КъыкӀэлъыкӀуэ пкъыгъуэм кӀон
Кавказ Инаслэ

Уипшъэ уигъэщын. Гъунэгъум ищыгъэ зэгъэщын. Зэдащэм ишIыгъэ хъумэныр.

Ишъхъэрэ КавказИпшъэ Кавказ
Къумухъым и Джума-мэщытым и мыжъо фасадырэ зэгъэщӀэгъуэн блэкӀыпӀэрэ, 2021 гъэм и сурэт
← Лъэпкъ пстэури

Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан

Лакхэр

Лак

Лакхэр: Къумухъымрэ Лакиемрэ я тарих, бзэр, щӀэныгъэр, балхар керамикэрэ культурэ гъэщӀэгъуэнрэ. Япэ иджыри динхэр, ислъам дин зэхэхьэныр, Къумухъым и мэщыт и тарих, зэхэхьэныгъэхэр, кӀэлъыкӀуэ хронологиерэ щӀэныгъэ материалхэрэ.
Регионхэр:Дагъыстан
Къумухъым и Джума-мэщыт. Сурэт Geoalex, 2021 · CC BY-SA 4.0

Бзэ

Лакыбзэ · лакку маз

Унагъо

Нахско-дагестанэ унагъо

Бэныгъ

Урысыем 173 416 (2021 гъэм и къэлэшъыкӀ)}

Тхыдэ

Лъэпкъыр ыкIи тарихэу ятэгъу. Лакъуахэр Дагъыстаным и лъэпкъэжъхэм ащыщых. Ятэгъу зэхэсыхьэныр Нагорнэ Дагъыстаным и гупэм епхыгъ, епэу Лакы ыкIи Кулин районхэм. Къумукъ политикэ, дин ыкIи егъэпытэнымкIэ икъэлэшъхьаIэу щытыгъ.
ЦIэр ыкIи бзэр. Тхыгъэжъхэм «къазикъумукъхэр» зыфиIорэр къахэщы. Лакыбзэр нахско-дагестанэ унагъом хахьэ. Тарихэ цIэхэм я макъэ зэдэуныр лакъуахэр ыкIи тюркыбзэ къумукъхэр зы лъэпкъыу къэщIынэп.
Гумик ыкIи курыт лъэхъэнэ Кавказ. тхылъыбзэмкIэ къэгъэлъэгъуакIэхэм Гумикыр гъунэгъу хэгъэгухэм ясистемэм хэтыр къызэрагъэлъэгъу. Мы лъэхъэнэм иджыныр зэхэгъэуцуакIэхэм, археологие материалхэм ыкIи тхыгъэхэм язэпэщыныр ащыщ. ТIоIуашъуэ географие цIэр пстэуми ятэгъу лъэпкъыу зэхэгъэуцуагъэу къэщIынэп.
Шамхалхэр ыкIи ханствэр. Къумукъ итарихэр шамхал ыпэкIэ ыкIи иужькIэ Къазикъумукъ ханствэм епхыгъ. XVIII–XIX лъэхъэнэхэм ханхэм ячIыгухэр, общинэ чIыгухэр ыкIи пщылIыхэр зэхэтыкIэу зэхэтыгъэх.
Зауэм къыщыкIуа империе унафэм нэс. 1820 гъэм урыс зауэхэм якампаниер Къумукъым унафэр зэрихъуэкIыгъ. 1859–1860 гъэхэм хан унафэр округ унафэкIэ зэхъуэкIыгъ. 1877 гъэм икъэзыIэтыгъэр лакъуа обществэхэм ягъунэгъу зэхэлъыгъ ыкIи зэгъэпцIагъэу къэуцужьыгъ.
ЩIэныгъэ ыкIи IэщIагъэ. Дин IофышIэхэр, егъэджакIохэр ыкIи IэщIагъэлIхэр Къумукъыр Кавказым иджыри зыбэ къэлэшъхьаIэхэм язэпэщыныгъэх. Али Каяев иIофшIэныр къэгъэлъэгъу динэ еджапIэр тарихэм, астрономием, бзэм ыкIи тхыгъэхэм яджыныгъэм зэрэпхыгъэр.
Совет лъэхъэнэр. 1921 гъэм Дагъыстан АССР-р къызэращIыгъэм лъэпкъым игущыIэ зэхэтыкIэ административнэу зэхъуэкIыгъ. ЕджапIэхэр ыкIи культурэ IофшIэныгъэхэр зэрагъэпэщыгъэм общественнэ зэхэтыкIэм икъэгъэзэщIэныр хэлъыгъ.
1944 гъэм икъэзыгъэкIыныр. Лакъуа унагъохэм япэщэщэр къущхьэ къуаджэхэм къызэрагъэкIыгъэу, чеченхэр зэрагъэкIыгъэ чIыгум къырагъэкIыгъэх. Новолакскэ районым икъэзыщIыкIыныр мы политикэм епхыгъ. Ар зыгъэпцIагъэу зэхэгъэкIыныу е пстэуми ялакъуа зэхэгъэкIыныу къэщIынэп.
1991 гъэм иунафэхэр ыкIи джыри зэхэгъэкIыныр. 1991 гъэм и 23-м июлым Дагъыстаным инароднэ депутатхэм ясъезд Новолакскэ районым ис лакъуа цIыфхэр зыбэ чIыгум зэрагъэкIыныр ыкIи Ауховскэ районым икъэзыгъэщIыкIыныр унафэ щIыгъ. Унафэр, къэщIыкIыныгъэ программэр ыкIи унагъохэм яшIыкIэ зэхэтыкIэр зыбэ зэманхэу щытхэ.
Джыри бэныгъэр. Росстатым итаблицэмкIэ Урысыем 2021 гъэм и 1-м октябрым зэхэгъэкIыгъэм 173 416 лакъуа къызэралъытэгъэ, ащ 162 518-р Дагъыстаным. Мыри гъунэгъу гъэпсыкIэм и лъэпкъ бэныгъэу, дунаем икъэлъытэныу е бзэм игущыIэлIхэм ябэныгъэу щымыт.

