← Киналниги халкъал
Шималияб Кавказ · Дагъистан
Агъулал
Агъулал
Агъулзаби: Кьибла Дагъистаналъул жамгӀатазул тарих, мацӀ, маданият ва тӀибитӀи. Цебесе щинал ва исламалъул тӀибитӀи этнографиялъул ва Ричалъул хъвай-хъвагӀабазда рекъон, тӀубараб хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
Тпиг · AGUL-DAG · CC BY-SA 3.0
МацӀ
Агъул мацӀ
Хъизан
Нахско-дагъистаналъул хъизан · лезгин тIегь
Къадар
Россиялда 34 576 чи (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)
Тарих
Жанубияб Дагъистаналъул халкъ. Агулал ккола Дагъистаналъул мугIрузда бугеб аслияб халкъ. Гьезул тарихиял росаби руго гьанжесеб Агул ва Курах мухъазда. Халкъалъул тIибитIи цо мухъалъул гIурхъабигун рекъон кколаро.
Цебесеб цIар ва гьаб-гьаб гьабиялъул гьинкI. Жанубияб Дагъистаналъул тарих цIалула Кавказалъул Албаниялъул ва гьоркьохъел гIасрабазул Лакзалъул контексталда. Херал территориялъул ва жамгIиял цIарал гьанжесеб халкъалде яги пачалихъалде автоматикияб куцалда рещтIизаризе бегьуларо.
Гьоркьохъел гIасрабазул хъвай-хъвагIаялъул маданият. Ричалда цIунун руго гIараб мацIалда ругел рагьарал хъвай-хъвагIаял, кабзалъул хъвай-хъвагIаял ва диниял текстал. Гьез гьаризе бегьула жамгIият, устарзаби ва рухIияб мухит даталъул хIалбихьиялдалъ.
Ричалъул цIуни. 1239 соналъул октябралда–ноябралда гIадамал монголазде данде чIван руго. ЖумгIа мажгит биххизаби ва гьеб 1250 соналъ цIигьинаби хъвай-хъвагIаязда бихьула. Гьаб хъвай-хъвагIаял ккола лъугьа-бахъиналъул бищунго батIиял шагIатал.
ЖамгIият ва экономика. МугIрузда ругел росабаз гIуцIцIи гьабулаан хIайванал гьаригун гIезегIан гъотIарал, цо-цо нухалъ террасаби гьарурал бакIалгун. ЖамгIиял ракьал ва хъизаналъул бакIал батIи-батIиял къагIидабаздалъ хIалтIизарулаан.
ГIагарлъиялгун бугеб бухьен. Базаралъул нухал Агул Дербентгун, Касумкентгун, Кумухгун ва цогидал марказбазгун бухьулаан. Бижулаан хIайванал гьаридул продуктал ва гьарурал жал, ращулаан дан, эмен, тIамах ва гIурул-гIамал.
Административиял хисизариял. XIX гIасруялда агулазул жамгIиятал Россиялъул Дагъистан хIукму гьабиялъул системаялде гъун руго. Гьанжесеб мухъаздалъул рикьи хадуб лъугьана ва цебесеб жамгIиятазул тIибитIи тIубазе бегьуларо.
Тпиг ккола марказ бугеб мухъ. Агул мухъ гIуцIана 1934 соналъул 1 сентябралда Курах мухъалъул анкьго росдал советалдаса. 1963 ва 1965 соназда гьеб статус хисизаби кколаан административиял хисизариял, халкъ лъугьин гьечIо.
Гьанжесеб рикIкIен. 2021 соналъул 1 октябралдалъул хъвай-хъвагIаялдалъ Россиялда рикIкIана 34 576 агулав, гьездаса 29 253 Дагъистаналда. Гьаб ккола Россиялда бугеб этникияб рикIкIен, гьечIо дунялалъул къимат ва гьечIо мацIалда кIалъалезул рикIкIен.
ТӀибитӀи ва жергейлъулал жамгӀатал
Росдал рагӀаллъаби ва жергейлъулал жамгӀатал. Агул, Керен, Кошан, Буркихан, Хпюк, Фити ва Цирх идиомаби ратӀалъула. Тпиг, Рича, Буркихан ва цогидал росдал жергейлъулал хаслъаби цӀунун руго. Диалектазул къадар классификациялъул даражаялдаса буссинабула: говор кӀигӀабго диалект гьечӀого букӀине бегьула.
