теухуауэ къэӀуэтэгъуэщ. Ахэр тхыныгъэ ӀэщӀагъэм и свидетельствэхэщ, бзэр къыздикӀам и датэкъым.
1507 гъэ
Жьы тхылъым хэт датэ зиӀэ дарги тхыгъэ
М.-С. Саидовым 1960 гъэм къыгъуэта тхыпкъы цӀыкӀур 1507 гъэм ирегъэщӀ. Къыгъуэтам къегъэлъагъуэ араб графикэр жылагъуэ псалъэм папщӀэ зэращӀар.
XX лӀэщӀыгъуэм нэгъунэ
Арабографическэ тхыгъэм и зыужьыныгъэ
Даргин тхыгъэхэр Ӏэрытх тхылъыпӀэм араб ӀэщӀэныгъэмкӀэ зэгъусэу щыӀэхэр.
XVII лӀэщӀыгъуэ
Къайтаг-Дарго и хуитым и тхылъхэр
Хабзэм и хуитӀыр тхыкӀэу къызэращӀ; и текстыр историческэ контекстым хэту джызауэ.
XVIII лӀэщӀыгъуэ – XIX лӀэщӀыгъуэм и пэублэ
Къайтаг и дыщэӀухэр
Музеим и зэхуэхьэсыныгъэхэм мы зэманым и предметхэр яӀыгъ, зырыз атрибуцэхэмкӀэ.
1770-гъэхэр
Zalla цӀэм и тхыгъэ
Сефербеков Гильденштедтым мы цӀэр зэригъэтхам йоджэ. Тхыгъэм и махуэр представленэм и къыщыхьэным и зэманым щыщкъым.
XIX лӀэщӀыгъуэм и пэублэ
Акуша-Дарго региональнэ политикэм хэт
Общинэхэм я зэгухьэныр гъунэгъу унафэхэмрэ урыс унафэхэмрэ я зэпыщӀэныгъэхэм хэт.
1819 гъэ
Урыс дзэхэм Акуша-Дарго кӀуэныгъэ
Дзэ зауэм зэгухьэныр и щытыкӀэрэ имперскэ администрацэмкӀэ зэпыщӀэныгъэхэм я щытыкӀэрэ ирегъэзэщӀ.
XIX лъэхъэнэ
Батырай и поэтическэ хабзэ
ЦӀыхухэм я гъуэгурыкӀуэ Урахи къуажэм щыщ поэтым и лирическэ тхыгъэхэр яӀыгъ.
XIX лӀэщӀыгъуэм и курыт
Кубачим Ӏэщэ щӀыным и зэхъуэкӀыныгъэ
Урыс этнографическэ музеим и даннымкӀэ, еуропэ ӀэщӀэгъуэхэм я конкуренцэм шыщӀэгъуэу топхэрэ защитнэ Ӏэщэрэ ящӀыныр къэтӀысхьауэ щыта.
1859 илъэсыр
Шамил и имамат и фэхъуныгъэ
Гунибыр яубыдыныр Дагъыстаным щызэуэным и ӀуэхущӀапӀэшхуэ ирегъэкӀуэкӀ, регионым и политическэ щытыкӀэхэр ирегъэзэщӀ.
1861 гъэм и мазаем
Б. А. Дорн и гъуэгуанэ
ӀэщӀэныгъэлӀыр Кубачирэ Калакорейшрэ кӀуэ, дыщэӀу тхыгъэхэрэ тхылъхэрэ ирегъэтх.
1892 гъэ
«Хюркилинскэ бзэм» и тхылъыр къыдэкӀыныгъэ
П. К. Услар и бзэщӀэныгъэ ӀэщӀэгъуэхэм я етхуанэ томыр къыдэкӀа.
XIX лӀэщӀыгъуэм и кӀэух
Къубачи Ӏэзэхэр дунейпсо выставкэхэм
Музеим и публикацэм Ӏэзэхэр выставкэхэм хэтауэ наградэхэр къызэрахьауэ къегъэлъагъу; ӀэщӀагъэр джыным рынокхэмрэ къэгъэлъэгъуэныгъэм и формэхэмрэ хэхьа.
1913–1914 гъэхэр
Музеим и пэублэ поступленэхэр
Урыс этнографическэ музеим Кубачи къыщыщ предметхэрэ даргин лӀы костюмырэ къыхах.
1916 гъэ
МАЭ-м дыщэӀухэр къыхэхьэныгъэ
Зэхуэхьэсыныгъэ тхыгъэхэр музеим и коллекцэм и историэм хэхъуэ.
1921 илъэсым иянварэм и 20-р
Дагъыстан АССР-р къэгъэуцуныр
ВЦИК ипостановлениер республикэм иавтономнэ статусыр къэгъэлъэгъуагъ.
1926 гъэ
Л. И. Жирков и грамматикэ
Даргин бзэм и ӀэщӀэгъуэхэм я зыр къыдэкӀ, ӀэщӀэныгъэ библиографиэм хэт.
1926 гъэ
Калакорейш и тхылъхэм яджыныгъэ
А. С. Башкиров и къуажэм и курыт лӀэщӀыгъуэ памятникым теухуа ӀэщӀэгъуэр къыдэкӀ. ӀэщӀэныгъэм таурыхъхэр, архитектурэрэ эпиграфикэрэ зэрыщымыӀэу зэхигъэкӀыным йодэ.
1928 илъэс