Зэгъэпэщыныгъэри къэралыгъуэхэри

Къушъхьэхэр ыкӀи гъуэгугъу. Лак общинэхэр Лак, Кулин, Новолак ыкӀи нэгъуэщӀ районхэм щопсэу, икӀи Дагъыстаным ыкӀи абы и пэшылӀэ къэралхэм я къалэхэм. ЗэрыщыӀэр зэхъуэкӀа ӀуэхущӀапӀэ зэпыщӀэныгъэхэм, миграцэхэм ыкӀи кӀэлъыгъэкӀыу зэрыгъэӀэпхъуэкӀам къыхэкӀыу. Балхар, Аракул ыкӀи нэгъуэщӀ щӀыпӀэ общинэхэр. Бзэм и щӀыналъэр административнэ районуитӀым кӀэухкъым. Вихли, Вицхи, Балхар, Аракул ыкӀи нэгъуэщӀ къуажэхэм лъэпкъым и кӀуэцӀым щӀыпӀэ бзэ ыкӀи культурэ зэхэщӀыкӀхэр яӀыгъ. Лъэпкъхэр зэхэмыгъэхьэу. Лакыбзэр нах-дагъыстан унагъуэм щыщщ, кумыкыбзэр тюрк унагъуэм щыщщ. Тхыдэ зэпыщӀэныгъэхэм ыкӀи зэдаӀыгъ политикэ контекстым бзэхэм ыкӀи цӀэхэм я зэхуаку дэлъыр имыгъэщӀэгъуэу къэнакъым.

Бзэ

Лакыбзэр, лакку маз, нахско-дагестанэ унагъом хахьэ. БзэщIэныгъэ тхыгъэхэм ар тарихэ цIэу «къазикъумукъ» зыфиIорэмкIи къахэщы.
Литературнэ нормэр къумукъ диалектым икъэлэшъхьаIэу къэщIыкIыгъ. ЧIыпIэ зэхъуэкIыкIэхэм ащыщых вицхинскэ, вихлинскэ, балхъарскэ, аракульскэ ыкIи джыри зыбэхэр. Диалект классификацием икъэгъэуцуакIэр иджыныгъэм епхыгъ.
Тхылъыбзэ IэрытхыкIэр араб графикэм къызэригъэщIагъэ. 1928 гъэм латин алфавитыр къэгъэлъэгъуагъ, 1938 гъэм къыщыкIуауэ кириллицэм икъэлэшъхьаIэу тхыкIэр къэгъэлъэгъуагъ. Графикэм икъэзгъэзэщIэныр еджапIэм, тхылъхэм якъэгъэлъэгъуакIэм ыкIи тхыгъэжъхэм ягъэхьэзырыныгъэм хэлъыгъ.
П. К. Услар ыкIи Абдулла Омаров бзэм иджыныгъэм ыкIи еджапIэ материалхэм япэкIэ Iоф щIагъэх. Омаров зэдзэкIэныгъэм, егъэджэныгъэм ыкIи фольклор зэхэгъэуцуакIэм Iоф щIагъ, егъэджакIо ыкIи иджыныгъэ Iофыр зэпхыгъэу.
Лакыбзэр унагъом, литературэм, театрым ыкIи еджапIэм къыщагъэсэбэп. Къалэ ыкIи къуаджэ зэхэтыкIэхэм сабыйхэм ягъэсэныгъэм икъэгъэуцуакIэхэр зэщымыIэх. Лъэпкъ гупым ибэныгъэр бзэм шIу зэрыгущыIэхэм ябэныгъэм фэмыдэ.

