← Лъэпкъ пстэури
Ишъхъэрэ Кавказ · Дагъыстан
Табасараныр
Табасараныр
Табасараныр: Къыблэ Дагъыстаным икъэлэшъхэм ятарихъ, бзэ, шъуабзэу кӀэщыныр, литературэрэ культурэ гъэщӀэгъуэнырэ. Япэреуэ ящыӀа динхэрэ исламым икӀэлъыкӀуэу зэхэныр, хэхъуэ-хэкӀуэдэу зэхэгъэувэ хронологиерэ шӀэныгъэмрэ музей материалхэмрэ ятегъэпсыхьэхэр.
Регионхэр:Дагъыстан
Хучни къуаджэм ипэшӀу къалэ. Сурэт Sitbsrn, 2024 · CC BY-SA 4.0
Бзэ
Табасаранбзэ · табасаран чӀал
Унагъо
Нах-дагъыстан пщыкъу · лезгинэ къутам
Бэныгъ
Урысыем 151 466 (2021 илъэсым икъэлэшъын)
Тхыдэ
ЦӀыфхэр ыкӀи хэгъэгу. Табасаранхэр, зыщаӀорэ цӀэр «табасаранар», Дагъыстан и лъэпкъыжъхэмэ ащыщых. Тарихэу Табасаран республикэм и къыблэ-къэблэгъэкӀыпӀэм деж щыӀ. И гъунэгъухэр зыгорэ кӀэлъыкӀуэ район и гъунэгъухэмэ зэкӀэщыпхэп.
Ипэ тхылъхэм къызэрыхэтыр. Табасаран и тарихыр Дербентым ыкӀи Къэблэгъэ Кавказым и гъунэгъу къэралхэм ягъунэгъуу гъэпсыгъэу щыт. Курыт лъэхъэнэм и чӀыгуцӀэхэр бзэ ыкӀи археологие датэхэм ягъунэгъуу зэгъэпшэн фае: ахэр къызэрыкӀуэ лъэпкъэу зыгорэ кӀэлъыкӀуэ къуаджэм и лъэпкъыжъ къэзыгъэлъагъорэп.
Арап походхэр. 722–723 илъэсхэм ал-Джаррах иӀэу къэзыгъэлъагъохэр Табасаран и чӀыгухэр ыкӀи къуаджэхэр къаӀох. Тхылъыжъхэр зэпэуцужьыныгъэ ыкӀи зауэ экспедициехэр къаӀох; походыр зыщыщэу пстэуми ислъам динэм икӀагъэу къэзыгъэлъагъорэп.
Майсум, кадий ыкӀи общинэхэр. Областым и тарихым майсумым ыкӀи кадиим яӀыгъыпӀэхэр, къуаджэ общинэхэм ясоюзхэр ыкӀи кӀэлъыкӀуэ къуаджэхэр мэхьанэшху. XVI илъэсым и кӀэлъыкӀуэ Ӏэпэм Хучни кӀоцӀыкӀу кадийствэ ыкӀи Джарах кӀоцӀыкӀу майсумствэ къыхэкӀыгъэх.
Империе гъэзэщӀэныгъэхэр. Б. М. Алимова 1806 илъэсым щыӀэу местнэ владетелхэр Урысый и кӀэлъыкӀуэныгъэм яхьыныгъэр ыкӀи 1813 илъэсым Табасаран зэхэхьаныгъэр къыӀох. 1860-х илъэсхэм яокруг реформэхэр управленэм зэхъокӀыгъэх; 1866 илъэсым наследственнэ правителхэр ягъэпщылӀыгъэх.
XX илъэс. ЕджапӀэм щеджэныгъэр, коллективизациер, губгъом икӀыныгъэхэр ыкӀи къалэхэм якъэхъуныгъэр общинэхэм ягъащӀэм зэхъокӀыгъэх. Илъэсым и кӀэлъыкӀуэ Ӏэпэм и зэхъокӀыныгъэхэр нэхъ къэлъэгъуашъух: транспорт гъунэгъуныгъэхэр ыкӀи еджапӀэр мэхьанэшху, Ӏофыгъэхэр, унэр ыкӀи бысым гъащӀэр зэхъокӀых.