Латинскэ графикэм кӀуэныгъэ
ТхыкӀэ стандартизацэм и щӀэуэ ӀуэхущӀапӀэр кӀадзэ.
1930 гъэ
Литературэм теухуа энциклопедическэ статьэ
Даргин литературэм теухуа пэублэ советскэ обзор къыдэкӀа; и къэпщытэныгъэхэр къыдэкӀыгъэ зэманым ирегъэлъагъуэ.
1938 илъэс
Кириллицэм кӀуэныгъэ
Кириллицэ графикэр стандартизированнэ тхыкӀэм и лъабжьэ мэхъу.
1944 гъэ
Сулевкентхэм я кӀэлъыкӀуэ гъэзэщӀэныгъэ
Зы къуажэм и цӀыхухэр Шешэным ирагъэзэщӀ; Ӏуэхур зырызэу къэгъэлъэгъуэным ирохьэлӀэ.
1954 гъэ
С. Н. Абдуллаев и грамматикэ
ӀэщӀэныгъэ библиографиэм даргин бзэм и фонетикэмрэ морфологиэмрэ теухуа ӀэщӀэгъуэр ирегъэтх.
1955 илъэс
Даргин актёрхэр ягъэхьэзырыныгъэ
Ереван театральнэ институтым и пэщӀэдзэ студиэ къыщӀащӀ.
1957 илъэс
Дагъыстаным щӀэуэ Сулевкент
Къэзгъэзэжа цӀыхухэр щӀэуэ къуажэ ящӀ; зы Ӏыхьэ цӀыхухэр къуажэжьымкӀи мэзгъэзэж.
1961 гъэм и сентябрым и 11
Даргин театрыр къызэӀуаханыгъэ
Омарла Батырай и цӀэкӀэ театрыр Избербашым щызэӀуадз.
1971 гъэ
Даргин диалектологием иочеркхэр
С. М. Гасанова и лэжьыгъэр къэзыгъэлъагъуэрэр местнэ зэхэщыкIыгъэхэм яджэуап зэдгъэуцуным икъэкIуагъэщ.
1985 илъэс
Кубачи музейнэ экспедицэу зэригъэуцуагъэр
Щыгъынхэр, Iэмэл-пхъэмэлхэр ыкIи гъэсэныгъэм ифотографиехэр зэхахых.
1990-рэ илъэсхэр
Динэ гъащIэм и зэхъокIыныгъэр
ЗэIухыгъэ динэ Iэпкълъэпкъ ыкIи гъэсэныгъэмэ я зэхэщыкIыгъэ уахътэ къаух.
1995–1997 илъэсхэр
Къэлэкъурейжым и историе-археографие экспедицэр
Дагъыстан къэралыгъу университетым и экспедицэм хьэлъэхэм я комплекс ыкIи тхылъыбзэкIэ щыIэхэр зэдгъэлъэгъуагъэх.
2001 илъэс
Dargi Folktales-ым и тхылъыкIэ къыдэкIыгъэр
Джэуапхэм я зэхэухыгъэ даргин грамматикэм и введенимэ къыдокI.
2010-гӀуэ илъэсхэр
Кольчугэхэр зэращIыным и гъэсэныгъэр
Кубачим школьнэ кружокым тарихъ ремеслэм культурнэ хьынэу егъэплъы.
2013 илъэс
Цудахар мифологием иджэуап зэдгъэуцуныр
Р. И. Сефербеков мифологие персонажхэм я анализ къыдигъэкIы. Мыр научнэ тхылъыкIэ къыдэкIыгъэ уахътэу, ауэ зэхэгъэкIыгъэ динэ шIыкIэхэм я къэхъугъэ уахътэу пIэрэп.
2017-2018 илъэсхэр
Кубачи нысащIэм и хэгъэгу зэдгъэуцуныр
Зэхэлъхьэныгъэхэр ыкIи интервьюхэр гъэсэныгъэм иджыри Iэпкълъэпкъ зэхэухыгъэр къызэрагъэлъагъуэрэр.
2020 илъэс
Санжин бзэм и грамматикэр
Дианэ Форкер и зэхэгъэкIыгъэ тхылъыкIэ зэIухыгъэ научнэ тхылъыкIэ къыдокI.
2021 илъэс
Урысыем и цIыф зэхэлъхьэныгъэр
626 601 цIыф даргин лъэпкъэу зэригъэлъагъуагъэхэр зэхэлъхьагъэх.
2022 илъэс
Кубачи нысащIэм иджэуап зэдгъэуцуныр къыдэкIыгъэр
Научнэ Iофым хэгъэхьэгъэ хэгъэгу материалхэр местнэ хабзэхэм я зэхэгъэкIыгъэмэ къыхагъэщы.
2025 илъэс
Хьэрбыкъ ыкIи Кубачи шIыкIэхэм яджэуап зэдгъэуцуныр
Научнэ статьям къэгъэгъуным ыкIи уаем и уахътэм и IофшIэныгъэхэм я материалхэр зэхэухы.
2026 илъэс
Кубачим итеу музейнэ материалхэр
Урысыем и этнографие музейм ремеслэм ыкIи Iэзэхэм я хъыбар къыдигъэкIы.