Динэрэ динхэм я тхыдэрэ

Исламым ипэгъокӏыгъэ гупшысэхэр. Кӏэух этнографие тхыгъэхэм къэралыгъуэ зэфэшъхьафхэм я сурэтхэр, жынхэр, зыщыгъэкъэбзыкӏыныгъэхэр ыкӏи зыгорэ мэзэгъу зэпэщӏэу щыӏэныгъэхэр яхъумащ. Абыхэмкӏэ япэ лакъэхэм я дунейпсо гупшысэм и ыкӏи-зыгорэхэр къэгъэзэщӏыжьыфынущ, ауэ пстэуми я ислъэмым ипэкӏэ зэгурыӏуагъэу щыта динэу зэпэщӏэу щыӏэныгъэм имызакъуэу къэгъэлъэгъуэфынущ. Зал ыкӏи Авдал. Лакъэ мифологие хабзэмкӏэ Зал нахьыжъ лъэшэу зэпэщӏэу щыӏэныгъэм и сурэтым епхыгъ, Авдал псэушъхьэ мэзхэм ыкӏи шъущӏэныгъэм епхыгъ. Ахэм я сурэтхэр муслъымэн хэкумкӏэ зэджэжьыгъэх. Гъунэгъу лъэпкъхэм ящыӏэ зэхуашӏыгъэхэр культурэ зэпыщӏэныгъэхэр къэгъэлъэгъух, ауэ зы системэм и копиеу щыӏэныгъэм имызакъуэу. Къушъхьэ, гъэпсыгъэ ыкӏи дуӏэныгъэ. Л. Б. Гмыря къушъхьэ къэщэхун пае зэфэшъхьафхэр къэгъэлъэгъуагъ, лакъэхэм ящыӏэхэр ыкӏи ахэм ящыӏэхэр. Зы обрядэ комплексэмкӏэ щыӏэныгъэхэр, священникхэр ыкӏи ислъэм дуӏэныгъэр зэхэгъэкӏыфынущ. Христианствэ: регион контекст. Ипэ кӏэщы Кавказым христианствэ миссиехэр ыкӏи зэфэшъхьаф щыӏэ культхэр щыӏагъэх. А информациехэмкӏэ лакъэхэм япэ пстэуми христианэу щыӏагъэхэу ыкӏи зы мафэ я ислъэмым икӏыгъэу къэпшӏыфынущ, ауэ нэмыкӏ доказательствэхэр щыӏэныгъэм имызакъуэу. Ислъэмэр къызэрыкӏуагъэр. Динэ кӏэщы зэхэгъэкӏыныгъэр араб походхэм, нахьыбэ политикэ зэпыщӏэныгъэхэм, проповедьым, шӏэныгъэм ыкӏи щыӏэ центрхэм епхыгъэу щытащ. Зауэм и текӏуагъэр ыкӏи цӏыфыхэм я динэм ишӏэныгъэр зэманкӏэ зэгурыӏуагъэу щыӏэп. Сыд пае зэфэшъхьаф лӏэшӏэхэр къэгъэлъэгъухэрэр. А. Г. Булатова, Л. И. Лавров иджыри къызэригъэлъэгъуагъэмкӏэ, ислъэмым икӏэухыгъэр XI–XII лӏэшӏэхэм епхыгъ, нахь ипэ къызэрыкӏуагъэм ишӏэныгъэм имызакъуэу. Ар исследовательскэ периодизациеу щыт, хэку хабзэм и мафэхэм зэгурыӏуагъэу щыӏэп. Къумукъ мэщыт ыкӏи 778–779 илъэсхэр. В. О. Бобровников кӏэух тхыгъэм егупшысагъ, Абу Муслим 162 хиджрэ илъэсым мэщытыр къызэригъэуцуагъэм теухуауэ. Ар историческэ гупшысэм ыкӏи иужькӏэ зэгъэпсыжьыныгъэхэм я шагъэуӏу, ауэ VIII лӏэшӏэм и зэман строительнэ тхыгъэу щыӏэп. Абу Муслим: историе ыкӏи хабзэ. Шӏэныгъэлэхэр зэфэшъхьаф хроникэхэр ыкӏи тхыгъэхэр зэпэщӏэу щыӏэныгъэм имызакъуэу зэгъэпсыжьыныгъэхэр, кавказ герой-исламизаторэу щытэр Хорасаным и цӏэ зыдэщыӏэм имызакъуэу. Исследованиер зы почитаемэ сурэтымкӏэ зэфэшъхьаф проповедникхэм я шэнхэр зэхэгъэкӏыфынущ. Датированнэ памятникхэм сыд къэгъэлъэгъухэрэр. Къумукъ и хьэдэгъэпсыхьэхэр араб тхыгъэхэр XIV–XV лӏэшӏэхэм яӏэу, зэгъэпсыгъэ муслъымэн культурэм и документхэу щытх. 1484–1485 илъэсхэм я тхыгъэр Умар, Ахмад и къуэ, и хьэдэм телъ, паломничествэм ехьэлӏауэ. Зы памятникым и мафэр лъэпкъым и ислъэмым икӏыгъэ мафэу щыӏэп. Суннит хабзэ. Лакъэхэм я нахьыбэ динэу щытхэм историческэу суннит ислъэм шафиитскэ хабзэм иӏэу щытащ. Обществэм и динэ хабзэр ыкӏи цӏыф пстэуми я гупшысэхэр зэгурыӏуагъэу щыӏэп. Суфи наставничествэ. Джамалуддин Гази-Кумухский накшбандийскэ наставникхэм ящыӏэу ыкӏи имам Шамиль и духовнэ авторитету щытащ. Сайфулла-кади Башларов суфи зэпыщӏэныгъэхэм я зэгъэпсыкӏэм хэлэжьагъ. Ахэр муслъымэн историем и лӏэшӏэ зэфэшъхьафхэу щытх. Шӏэныгъэ ыкӏи реформаторствэ. Али Каяев богословскэ образованиер историем, естественнэ шӏэныгъэхэм ыкӏи издательскэ лэжьыгъэм зэхэгъэкӏыгъ. А и лэжьыгъэмкӏэ муслъымэн гупшысэм и зэфэшъхьафыгъэр къэгъэлъэгъуфынущ, зы направлением имызакъуэу. Советскэ зэман ыкӏи иужькӏэ зэхъокӏыныгъэхэр. Антирелигиознэ политикэм институтхэр къызэригъэубытагъэх, ауэ шӏэныгъэхэр ыкӏи практикэхэр унагъуэхэм ыкӏи хэку обществэхэм ящыӏэу къэгъэлъэгъуагъэх. Постсоветскэ къэгъэзэщӏыжьыныгъэм мэщытхэм ягъэпсыжьыныгъэр, еджэныр ыкӏи динэ нормэм теухуа внутреннэ зэпэуцужьыныгъэхэр хэлъагъэх. Святынэхэр ыкӏи непэ гъащӏэр. Къумукъ мэщытыр псэу динэ пространствэм ыкӏи культурнэ гупшысэм я хэщыкӏыгъэу щыт. Непэ и теплъэм зэфэшъхьаф зэманхэм я ремонтхэм я лъэужьхэр хэлъх; документальнэ фотографиер средневековэ унэм и точнэ реконструкциеу къэгъэлъэгъуфынущ.

Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр

Бзэ

  • Лакыбзэр нахско-дагестанэ бзэ унагъом хахьэ.

Зэхэсынырэ бжыгъэрэ

  • Урысыем: лакъуа 173 416; Дагъыстаным: 162 518. ЗэхэгъэкIыгъэм и зэман 2021 гъэм и 1-м октябрым.

Культурэри гъащIэри

  • Балхъар керамикэр щIыкIэм къыщыщIыкIы, щIыкIэ жьгъыпIэм къыхэщIыкIыу, иужькIэ икъэгъэлъэгъуауэ ыкIи икъутауэ.

Тхыдэ

  • 778–779 гъэхэм я мафэр Къумукъ мэщытыр зэхэгъэуцуакIэм и гущыIэм иужькIэ къэгъэлъэгъуагъэ историе тхыгъэу.
  • 1944 гъэм лакъуа пэщэщэм я зэхэгъэкIыныр гъэпцIагъэу щытыгъ.

Хронологиер нахьыбэу

  1. Япэ орэдиджьэ курыт лъэхъэн

    Нагорнэ Дагестан ыкӀи и гъунэгъухэр
    ЩӀыпӀэ обществэхэм я историер КъуэкӀыпӀэ Кавказым и политическэ ыкӀи дин центрхэм я зэпыщӀэныгъэхэм хэту зегъэужь.

  2. 778–779 гъэхэр иужькӀэ и тхыгъэм

    Кумух мечетыр зэрыщыгъэувам теухуа предание
    Датэр историческэ традицэкӀэ къэпщытащ; тхыгъэр VIII лӀэщӀыгъуэм и строительнэ документэу щыткъым.

  3. XI–XII лӀэщӀыгъуэхэр, исследовательскэ датировкэ

    Лакием исламыр зэрыгъэувам
    А. Г. Булатова Л. И. Лавров и периодизацием кӀэлъыкӀуэ, дин зэрыщыгъэувам ыкӀи зэрыщыубыдым я зэхуэдэныр зэхэгъэкӀыу.

  4. XIV–XV лъэхъэнэхэр

    Кумух и мусульманскэ эпиграфикэ
    Мывэ памятникхэм араб тхыгъэхэр ыкӀи орнаментальнэ композицэхэр хъумэ.

  5. 1484–1485 гъэхэр

    Ахмад и къуэ Умар и надгробие
    Датированэ тхыгъэм паломничествэм и гъусэу иригъэлъагъуэ ыкӀи дин гъащӀэм теухуауэ свидетельствэ щыт.