Иджырей зэхэтыкӀэр. Табасаран общинэхэр Табасаран ыкӀи Хив районхэм, губгъом ыкӀи къалэхэм щыпсэух. Дербент, Дагъыстан Огнихэр, Каспийск ыкӀи Махачкалэ лъэпкъым и иджырей географием хахьэх.
Къэбжьыгъэр. 2021 гъэм шъыкӀэу 1-м икъэлъытэгъэмкӀэ Урысый 151 466 табасаран къызэрилъытэгъэр, ащ 126 319-р Дагъыстаным щыӀ. Мыри лъэпкъыр къэзыгъэлъагъохэм ябжыгъ, ау дунаем икъэбжьыгъэп ыкӀи бзэр зыӀорэхэм ябжыгъэп.
Зэрызэхэсар, псалъэхэррэ щӏыпӏэ общинэхэррэ
Исторэ Табасараныр, иджырей Табасаран районэррэ табасаранецхэр зэрызэхэсаррэ зэщхьэщыкӏы. Табасаранрэ Хив районхэррэ нэхъ ин гъуэгу гъэтӏылъыкӏэ къуажэхэмрэ къалэхэмрэ язэпыщӏэныгъэм хэт.
Ищхъэрэмрэ ипщэмрэ псалъэ къэгъэзэщӏакӏуэхэм щӏыпӏэ псалъэ вариантхэр зэхуашэс. Ахэр зэрызэхэмыкӏуэу лъэпкъ зэмыщхьэу ящӏыфынукъым, еджэрей административэ гъунапкъэхэм яхуэфащэ ящӏыфынукъым.
Ипщэ Дагъыстаным ибзэ куэд зэхэт щӏыпӏэм табасаранецхэр лезгинхэм, азербайджанхэмрэ нэгъуэщӏ гъунэгъухэмрэ зэдэӏуагъэх. Щэкӏыкӏэ зэдащӏэ техникэхэррэ культурэ формэхэррэ зы лъэпкъым ищхьэ хуэдэу ягъэлъэгъуэфынукъым.
Бзэ
Табасараныбзэр нах-дагъыстан бзэ пщыкъом и лезгинэ къутамэмэ ащыщ. Лезгиныбзэм икъэлъыкӀуныгъэр зыбзэу ыкӀи зылъэпкъэу иджырейу къэзыгъэлъагъорэп.
Къэблэгъэ ыкӀи къыблэ диалект гупхэр къыхагъэкӀых, ахэм местнэ говорхэр хахьэх. Литературнэ нормэр къыблэ лъапсэм тетэу гъэпсыгъэ; говорхэм язэхэщӀыкӀыр бзэм иӀыгъыпӀэмэ ащыщ.
Тхыбзэм ишъхьэ гущыӀэхэр зыбжанэ хахьэх: арап графикэр зэрагъэпшъыгъэр совет алфавитхэм япэу щыӀагъ. Латинэ тхыбзэр 1932 илъэсым къэгъэщӀыгъ, кириллицэм икӀыныр 1938 илъэсым къыхэкӀыгъ.
Бзэр унагъом, художественнэ литературэм, еджапӀэм ыкӀи СМИ-м хэӀэтыкӀы. Азербайджанэ, лезгинэ ыкӀи урысыбзэхэм ягъунэгъуныгъэхэр чӀыпӀэм кӀэлъыкӀуэу зэщхьэщокӀых. ЛъэпкъыкӀэ зэдэӀуныгъэр хъумэныр зэдэӀуныгъэу щыӀэныгъэм кӀэлъыкӀуэ, ау тхылъхэм яӀыгъыныгъэм кӀэлъыкӀуэп.
Местнэ падеж системэ шӀу гъэпсыгъэм иӀэтыкӀыгъэ зэхэтыкӀэхэр кӀэлъыкӀуэу къэгъэлъэгъуных. Падежхэм ябжыгъэ зэӀухыгъэр грамматическэ формэхэм ягупшысэгъэм кӀэлъыкӀуэ; бзэм ишӀуагъэр зы «дунай рекордэу» кӀэлъыкӀуэу пшӀэн фаеп.