Шхын

Хьынкӏал
Этнографие материалхэм хьалыгъу, лыырэ лыкъэмрэ, ыкӏи шхэным ипорядокыр къызэраӏуагъэх. Къокӏыпӏэхэм ягъэпсыкӏэхэр зэхэмыкӏых; зы ресторанэу рецептым даргине шхэным ипстэу къызэригъэлъагъоу плъэкӏыщтэп.
Хьалыгъу, хьалыгъуц, шэмрэ шъорэ
Шхэныр мэкъумэшым, хьалыгъущӏэнымрэ ӏэхъунымрэ яхьылӏэгъу. Къэщэщыгъэ хьалыгъуцрэ мэкъумэшым икъэзгъэщӏэгъэ зэхъокӏыныгъэхэмрэ унэм ишхэныр макӏэ-макӏэ зэгъэхъуагъэх.
Мафэм ишхэн
НысащӀэм и шхынхэр ящыщ зэдэгъэхьэныр къэзыгъэлъагъуэ щӀыкӀэу щыт. Къубачи щыщ къэхутакӀуэм шхынхэм я кӀэлъыкӀуэкъым и къэгъэлъэгъуакӀуэ, ауэ абы дэмыгъэзагъэу даргин псоми яхуэфащэу щӀыгъэ хъунукъым.
Къалэмрэ къуажэмрэ я шхын
КъэӀэпхъуэнырэ къалэ щӀыпӀэм щыпсэунырэ шхынхэм я тхылъыр, шхэным и зэманыр, шхынхэр къэщэхункӀэм и щӀыкӀэхэр зэрегъэзэщӀэ. Къэхъуа шхынхэр щӀэуэ гъуэзэджэ хабзэхэмкӀэ зэдэӀэпыкъу.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

Джамаатырэ зэдэӀэпыкъунырэ
Къуаджэ зэгухьэныгъэр зэгухьэ зэдэӀэпыкъуныгъэмрэ пшъэрылъхэмрэ япӀалъэу щытащ. Унагъуэ зэпыщӀэныгъэхэрэ къуаджэм и зэхэтыкӀэри къызэрыгуэкӀ историе лъэхъэнэм иӀэу гъэлъэгъуэн хуейщ.
Къубачи нысащӀэ
Гъэсэбэпыныгъэм къызэригъэлъагъуэмкӀэ, зэхэшэчыхэр, нысэм и хьэпшыпхэр зэрашэхэр, унагъуэ зэпыщӀэхэм я хэлажьэныгъэр, махуэшхуэм и гъэлъэгъуэныгъэхэр къыхокӀ. Къалэ нысащӀэм и элементхэм ящыщ зыбжанэр иӀыгъщ, ауэ я къэлъытапӀэхэррэ я кӀэлъыкӀуэныгъэррэ зэхъокӀыу.
Ӏуэхугъуэмрэ уаехэмрэ
Уэшхрэ дыгъэрэ къэгъэувыӀэныр зэрыщыту иӀэ хьэлъэм иӀэу ящӀ Ӏуэхугъуэхэм ящыщщ, илъэс псом иӀэу датэ зиӀэ махуэшхуэм ищыщкъым.
ӀэщӀагъэлӀырэ еджакӀуэрэ
ӀэщӀагъэ зиӀэ къуаджэхэм я фольклорым ӀэщӀагъэм, лэжьыгъэм, еджэным я лъапӀэныгъэр къызэригъэлъагъуэр. ГущыӀэжьхэмрэ хъыбархэмрэ ӀэщӀагъэм и жэуапныгъэ зэхэтыкӀэр къыгурыӀэнымкӀэ къыдэӀэпыкъух.