  6. XVIII–XIX лӀэщӀыгъуэм и япэ Ӏыхьэ

    Ханствэр ыкӀи щӀы зэращӀыныр
    Хан щӀы, общинэ хэкӀыгъуэхэр ыкӀи зависимэ щӀы зэращӀыныр зэдэӀэщӀэу щытхэ.

  7. 1741–1743 гъэхэр

    Надир-шах и кампаниер
    Зауэ Ӏуэхур Дагестаным ирегъэхьэ ыкӀи щӀыпӀэ обществэхэм я гъащӀэ увыпӀэр зэрегъэзэщӀ.

  8. 1788 е 1792 гъэ

    Джамалуддин Гази-Кумухский и къыщалъхуагъэр
    Биографическэ сведенияхэм зэмылӀэужьыгъуэ датировкэхэр хъумэ.

  9. 1788–1789 гъэхэр

    Кумух мечетыр зэрыгъэтӀысхьам
    ИужькӀэ и историческэ тхыгъэм Мухаммад-хан и Ӏэмэгъуэм и ремонтым теухуауэ къигъэлъагъуэ; тхыгъэм и хъыбарым теухуащ.

  10. 1820 гъэ

    Российскэ зауэ кампаниер ыкӀи властым и зэхъуэкӀыныр
    Казикумухскэ владением и политическэ увыпӀэр куэду зэхъуэкӀащ.

  11. XIX лӀэщӀыгъуэм и япэрей Ӏыхьэ

    Суфий зэпыщӀэныгъэхэм я зегъэужьыныр
    Джамалуддин Гази-Кумухский куэд щӀауэ дин наставник мэхъу.

  12. 1859 илъэсыр

    Шамил и имамат и фэхъуныгъэ
    Дагестаным зауэр иухыныр щӀыпӀэ обществэхэм я политическэ увыпӀэм зэрегъэзэщӀ.

  13. 1859–1860 гъэхэр

    Округ управленэм икӀуэныр
    Казикумухскэ ханствэм округ административнэ организацэр иригъэувэ.

  14. 1865 илъэс

    Къазикъумухы тхыпкъэхэр
    Абдулла Омаровым икъугъэу иджыри зэджагъэ тхылъыр къыдокӏ.

  15. 1866 илъэс

    Джамалуддин Гази-Къумухыкъэм илӏэныгъ
    Игъэсэныгъэ хабзэр ибиографиехэмрэ истудентхэм язэпыщӏэныгъэхэмрэ ядэщыӏ.

  16. 1877 илъэс

    Дагъыстаным икъэзыухъуреихьэныгъ
    Къэзыухъуреихьэныгъэхэр лак къэралыгъуахэм яхэхьэх; аужырэм иукӏыныгъэм ягъащӏэм ехьэлӏа.

  17. 1878 илъэс

    Али Каяевы къэхъуныгъ
    Къэкъэхъущтэу историкыри просветители Къумухым къэхъу.

  18. 1894 илъэс

    Гарун Саидовы къэхъуныгъ
    Къэкъэхъущтэу поэтыри драматурги Вачим къэхъу.

  19. 1905–1906 илъэсхэр, шӏошӏэу

    Къумухы мэщытыр къызэгъэпэщыжьыныгъ
    Кӏэу тхыгъэм мэщыт къэралыгъом иӏофхэр къегъэлъагъу; илъэсыр зэджэгъэм шӏошӏэу еджэ.

  20. 1909 илъэс

    Эффенди Капиевы къэхъуныгъ
    Къэкъэхъущтэу тхакӏури зэдзэкӏакӏури Къумухым къэхъу.

  21. 1913 илъэс

    Али Каяевым ипечатнэ ӏофыгъ
    Каталогым астрономием иӏофыгъ Темир-Хан-Шурам къыдэкӏыныр къыщыгъэлъагъу.

  22. 1914 илъэс

    Къумухым театральнэ кружокыр
    Лак театрыр зэпыщӏэу щыӏэу щыӏэм итарихыр къыщыублэ.

  23. 1921 илъэсым иянварэм и 20-р

    Дагъыстан АССР-р къэгъэуцуныр
    ВЦИК ипостановлениер республикэм иавтономнэ статусыр къэгъэлъэгъуагъ.

  24. 1928 илъэс

    Латин графикэ
    Лак тхыпкъэхэр латин алфавитым нэхьэх.

  25. 1935 илъэс

    Профессиональнэ Лак театрыр
    Учреждениер мы илъэсыр ипрофессиональнэ къызэгъэпэщыныгъэм епхы.

  26. 1938 илъэс

    Кириллицэ графикэр
    Алфавитэщӏэр иджырей тхыпкъэхэм ялъэныкъуэу щыщ.

  27. 1943 илъэс

    Али Каяевы илӏэныгъ
    Гъэсакӏуэм икъэхъуныгъэр иух; иӏэщӏэгъу тхылъхэр иджыри зэджэныгъэм яобъект мэхъу.