Динэрэ динхэм я тхыдэрэ
Япэреуэ щыта динхэм ятеухуауэ сыда щыщ1эр. Ахэр фольклорым, обрядымрэ культым икъэухъуреихьхэмрэ къагъэлъагъо, ахэр нэхъыбэу къэгъэуцуа зэманым къыщыгъэтхагъэх. Ар научнэ реконструкци, ау зыжь динэу зэрыщытам икъэгъэнагъуэу зэхэмыт описаниэп.
Щ1ыр, гъэгъэгъуэнырэрэ къэралыгъуэ къарык1эхэмрэ. Гъэгъэгъуэнырэрэ обрядхэм ящыщт гъэгъэгъуэнырэ пщ1эным ипэк1э, уэшхым, дыгъэмрэ гъэгъэгъуэнырэмрэ ятеухуахэт. Практикэхэр къуажэхэм яку дэлъхуэт, экономикэмк1э зэхъуэк1ыу щытат.
Дыгъэрэ гъатхэм иджэгумрэ. Табасараным теухуа материалхэм Эбелцан гъатхэм ипэк1э иджэгу, обрядым ишхын къыщыгъэтхащ. Шхыны формэхэм ясолярнэ къэгупсысыныр исследовательскэ интерпретацищ.
Христианствэр региональнэ историэм. Ипэреуэ щыта Ишъхъэрэ-Къуэк1ып1э Кавказым христианскэ центрхэрэ местнэ культхэрэ щы1эт. Ар зэдаштэ контекстыр, табасаранхэм япэреуэ щыта псоми зы динэу я1эт, е зэуэ зэхъуэк1ауэ къэп1эжыным хуэмыфащ.
Исламым ипэреуэ зэрызэхэлъхьэм ипэщ1эдзэхэр. Арабхэм якампаниэхэр, Дербент ипроходыр яконтролю, мусульманскэ центрхэмк1э зэпыщ1эныгъэхэр къызэрык1уэм динэщ1эм ип1эк1э зэрызэхэлъхьэным иусловиехэр къызэригъэуват. Зауэмк1э зэрыщыгъэхъуам, тхьэмадэхэм язэхъуэк1ынымрэ ягъэдэнымрэ, динэ гъащ1эм зэрызэхъуэк1ынымрэ зэман зэмыщхьэхэм къыщыхъуат.
Сыда щыщ1эр зы гъэ къэп1эжыным хуэмыфащ. Р. И. Сефербековым А. Р. Шихсаидов ипериодизациэр къегъэлъагъу: VIII гъэм ипэщ1эдзэм X гъэм икум нэс ипэщ1эдзэ этап; X гъэм икум XIV гъэм нэс исламым зэрыщыгъэува зэман, местнэ культхэр къэнауэ. Ар исследовательскэ схема, ау къуажэ псоми язэхъуэк1ыным икалендарьп.
Абу Муслимрэ историческэ щ1эныгъэмрэ. «Дербенд-наме» итетрадхэм жы1энырэ властым иухуэнырэ Абу Муслим иобразымк1э зэпыщ1ауэ щытщ. Къэнауэ щыта текстхэр къызэрагъэлъагъуэ событиехэм нэхъыбэу къэгъэуцуа зэманым къыщыгъэтхагъэх; ахэр адрей свидетельствэхэмк1э зэгъэпщэным хуейщ.
Местнэ обществэм ироль. Исламым икъуэныр маздэщ1эхэмк1э, еджэнымк1э местнэ динэ авторитетхэмк1э ипэк1э щытат. Миссионерхэмрэ святыхэмрэ теухуа народнэ преданиэхэр обществэхэм ящ1эныгъэ къагъэлъагъу, ау биографиэрэ точнэ датэрэ къэгъэувыным хуэмыфащ.знэ авторитетхэмк1э ипэк1э щытат. Миссионерхэмрэ святыхэмрэ теухуа народнэ преданиэхэр обществэхэм ящ1эныгъэ къагъэлъагъу, ау биографиэрэ точнэ датэрэ къэгъэувыным хуэмыфащ.