МугӀрул, тӀалъи ва шагьарал. Гочариялъ халкъалъул география мугӀрулъулал жамгӀатаздаса тӀадегӀана. Этникияб хӀалбихьи гӀунаребго гьавураб бакӀалдаса яги мацӀалъе бокьиялдаса бачӀине кколаро.
МацӀ
Халкъалъул цIар: агъулар; мацIалъул цIар: агъул чIал. Агул мацI ккола нахско-дагъистаналъул хъизаналъул лезгин тIегьалде. Адабияб норма гIуцIула тпиг мацIалъул бухIуналда; бакIалъул идиомаби кутакалда батIалъула.
Кириллияб хъвай-хъвагIи расмияб куцалда битIун ккун буго 1990 соналъул 10 августалъул 128 номер бугеб къараралдалъ. Алфавиталъул гIуцIарухъаби: И. А. ва Ш. А. Мазанаев. Гьаб ккола цIияб миллияб хъвай-хъвагIаялъул дата, хъвай-хъвагIаялъул маданияталъул байбихьи гьечIо.
А. Дирралъул, Р. М. Шаумяналъул ва А. А. Магометовалъул хъвай-хъвагIаязда цIунун руго XX гIасруялъул хабарзаби ва мацIалъул батIалъиял. Т. А. Майсакалъул тIехь гьаб материал къватIибе босун букIана цIалухъе ва тадкъикъатчиясе.
2000 соназдаса байбихьун РАН-алъул МацIалъул институталъул специалистаз гьабула агул диалектазул цоцазда цадахъ тадкъикъат. 2004 соналъ С. Р. Мердановаца хпюк говоралъул морфологиялъул ва грамматикияб семантикалъул хIакъалъулъ докторияб диссертация цIунана.
Иман ва диназул тарих
Цебесеб ишан-дин. Этографаз гьеб цIигьинабула фолклоралдалъ, календариял гIадатаздалъ ва гIурул хъвай-хъвагIаяздалъ. Гьаб ккола гIелмияб цIигьинаби, цIунун хутIараб хераб дин гьечIо.
Бакъ ва моцI. Тпиг, Рича ва гIагарал росабаздаса хъвай-хъвагIаязда жанир рагьула гьез яц-вацIал хIисабалда. Хабарзабазул вариантал батIалъула.
ГIадатал ва рукъалъул рухIал. Рехсолаан цIад ахIизе, цIунизе гьарурал ишараби ва рукъалъул борохалъул хIакъалъулъ хабарзаби. Гьаб ккола тарихиял ишан-дин, гьанжесеб агулав чиясдаго бугеб ишан-дин гьечIо.
МасихIияб контекст. Гьоркьохъел гIасрабазул Кавказалъул масихIияталъул регионалъул тарихалда кIудияб кIвар буго. ГIагарал ракьазда гьеб букIин жиндирго куцалда киналго агул жамгIиятазда цо масихIияб заман букIин бихьизабуларо.
Ислам тIибитIизаби. Жанубияб Дагъистан исламизациялъул цебесеб процессазде гъуна. Дин кутакалда гIезегIан, бакIалъул жамгIиятаздалъ, диниял марказбаздалъ ва хъвай-хъвагIаялъул маданияталдалъ тIибитIана; ислам ккун бугеб жалго дата гьечIо.
Ричалъул цебесеб хъвай-хъвагIай. Куфиялъул датал палеографиялъул куцалда XI–XII гIасрабазде ккола. Гьез хадусеб риваятаздаса бищунго божухъаб куцалда гьоркьохъел гIасрабазул бусурбабазул мухиталъул хIакъалъулъ бицуна.
Мажгит гIуцIараб даталъул хIакъалъулъ данде кквей. Риваяталда рекъон, гьеб ккола VIII гIасруялде. Дагнаследиеялъул тарихияб справкаялда А. Р. Шихсаидовасул бищунго гьинкIаб позиция бихьизабула: гIага-шагарго XI–XII гIасраби.
XIII гIасруялъул документал. Мажгит букIана 1239 соналъул монголазде гьабураб гьужумалде щвезегIан; гьеб цIигьинаби ккола 1250 соналде. Ремонталъул дата кколаро ислам ккун бугеб дата.
ГIалимзаби ва устарзаби. 1300–1301 соназдалъул кабзалъул хъвай-хъвагIаялда жанир буго «гIалим» абураб термин. Цогидал хъвай-хъвагIаязда рехсола шейхал, къадиял ва суфиял мухит.