Щыгъын

Джырыщыгъуэ щыгъыныр Дагъыстаным ипщэу зэхэтыкӀэ зиӀэу, ауэ къуаджэ къэсри зэщхьэщыкӀыу щытащ. Музеим и коллекциехэм лӀы щыгъыныгъуэ пыухыкӀам, ар къыздикӀамрэ къызэрашэм и махуэмрэ къэгъэлъэгъуэнымкӀэ къыдэӀэпыкъух, сценэм и теплъэ зэгъэпщӀам ипӀэкӀэ.

Къубачи нысащӀэ махуэшхуэм и бзылъхугъэ щыгъыныгъэхэм джанэм, щӀыӀу щыгъыным, ӀэпэщӀэлъэным я къуаджэ къэсри зиӀэ теплъэхэр хеубыдэ. Ахэр иджырей нысащӀэм зэращыгъыр гъэсэбэпыныгъэм и материалхэмкӀэ къэгъэлъэгъуащ; махуэшхуэ щыгъыныр махуэ къэс щыгъыным щыщхьэщыкӀын хуейщ.

1985 гъэм Къубачи къызэхуаха щыгъынхэм, вакъэхэм, фотосурэтхэм я коллекциехэм Ӏуэхугъуэхэррэ ахэр зэращыгъыррэ зэгъэпщэнымкӀэ къыдэӀэпыкъух. Материалрэ датэрэ нэхъ лъапӀэщ, зы комплект лъэпкъ псоми и теплъэу щытыр жызыӀэм нэхърэ.

Къафэхэр

НысащӀэ къафэ
Къубачи къафэр зэгухьэ махуэшхуэм, зэхэшэчыхэм, зэгухьэныгъэм ящыщщ. Ӏуэхугъуэм къафэм и щыпкъэныр нысащӀэ пыухыкӀахэм я гъэлъэгъуэныгъэмкӀэ зэджэщ.
Къуаджэ хэкумрэ сценэмрэ
Лъэпкъым и къэгъэлъэгъуэныгъэмрэ театрым и къэгъэлъэгъуэныгъэмрэ зэщхьэщыкӀ пшъэрылъэ зиӀэщ. Дарги лъэпкъым и музыкально-драматическэ театрыр анэдэлъхубзэкӀэ сценэм и ӀэщӀагъэр гъэпсыкӀыу щылажьэ, литературэ культурэм и зэпыщӀэныр иӀыгъыу.

Музыкэ

Уэрэд лъэпкъыгъуэм лирическэ, махуэ къэс, Ӏуэхугъуэ теплъэхэр хеубыдэ. ГущыӀэжьхэм, таурыхъхэм, уэрэдхэм лэжьыгъэр, ӀэщӀагъэр, цӀыхухэм я зэпыщӀэныгъэр къагъэлъагъуэ; лъэпкъыгъуэмрэ къэгъэлъэгъуэным и хьэлэмрэ пыухыкӀауэ къэгъэлъэгъуэн хуейщ.

Омарла Батырай дарги поэзием и классикщ, и тхыгъэхэр лъэпкъым и гум къыщынагъуэу щытащ, иужькӀэ къыдэкӀыгъэщ. Усэ тхыгъэр, жьэрыӀуатэ макъамэр, иджырей зэгъэпщӀыкӀэр тхыгъэм и щӀыӀэм и теплъэ зэщхьэщыкӀхэщ.

Батырай и цӀэкӀэ музыкально-драматическэ театрыр Избербаш 1961 гъэм къызэӀуахащ. И лэжьыгъэм дарги бзэр, драматургиер, зэдзэкӀахэр, ӀэщӀагъэ къэгъэлъэгъуэныр зэгурихьэ.