Священнэ щ1ып1эхэм ящ1эныгъэм ищ1эныгъэ. Сефербековым «джэгу мазэхэр» (праздничнэ мывэхэр) рэ молитвэ щ1ып1э зэ1ухахэмрэ къегъэдж. Ахэр ипэреуэ щыта святилищэхэм язэхъуэк1ыным ипримеруэ къегъэлъагъу. Къызэрагъэлъагъуэ функциэхэррэ памятникхэм яжь датэхэррэ исследовательхэм яинтерпретациуэ къэнащ.
Мусульманскэ традициэ. Табасаранхэм историческэу суннитскэ ислам я1эщ. Ц1ыхум итрадициэр зэрыгъэлъагъуэм ц1ыху псоми ящ1эныгъэр къызэригъэлъагъуэп, динэ практикэм ипсори зэхуэдэу зэрыщытым икъэгъэлъагъуэп.
Святыхэм ялъэпкъыныгъэ. Хивскэ районрэ Табасаранскэ районрэ яполевэ материалхэм лъэпкъыныгъэ зыхуащ1 къэбэрэхэм ящ1ыныгъэрэ ахэм язащитникхэм теухуа хъыбархэрэ къыщыгъэтхащ. Апхуэдэ практикэхэм яхуэзэныр мусульманскэ хэкум ику дэлъхуэщ; этнографическэ описаниэр богословскэ суждениэм изаменэп.
Жь обрядхэм якъэгъэнэныгъэ. 2020 гъэм иработэм гъэгъэгъуэнырэ ритуал къыщыгъэлъагъуащ, ар 1960-хэм нэс къэнауэ щытат. Местнэ 1уэхухэр мусульманскэ дуэхэмк1э зэхэлъыныр динэ гъащ1эм икъиныгъэр къегъэлъагъу, ау т1у дунэ псори зэхуэмыдэу зэрыщытым икъэгъэлъагъуэп.
Советскэ зэман. Антирелигиознэ политикэм публичнэ институтхэр къыщыгъэубыдат, ау щ1эныгъэм ищыщхэррэ 1эдэбхэррэ унагъуэхэм къыщыгъэхьэт. Зы обрядым теухуа свидетельствэхэр псоми ядежьу, советскэ зэманым ипсори ядежьу къэп1эжыным хуэмыфащ.
1991 гъэм иужьк1э. Дагестаным динэ гъащ1э зэ1ухам икъэгъэжьэныр еджэным икъэгъэжьэнымк1э, маздэщ1эхэмрэ авторитетымрэ нормэмрэ теухуа яужьк1э зэпеуэхэмк1э ипэк1э щытат. Иджырей зэхъуэк1ыныр ику зэманым исламым язэхъуэк1ыным ипроцессым къэгъэщ1эныгъэным хуейщ.
Къэпщынэу щыт щIэныгъэхэр
Бзэ
- Табасараныбзэр нах-дагъыстан пщыкъом и лезгинэ къутамэмэ ащыщ.
Зэхэсынырэ бжыгъэрэ
- Урысый: 151 466; Дагъыстан: 126 319 табасаран. 2021 гъэм шъыкӀэу 1-м икъэлъытэгъэу.
Культурэри гъащIэри
- Хучни къыщыкӀыгъэ музей «комис» кӀэнкӀэ, 1974–1975, цуакъэ зытетэу тӀуапӀэу щыт.
Тхыдэ
- VIII–XIV илъэсхэм ягупшысэгъэхэр ислъам динэм икӀэныгъэхэр къэзыгъэлъагъохэр, ау къэралым зэуӀу зэманэу ислъам динэм икӀагъэу къэзыгъэлъагъорэп.