  28. 1944 гъэ

    Лакхэм ящыщ зыкъомыр зэгъэпэщыныгъэу ягъэтӏысхьэныгъ
    Къущхьэ къуаджэхэм къыщыкӏыу унагъуэхэр чеченхэм ягъэтӏысхьэныгъэм ищӏыпӏэ щӏыналъэхэм ягъэтӏысхьэ.

  29. 1957 илъэс

    Нысащӏэ щыгъыным ифотографие тхыгъэ
    Л. Ф. Виноградова Шовкрахым нысащӏэ щыгъын щыгъу цӏыхубзыр еух.

  30. 1973 илъэс

    Лак театрым иактёрхэр зэгъэпэщыныгъ
    Ереванскэ художественнэ-театральнэ институтым иджыри зы национ студие къыдокӏ.

  31. 1980-рэ илъэсхэр

    Балхар текстилыр музейм икъэгъэпэщыгъэм
    Мы зэманым РЭМ 12196-63 ковёрыр ехьэлӏа.

  32. 1991 илъэсым ииюлым и 23-м

    Ящӏэу зэгъэпэщыныгъэм ирешение
    Дагъыстаным инароднэ депутатхэм ясъездым лак лъэпкъым ягъэтӏысхьэныгъэмрэ Ауховскэ районэр къызэгъэпэщыжьынымрэ ирешение къыщыгъэув.

  33. 1990-рэ илъэсхэр

    Дин гъащӏэр зэӏухыу къыщыублэныгъ
    Публичнэ практикэри еджэныр къызэгъэпэщыжь; лъэныкъуэщӏэхэр къэхъу.

  34. 2000 илъэс

    А. Г. Булатовам имонографие
    XIX–XX лӏэшӏыгъуэм ипэм и лакхэм яисторие-этнографие зэджэныгъэр къыдокӏ.

  35. 2006 илъэс

    Балхар коллекциер къыщыхьэныгъ
    РЭМ-ым П. К. Гаммадовам зэхуихьэса предметхэм якъэгъэпэщыгъэр ящӏ.

  36. 2010 илъэс

    Къещхэм якъэӀуапӀэ обрядхэм язэджэныр
    Л. Б. Гмырам илак материалхэмкӏэ зэгъэпщэныгъэ ӏофыр къыдокӏ.

  37. 2014 илъэс

    Къумухы художественнэ памятникхэм япубликацие
    М. М. Маммаевым ахэр региональнэ культурнэ зэпыщӏэныгъэхэм ясистемэм еплъ.

  38. 2018 илъэс

    И. Х. Абдуллаевым илак-урыс словарь
    Научнэ библиографием иджыри икъэгъэпэщыгъэ словарь къыщыгъэлъагъу.

  39. 2019 илъэс

    Абу Муслимым ищӏэныгъэм икъэджэныгъ
    В. О. Бобровниковым таурыхъхэр, хроникэхэр, тхыпкъэхэр зэгъэпщэ.

  40. 2021 илъэс

    Урысыем и цIыф зэхэлъхьэныгъэр
    Къэралым 173 416 лакхэр къыщыщӏа, ахэм щыщ 162 518-р Дагъыстаным щыӏ.

  41. 2023 илъэс

    Щӏыналъэ зэгъэпэщыныгъэм икъэджэныгъ
    З. Б. Рамазанова лакхэм ящӏыналъэ зэгъэпэщыныгъэмрэ ящӏыналъэ къэгъэпэщыныгъэмрэ теухуа ӏофыр къыдокӏ.

Шхын

  • Лакъэ хинкал

    Пцӏыкӏу-пцӏыкӏоу тестэ пычыгъуэхэр лыкъэмкӏэ ягъэхьэзырэ ыкӏи лым ыкӏи шъутыпсымкӏэ ягъэхьэзырэ. Этнографхэм зэфэшъхьаф хэку вариантхэр къагъэлъэгъух.

  • Курзе ыкӏи кӏыцӏ

    Начинкэхэм лыр, кӏэнкӏэр, бэджыдз ыкӏи гъэмахуэ мэз кӏыцӏхэр хэлъх; рецептхэр къуаджэхэм ыкӏи унагъуэхэм ящыӏэу зэфэшъхьафх.

  • Пирогхэр

    Лакъэ кухнэмкӏэ къэпхъэным, кӏыцӏым, лым ыкӏи нэмыкӏ начинкэхэм яӏэу пирогхэр щыӏэх. Ахэм ягъэхьэзырыр гъэмахуэ продуктхэм ыкӏи унагъуэ хозяйствэм епхыгъ.

  • Хьэ ыкӏи шэ продуктхэр

    Къушъхьэ гъэпсыгъэ ыкӏи псэушъхьэгъэпсыхьэныгъэм мафэ къэс рационэр къызэрагъэуцуагъэ. Зэман ыкӏи зы къуаджэм и шӏыкӏэхэм столым и хэлъыкӏэр зэхъокӏыгъэх.