ӀэщӀагъэхэр

Къубачи гъущӀ ӀэщӀагъэ
ГъущӀым теухуэныр, тхыныр, чернь техникэхэр нэгъуэщӀхэри специализациэ яхуэхъуащ. Зы Ӏуэхугъуэ щӀыным ӀэщӀагъэлӀэ зыбжанэрэ гъунэгъу къуаджэхэрэ зэгурихьэу щытащ.
Харбукрэ Амузгирэ
ӀэщӀагъэ центрхэр лэжьыгъэ зэпыщӀэныгъэмрэ зэхуэсынымрэ ящыщщ. Ахэр къуаджэ псоми зэщхьэщыкӀыу зэрылажьэр зэщхьэщыгъэуэ къэгъэлъэгъуэн хуейкъым.
Къайтагъ дзыгъуэ
Дыщэ вышивкэхэр материалым, техникэм, орнаментым, музеим и къыздикӀамкӀэ зэджэщ. Коллекцием и цӀэр Ӏуэхугъуэ псоми зы щӀыпӀэ кӀэлъыкӀуэу щӀыным и тхьэмыщкӀэкъым.
Ӏуэхугъуэрэ и атрибуциерэ
Музеим и коллекциехэм къыхэкӀ вышивкэхэм я датэхэр, я къыздикӀахэр, зэхуахьэсхэм я тхыгъэхэр зэщхьэщыкӀщ. Мы Ӏуэхугъуэхэм гъэсэбэпыныгъэм и атрибуциерэ иужькӀэ къызэрыкӀ коммерческэ цӀэрэ зэщхьэщыгъэнымкӀэ къыдэӀэпыкъух.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

Акуша
Зэгухьэныгъэм и историческэ центр бгылъэ Дагъыстаным и политическэ, дин Ӏуэхугъуэхэр къыгурыӀэнымкӀэ къыдэӀэпыкъуэщ. И историем къуаджэ институтхэр, зэгурыӀуэныгъэхэр, зауэ Ӏуэхугъуэхэр хеубыдэ.
Калакорейш
Мэзчэтыр, тхыгъэ зиӀэ михрабыр, бэныщхьэ тхыгъэхэр Кайтаг и историем и материал лъапӀэхэщ. Къуаджэ таурыхъхэррэ документкӀэ къэгъэлъэгъуа памятникхэрэ пыухыкӀауэ къэгъэлъэгъуэн хуейщ.
Къубачи
ӀэщӀагъэ зиӀэ къуаджэр гъущӀым и художественнэ ӀэщӀагъэмкӀэ, нэгъуэщӀ культурэ центрхэм икӀи минкъищӀэ илъэсхэм яку зэпыщӀэныгъэмкӀэ щыцӀэрыӀуэщ. НапэкӀуэцӀым тет фотосурэтым Къубачи унэм и дзакӀэм хэлъ тхыгъэ зиӀэ мывэхэр къэгъэлъагъуэ.
Урахи
Къуаджэр Омарла Батырай и поэтическэ гум къыщынагъуэмкӀэ пыщӀащ. Библиотекэм и тхылъхэмрэ гъэсэбэпыныгъэхэмрэ и наследиерэ усэхэр зэрахьэм я историерэ зэджэнымкӀэ къыдэӀэпыкъух.
Сулевкент
Жьы къуаджэмрэ кӀэ къуаджэмрэ я историем шыуаным и Ӏуэхугъуэр, ӀэщӀагъэр, XX лъэхъэнэм и кӀуэныгъэхэр зэгурихьэ. Ахэр зы датэ зимыӀэ географическэ точкэу зэгуэгъэхьэн хуейкъым.

ЦӀэхэр

ЛӀыгъэхэр

Абази (даргин)
Дудеш (даргин)
Урши (даргин)
Хъубзар (даргин)
Цаиб (даргин)

Бзылъхугъэхэр

Аба (даргин)
Абазай (даргин)
Аттаба (даргин)
Жага (даргин)
Жата (даргин)
ЦIайба (даргин)
ЦIибац (даргин)
Цаибат (даргин)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

Омарла Батырай
Дарги поэзием и классикщ. И лирикэрэ уэрэд наследиерэ жьэрыӀуатэу щытащ; биографическэ Ӏуэхугъуэхэр материалхэр зэгъэпщэнымкӀэ къэгъэлъэгъуэн хуейщ.
Ахмедхан Абу-Бакар
ТхакӀуэ, драматург, сценарист, Дагъыстаным и гъащӀэм теухуа тхыгъэхэм я автор. И творчествэр дарги литературэмрэ Къубачи культурэ хэкумрэ ящыщщ.
Манаба Магомедова
ГъущӀым и художник, и лэжьыгъэр Къубачи ӀэщӀагъэм теухуа музей хъыбарым хэтщ. Автор творчествэр лъэпкъ ӀэщӀагъэм и хэкӀыгъуэкӀэ гъэпсыкӀыу щылажьэ, ауэ ар и кӀэлъыкӀуэныгъэу кӀэлъыкӀуэкъым.

Медиа

Сурэт галлере

Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.