Хронологиер нахьыбэу
Япэ орэдиджьэ курыт лъэхъэн
Табасаранрэ ДербентрэОбластыр Къэблэгъэ Кавказым и политическэ культурнэ контактхэм ясистемэм щыгъэлъэгъуагъ.VIII лъэхъэнэм ипэк1э, зэджэныгъэ схема
Местнэ дин традициехэрПериодизациер ипэк1э щы1агъэхэм якультхэм ятекъуагъэ къэгъэлъэгъуагъ; яконтент нэужьыбэ материалхэмк1э зэхэгъэуцуагъ.722–723 илъэсхэр
Араб дзэхэм япоходхэрТхылъ хъыбархэм ал-Джаррах идзэхэм я1офш1эныр Табасаранымк1э зэпыщ1агъэх.VIII–X лъэхъэнэм икум нэс
Исламым ияпэ лъэхъэнА. Р. Шихсаидов и схемэмк1э, элитэхэм ядинэу къабылыр зэк1э ц1ыфхэм ядинэу зэман зэдэгъэк1ыгъэу къэмыгъэлъэгъуагъэу.X лъэхъэнэм ику–XIV лъэхъэнэ
Исламым и къэӀотыкӀыныгъДинэу зэрыгъэзащ1эныр местнэ дин 1эмэлхэм язэблэгъэк1ынымк1э зэпыщ1агъ.XIII–XV илъэсхэр
Хив пэчыжь къэш1ык1ып1Сефербеков Гамагь-накьвар эпиграфическэ датировкэ зи1э къэш1ык1ып1хэр дин зэблэхъунымк1э материалэу къэгъэлъэгъуагъ.XVI лъэхъэнэм ик1эужьыгъу
Майсумствэрэ кадийствэрэИшъхъэрэмрэ ичъыгэмрэ я1эхэу зэмыщхь владениерхэр къэгъэуцуагъэх, къуажэ обществэхэм ясоюзхэм япэк1э.1806 илъэс
Местнэ владетелхэм яподданствэрАлимовам и монографие кадийрэ майсумрэ Урыс подданствэм яхьаныр къэгъэлъэгъуагъ.1813 илъэс
Табасараныр зэрыгъэхьэнырПолитическэ 1эпы1эм и зэблэхъуныр имы1эу тарихъ-этнографие зэджэныгъэм къэгъэлъэгъуагъ.1860 илъэсым и декабрь
Кайтаго-Табасаран округДагъыстан областыр зэхэгъэуцуагъэу административнэ единицэ къэгъэуцуагъ.1866 илъэсым и февраль
Наибскэ управленэу щ1эуОкругым традиционнэ организациеу управленэм ип1эк1э системэу щ1эр къэгъэуцуагъ.XIX лIэшIэгъум икIэух XX лIэшIэгъум ипэублэ
Хьажы1эмрэ обществэмрэХьажы1эныр, 1эхъуэныр, унэм щыщ промыслхэр къуажэ общинэхэм яхьажы1эхэм яп1эк1э 1эпы1эгъу.1909 илъэс
Абумуслим Джафаров икъэхъунырКъэк1ыщт тхыгъэкъорэ просветительрэ Хивэ къыщыщ1агъ.1915 илъэс
Манаф Шамхалов икъэхъунырТабасаран литературэм икъэгъэуцуак1ухэм ящыщ зым ибиографие къыщыщ1эдзагъ.1921 илъэсым иянварэм и 20-р
Дагъыстан АССР-р къэгъэуцунырВЦИК ипостановлениер республикэм иавтономнэ статусыр къэгъэлъэгъуагъ.1930-хэ илъэсхэр
Местнэ культхэм ягъэлъэгъуныр ягъэкъэщ1энырХэкум щы1эныгъэмк1э къэгъэлъэгъуагъэхэм мафэм икъэш1ык1ып1хэм ягъоу обществэу дэ1уахэм ящыщхэр зэрыухыгъэхэр къэгъэлъэгъуагъэх.1932 илъэс