  • Тхьэмафэ шхын

    Зэгурыӏуагъэ шхын ыкӏи обрядэ хьэуаным унагъуэ ыкӏи илъэс мафэхэм ящыӏэу щытащ. Историческэ описаниер зы лӏэшӏэ ыкӏи хэку практикэм ехьэлӏауэ щыт.

Адатхэр ыкӀи хабзэхэр

  • Къуажэ общинэ

    Джамаат чӏы ыкӏи хозяйственнэ ӏуэхугъуэхэм я управленэм хэлэжьагъ. Гъэпсыгъэ чӏы, мэкъупӏ ыкӏи псым я правахэр зэфэшъхьаф собственностэ ыкӏи пользованиэ формэхэмкӏэ ягъэбыдагъэх.

  • Гъунэгъухэм ягъэпэщыныгъэ

    Унэущӏэныгъэм ыкӏи хозяйственнэ лэжьыгъэхэм ящыӏэу зэгурыӏуагъэ лэжьыгъэм къушъхьэ къуаджэм и гъащӏэр къызэригъэуцуагъ. Ягъэпэщыныгъэ формэхэр общинэм и хэлъыкӏэ ыкӏи и ресурсхэм епхыгъэх.

  • Хьэщӏэ унэ ыкӏи гъогу

    ӏэнэныгъэ лэжьыгъэхэр, торговлэр ыкӏи гъогу кӏуагъэхэр лакъэ къуаджэхэр гъэпсыгъэ ыкӏи къалэ центрхэм ягъэпщылӏагъэх. Родственнэ ыкӏи гъунэгъу зэпыщӏэныгъэхэм а зэпыщӏэныгъэхэр къызэрагъэуцуагъэх.

  • Календарь ыкӏи гъэпсыгъэ

    Уае ыкӏи гъэпсыгъэм ехьэлӏауэ обрядхэр къуаджэ гъащӏэр природэ циклым епхыгъэу къэгъэлъэгъух. Лэжьыгъэхэр ыкӏи цӏэхэр къуаджэхэм ящыӏэу зэфэшъхьафх.

  • Нысэшӏэ гупшысэ

    1957 илъэсым Шовкрахэм къыщыкӏыгъэ музей фотографием нысэ джанэ ыкӏи шалэ зыщыгъэ цӏыфыбэр къэгъэлъэгъуагъ. А документхэм конкретнэ мафэ ыкӏи чӏыпӏэ къагъэлъэгъух, ауэ нысэшӏэм и описаниер пстэури ямызакъуэу.

Щыгъын

Лакъэ джанэ комплексхэр чӏыпӏэм, ныбжьым, зэманым ыкӏи назначениемкӏэ зэфэшъхьафх. Балхарскэ коллекцие РЭМ 12196 нысэ ыкӏи хьэлъэ джанэхэр, шъхьэтетхэр ыкӏи быт предметхэр яхъумащ.
Нысэ шъхьэтет чухта РЭМ-м Вихли къыщыкӏыгъэ XX лӏэшӏэм ипэ предметэу къэгъэлъэгъуагъ. Ащ шёлк ыкӏи хлопчатобумажнэ щэкӏхэр, кӏэпс лентхэр ыкӏи тесьмэр хэлъх; ар зы предметым и атрибуциеу щыт.
Балъкъэрым щыщ лӀыгъэм и цыкӀэ джанэм музейм 1930–1940-рэ илъэсхэр егъэуцуагъэх. Ащ и материалрэ и конструкцэрэ студырэм пыщӀагъэх. Иджырей сценэм и щыгъынхэр историе кӀэлъыкӀуэмэ анахьыбэмкӀэ къащыщтэп.

Къафэхэр

  • «Сапэ» хьабзэ

    А. Г. Булатова Вацилу икъэлэндэрым и гъэзэщӀакӀуэхэмрэ ащ и къафэм и элементхэмрэ ятегущыӀэ. Хэлажьэхэм яшӀыпӀэм и хабзэр муслъым пэломничествэ хабзэмкӀэ зэхагъэуцуагъэх.

  • Профессионал сцен

    Лак театрым музыкально-драматическэ сценическэ культурэр зегъэужьы. Постановкэр авторскэ лэжьыгъэу щыт, традицэр иджыри зэпкърыхыфыну.

Музыкэ

Песнэ фольклорым лирическэ, повествовательнэ ыкӀи обрядовэ сюжетхэр хеубыдэх. Авдал и мифологическэ образыр преданиэхэм къыщымынэу, лак песнэ текстхэми къыщыщы.
Фольклорыр зэхуэхьэсыныр Абдулла Омаров ыкӀи нэгъуэщӀ исследовательхэм я лэжьыгъэм епхащ. Песнэр тхыныр, ар зэдзэкӀыныр ыкӀи сценическэу иджыри къэгъэлъэгъуэныр зэмылӀэужьыгъуэ хъуманыгъэ формэхэу щытхэ.
Музыкально-драматическэ театрыр псалъэр, музыкэр ыкӀи сценическэ Ӏуэхур зэхэгъэхьэ. Иджырей репертуарэм национальнэ тхыгъэхэр ыкӀи зэдзэкӀыныгъэхэр хеубыдэ.