Латин тхыпкъТабасаран алфавитэу латин щ1ык1э щ1эу къэгъэлъэгъуныр къыщыщ1эдзагъ.1932 илъэсым и апрелым и 29
«Краснэ Табасараным» ипэрэ номерПечатым исторэм иджэлэгъэкӏуагъэм газетэр латиницэ хьарыфкӏэ къыдэкӏыгъэ уахътэр къегъэлъагъу.1933 илъэс
«Япэ лъэбакъухэр»Абумуслим Джафаров ипэрей усэухымэ ятхылъ къыдэкӏы.1934 илъэс
Япэ прозэмрэ драматургиемрэДжафаров рассказхэррэ «Шӏыкӏэм къэнэфыжьыным» пьесэрэ къыдигъэкӏы.1938 илъэс
Кириллицэ алфавитСовет тхыбзэр латиницэм къыщыкӏыжьи кириллицэм ехьэ.1944 гъэ
Манаф Шамхалов ипэрей тхылъ«Хэкум пае, шӏошӏагъэм пае» усэхэмрэ рассказхэмрэ ятхылъ къыдэкӏы.1960-рэ илъэсхэм нэс
Мэкъуауэ гъэпсыкӏэм ишӏыкӏэхэр яхъумэныгъэЭтнографым зэхигъэкӏыгъэ шӏыкӏэм къегъэлъагъуэ щысэкъауэ элеменхэмрэ муслъымэн элеменхэмрэ зэгъусэу зэман куу зэрекӏуагъэр.XX лӏэшӏыгъуэм икӏэхьыпӏэ
Къущхьэхэр, губгъуэррэ къалэрэКӏуэныгъэхэр, еджэныгъэррэ щӏэныгъэщӏэхэррэ общинэхэм ягеографиеррэ ямахуэгъэпсыкӏэррэ зэрахъуэкӏ.1974–1975 илъэсхэр
Хучни къыщыхьа «комис» уанэРЭМ-ым идокументым иӏэ предмет 8506-25 мы зэманым ехьэ.1977 илъэс
Музеим ищӏыкӏэхэррэ сурэтхэррэЭ. Г. Торчинская щыгъынрэ щэкӏырэ зэхуешэ, Табасаран районэм ищыӏэныгъэр сурэт ещӏ.1991 илъэсым иужькӏэ
ЗэIухыгъэ динэ гъащIэМэзджыдхэмрэ еджэныгъэмрэ язэхэгъэкӏуэкӏыныр динэ традицием икӏэлъыкӏуэныгъэ зэмыщхьхэмкӏэ зэгъусэу кӏуэ.2001 илъэс
Профессионал лъэпкъ театрКъэрал Табасаран драматическэ театрэр къыщызэӏуахь.2007 гъэ
Чере къуажэм экспедицэРЭМ-ым щӏыпӏэм ищэкӏыкӏэ зимыӏэу дыщэныгъэм итрадицэр документым ирегъэхь.2021 илъэс
ЦIыфхэр зэхэлъхьаныгъУрысейм 151 466 табасаранецхэр ялъытагъ; Дагъыстаным 126 319.
Шхын
Хьынкӏал
Хьэнк1ал псынщ1э ц1ык1ухэррэ раковинэ формэ зи1э кусочкэхэррэ ягъэхьэзырат; тестым лы е зыкъомыркъуэ ик1элъу ягъэхьэзырат. Унагъуэ рецептхэр зэхуэдэп.Щ1акхъуэрэ начинкэ зи1э хьэлыуэхэррэ
Гъэгъэгъуэнырэ культурхэр шхыным иосновэу щытат. Щ1акхъуэр зэмыщхьэу ягъэжьат, хьэлыуэхэр гъэмахуэм икъэк1ыгъэ начинкэхэмк1э ягъэхьэзырат.Гъэмахуэм истол
Шэщ1э гъэгъэгъуэнырэ, лыр, бобхэррэ къуэпс зыщ1эхэррэ хьэлыуэ шхыным хэту щытат. Шхыным исостав гъэм изаманрэ унагъуэм и1эныгъэмрэ къызэрыщ1эм ипкъ итт.Джэгум ишхын
Эбелцаным исследовательхэм «гъванжрар» джэдкъазхэррэ ритуальнэ щ1акхъуэ ц1ык1ухэррэ къыщыгъэтхащ. Шхыным иобрядым ироль икъуэм ишхыным иролым къыщыщ1экъым.
Адатхэр ыкӀи хабзэхэр
Обществэрэ зэдэ1эпыкъуныгъэрэ
Къуажэ обществэм зэдэлажьэхэр зэхигъэуват, щ1ып1эм ис ц1ыхухэм язэхуаку зэпыщ1эныгъэр ирегулироват. Историческэ нормэхэр управлениэмрэ экономикэмрэ ик1э зэхъуэк1ыу щытат.Унагъуэрэ хьэщ1элъэкъуэныгъэрэ
Унагъуэ зэпыщ1эныгъэхэр, лъэпкъыгъуэхэм ядэ1эпыкъуныррэ хьэщ1эхэм якъэщ1эныррэ гъащ1эм ику дэлът. XIX гъэм иописаниэхэр иджырей унагъуэм иобязательнэ правилэп.Гъэгъэгъуэнырэ 1уэхухэм япэщ1эдзэ
Япэ пщ1э обрядхэм гъэгъэгъуэнырэ календарыр зэдэшхэнымрэ гъэгъэгъуэнырэм иф1ыгъуэхэмрэ зэпыщ1ат; местнэ вариантхэр зэгъэпщэным хуэмыфащ.Обществэм ищ1эныгъэ
Святыхэм, пэреуэ щытахэмрэ лъэпкъыныгъэ зыхуащ1 щ1ып1эхэмрэ теухуа хъыбархэр къуажэм изащитэрэ нравственнэ гъащ1эрэ теухуа щ1эныгъэ къагъэлъагъуат. Ар фольклорнэ свидетельствэщ, критическэу еджэным хуейщ.
Щыгъын
РЭМ и музейнэ собраниэм 8670 бжыгъэм бзылъхугъэ щыгъын, зэ1ущ1э ч1улырэ вакъэрэ къыщыгъэлъагъуащ, ахэр Табасаранскэ районэм 1977 гъэм къыщыгъэтхащ. Апхуэдэ предметхэр местнэ комплект конкретнэу еджэным къызэрыщ1эм ипкъ итщ, «зы костюм» условнэу къэп1эжыным изаменэп.
Щыгъыным и материалхэррэ джэгум икъэлъытэгъуэрэ торговлэмрэ фабрикэ щэк1хэмрэ я1эщ1эныгъэм ик1э зэхъуэк1ыу щытат. Историческэ костюм, икъуэ щыгъынрэ иджырей сценическэ вариантэрэ зэмыщхьэ подписиэхэм хуейщ.
Къафэхэр
Джэгум обществэ гъащ1эм ироль
Джэгу культурэр нысащ1эхэмрэ джэгухэмрэ ящыщт. Иджырей сценэм местнэ наследиэр егъэджыж, апхуэдизк1э концертнэ постановкэр зыжь обрядым икъэгъэнэныгъэу къэп1эжыным хуэмыфащ.Театральнэ сценэ
Национальнэ драматическэ театрэм бзэр, пластикэррэ музыкальнэ формэхэррэ спектаклым ирагъэужь; ипрофессиональнэ историэр 2001 гъэм щыщ1эдзащ.
Музыкэ
Усэкъэныгъэ фольклор, шъуагъэ поэзие, тарихъ лӀыхъужъыкъэхэр ыкӀи ашуг импровизацие Южнэ Дагъэстаным ибзэбэ зэхэтыкӀэм хэхъуагъэх. ГъунэгъухэмкӀэ зэпыщӀэныгъэхэр табасараным итрадицие шъхьафитэу щытыныр ыгъэцӀыкӀыщтэп.
Литературэ, зэдзэкӀыныгъэхэр ыкӀи театрэр поэтическэ гущыӀэм ипӀэкӀэ зэрызэращэщӀыщтым ищӀэу къекӀуалӀэх. Манаф Шамхалов ипроизведенихэр литературнэ бзэм ыкӀи сценэ репертуарым язэхэгъэхъуным хэлажьэгъэх.