ӀэщӀагъэхэр

  • Балхар керамикэ

    Мастерицэхэм глинянэ жгутым къыхэщӀыкӀыу сосуд ягъэув, стеныр ручнэ кругым тегъэтӀылъыкӀыу ягъэзагъэ, ангобкӀэ ятх ыкӀи ягъэтхъу. Технологиер ыкӀи щӀыпӀэ материалхэр зэрыщытым и лъабжьэу щытхэ.

  • Текстиль

    Музеим 1980 гъэхэм Балхар къыщыхэкӀа лак цӀыкӀу кӀуэцӀыншэ ковёр щӀэлъщ, РЭМ 12196-63. Карточкэм цы нитхэр, техникэр ыкӀи къызыхэкӀар итщ.

  • ӀэщӀагъэ гъащӀэ

    Балхар коллекцэм утварь, фэ ыкӀи пхъэ ӀэщӀыгъуэхэр, щыгъын ыкӀи снаряжение хеубыдэ. Предметхэм унэм ищӀыныр зэхэгъэкӀыу, зэхуэсыныр ыкӀи мастерхэм я лэжьыгъэри зэджафыну.

ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр

  • Кумух

    Лак политическэ ыкӀи диныр зэрыщытым и историческэ центр. НапэкӀэдзым 2021 гъэм майм и 9-м ищӀа джума-мечетым и фотографие щыӀэ.

  • Балхар

    КерамикэкӀэ зэрыцӀыху лак къуажэ. Музеим технологиер зэрыщытым и описаниэм къуажэм и ӀэщӀагъэр ыкӀи ар стилизованэу къэзыгъэлъэгъуэ тхыгъэхэм я зэхуэдэныр зэхэгъэкӀыфыну.

  • Вачи

    Гарун Саидов, поэт, драматург ыкӀи публицист, и къыщалъхуа щӀыпӀэ. И наследиер иджырей лак литературэр зэрызэхэгъэувым епхащ.

  • Куркли

    Къуажэр педагог ыкӀи этнограф Абдулла Омаровым епхащ. И лэжьыгъэхэм лак гъащӀэр, бзэр ыкӀи XIX лӀэщӀыгъуэм и просвещениер зэджафыну.

  • Новолакскэ къуажэхэр

    Мы общинэхэм я историем 1944 гъэм и принудительнэ переселение ыкӀи иужькӀэ щӀыпӀэщӀэныгъэм и унафэхэр хеубыдэ. ЗэмылӀэужьыгъуэ этапхэм я тхыдэр зэпэщӀэхуэу хъуманыгъэ щӀын хуейщ.

ЦӀэхэр

ЛӀыгъэхэр

  • Барцу (лакыбзэ)
  • Бюрни (лакыбзэ)

Бзылъхугъэхэр

  • ТIутIи (лакыбзэ)
  • Нину (лакыбзэ)
  • Чава (лакыбзэ)
  • Зунзул (лакыбзэ)

ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ

  • Абдулла Омаров

    Педагог, этнограф ыкӀи П. К. Услар и сотрудник. Школ материалхэр зэхэгъэхьэным ыкӀи лак фольклорыр зэхуэхьэсыным хэтащ.

  • Джамалуддин Гази-Кумухский

    Кумух къыщыхэкӀа суфий наставник, имам Шамил и духовнэ авторитет. Биографиехэм и къыщалъхуагъэ гъэм зэмылӀэужьыгъуэу итщ: 1788 е 1792; 1866 гъэм дунейм ехыжащ.

  • Али Каяев

    Учёный-энциклопедист, богослов, историк ыкӀи просветитель, 1878–1943. Дагестаным и тхыгъэ свидетельствэхэр ыкӀи культурнэ наследиер зэджащ.

  • Гарун Саидов

    1894 гъэм Вачи къыщалъхуащ. Поэт, драматург, зэдзэкӀыу ыкӀи публицист, иджырей лак литературэм и лъабжьэр зыгъэувэхэм ящыщщ.

  • Эффенди Капиев

    ТхакӀуэ, публицист ыкӀи зэдзэкӀыу, 1909 гъэм Кумух къыщалъхуащ. И творчествэр Дагестаным и бзэбэ тхыгъэ литературнэ хабзэм епхащ.

Медиа

Сурэт галлере

Къумухъым и Джума-мэщыт, Лак район, Дагъыстан. Унэм и иджырей шӀыпӀэ. Документал сурэт Geoalex, 2021 гъэм и мазаем и 9-м · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0Geoalex · CC BY-SA 4.0 · WebP-м и конверсие · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Geoalex, 2021; converted to WebPСурэт

Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.