ӀэщӀагъэхэр
Ковроткачество
Традициер техникэу зэмыщхьхэр хеубыдэ. Хучни къуажэм щыщ музейм и «комис», 1974–1975 илъэсхэм яужьыгъэу, цы зимы1эу, хьац1э зыщ1эмэ хьац1э зи1э хьац1эмк1э (хлопчатобумажнэ) щ1ык1эу. Музейм и атрибуцие табасаранхэмрэ лезгинхэмрэ я1о.Чере идзыныр
С. А. Столыпинам и 2007 илъэсэк1э зэк1эщы1эныр Чере къуажэм и цы зимы1э хьац1эхэрэ коврхэрэ зэхигъэуцуагъ. Хэкум щы1эныр къэгъэлъэгъуныр местнэ 1эмэлхэмрэ хьац1эхэмрэ ятеухъунымк1э 1эпы1эгъу.Унэм щыщ производствэ
Лъэпэдхэр зэ1уахыныр, хьац1эхэр, сумкэхэрэ текстилырэ ящ1ыныр мафэм и хьажы1эхэм яп1эк1э 1эпы1эгъу. Мы 1эмэлхэр музейм и зэхэгъэуцухэмк1э къэгъэлъэгъуагъэх, арэу зыгорэм и сувенирхэмк1э къэмыгъэлъэгъуагъэу.
ГъэщӀэгъуэн чӀыпӀэхэр
Хучни
Ишъхъэрэ Табасараным и тарихъ центр. Напэм тет къалэм и сурэт къэзыгъэлъэгъуагъэр памятникым и джыри зыщыпшъэ. Бэ зыкъомрэ зы шыпхъурэ я1оу зэхэгъэуцуагъэр къалэм ишъыныр зэра1орэу къэмыгъэлъэгъуагъэу.Хив
Табасаран культурэм и гупч1эшху. Къуажэм Абумуслим Джафароврэ Манаф Шамхаловрэ ябиографиехэр зэпыщ1агъэх.Чере
РЭМ и этнографие экспедицие цы зимы1э идзыныр зэригъэджэгъэуэ зэхигъэуцуагъэу къуажэ.Дербент
Табасаранхэр зэрыщыпсэу къалэ центрхэм ящыщ, Гъэсэныгъэ Табасаран драматическэ театрым и 1офш1эп1э.
ЦӀэхэр: иджырей къэгъэсэбэпыныгъэм и щапхъэхэр
ЛӀыгъэхэр
- Базут (табасараныбзэ, жъыды)
- Каруч (табасараныбзэ, жъыды)
- Шингар (табасараныбзэ, жъыды)
- Шисин (табасараныбзэ, жъыды)
Бзылъхугъэхэр
- Азлена (табасараныбзэ, жъыды)
- Бичах (табасараныбзэ, жъыды)
- Кемсер (табасараныбзэ, жъыды)
- Лавият (табасараныбзэ, жъыды)
- Талум (табасараныбзэ, жъыды)
- Тамал (табасараныбзэ, жъыды)
ЦӀыфхэрэ культурнэ тхыдэрэ
Абумуслим Джафаров
Усэкъу, тхыгъэкъу, драматург, 1909 илъэсым Хивэ къыщыщ1агъ. И «Япэ лъэхъухэр» зыфи1оу зэхэгъэуцуагъэр 1933 илъэсым къыдэк1ыгъ; итворчествэр тхылъ литературэм и къэхъунымк1э зэпыщ1агъ.Манаф Шамхалов (1915–1974)
Усэкъу, тхыгъэкъу, драматург, зэдзэк1ак1у. 1932 илъэсым къыщыщ1эдзагъэу къэгъэлъэгъуагъ; япэ тхылъыр 1944 илъэсым къыдэк1ыгъ. Пушкинымрэ Сулейман Стальскэмрэ ятхыгъэхэр зэдзызэк1агъэх.Национ сценэм и къэгъэуцуак1ухэр
Профессиональнэ театрыр район народнэ коллективхэмрэ актерхэм ягъэхьэзырынымрэ япэк1э къэхъугъ. Мыр зэхэгъэуцуагъэу культурнэ 1офш1эныр ары, арэу зыгорэм и ц1эры1уатэ ц1эхэмк1э къэмыгъэлъэгъуагъэу.
Медиа
Сурэт галлере
Авторствэрэ лицензиерэ сурэтхэм яподписиехэмкӀэ къэгъэлъэгъуагъэх.