Пирал ва бакIалъул ракI. Агул росабазда бусурбабазул авлиягIазул ракIал рикIкIунаан. Сефербековас гьаб гIадатал цебесеб бакIалъул пикруялгун цадахъ гьабула.
Суннияб мазгьаб. Материалаз агул диналъул бусурбанал-сунниял гIадин рихьизарула. Этникияб принадлежностьяс чиясул жиндирго динияб гIумру бихьизабуларо.
Совет заман. Пачалихъалъул хIинкъаби динияб лъай ва жамгIиялъул ишалъул хIал хисизарулаан. Хъизамалдаса гIадатал рижулаан гIаммаб диналде данде саясаталъул шагьарлъиялда.
XX гIасруялъул ахир ва жакъа. Дагъистаналъул динияб гIужралъун кIочон институтаз, лъаялъ ва гIадаталъул хIакъалъулъ гьаракь кьваялъ кIочона. Гьелъул рижунлъи жамгIатазда ва гIуназда батIа батIиял руго.
КIиго календарияб цикл. Бакъулаб халкъияб байрам сезоналъул цIигьабиялъе бухьараб буго, бусурбаназул байрамал моцIрол календаралда рекъон руго. ГIадатазул цоцада цадахъ букIин кIиябго гIадатаздаса цо тIокIаб гIадаталъул система бугин гьабизе кколаро.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Агул мацI ккола нахско-дагъистаналъул хъизаналъул лезгин тIегьалде.
- Алфавит битIун ккун буго 1990 соналъул 10 августалъул 128 номер бугеб къараралдалъ.
ТIибитIи ва рикIкIен
- 2021 соналъул хъвай-хъвагIай: Россия 34 576; Дагъистан 29 253 агулав.
Маданият ва гIумру
- Тпиг ретIелъул сураталда бихьула гIарац гьабураб ботIалъул ва чIинкIилъул гIагIал-гIучIал.
Тарих
- Ричалъул куфиялъул хъвай-хъвагIаял ккола XI–XII гIасрабазде.
- Ричалъул мажгит цIигьинабуларелъул хъвай-хъвагIай ккола 1250 соналде.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Исламалда цебесеб гӀадатал
ТӀабигӀат, рукъ ва жамгӀиятРикӀкӀенал реконструкция гьарула хадусеб фольклорияб ва гӀадаталъул хъваязул кумекалъ.Бакъараб Юкъараб ГІасру
Кавказалъул тарихалда Кьиблалияб ДагъистанГӀелмиял территориялъул цӀарал жакъасеб этнонимазде гӀундуларо.VII–X гӀасраби
Ислам тӀибитӀизабиялъул кӀудияб регионалияб этапРегионалияб периодалъиялъ гӀуцӀуларо кинабго агул жамгӀияталъул ислам ккураб сон.XI–XII гӀасраби
Ричалъул куфияб хъвай-хъвагӀиПалеографиялъул датаби рихьизарула бусурбабазул гӀуцӀи букӀин.1239 соналъул октябр–ноябр
Ричалъул цӀуниДанде чӀчӀей ва мажгит биххизаби хъвай-хъвагӀаязда шагьидлъи гьабула.1242 сон
Кварталияб мажгиталъул хъвай-хъвагӀиНасх хатӀалъул хъвай-хъвагӀи тӀаде жубала гӀибадаталъул гьабиялъул тарихалъе.1250 сон
Собор мажгит цӀигьабизеХъвай-хъвагӀиялда рехсола монголаз биххизабиялдаса хадуб гьарурал хӀалтӀаби.1300–1301 сонал
«ГӀалим» абураб термин бугеб эпитафияДатированный памятник шагьидлъи гьабула гӀелмияб бусурбабазул гӀуцӀи букӀиналъе.XIV–XVIII гӀасраби
Эпиграфикияб гӀадаталъул халатРукъбазда ва бетӀергьабазда хъварал хъвай-хъвагӀаязда жамагӀат ва гьелъул устарзаби рихьизарула.XVIII–XIX гӀасраби
ЖамагӀаталъул ракьалъул хӀалтӀизабиХӀухьби, рукъзабазда гъотӀор ругел ракьал ва цогидал ракьалъул бутӀабазда батӀи-батӀиял хӀасилал рукӀана.XIX гІасру
Россиялъул идараДагъистаналъул административиял ва судалъул формаби хиса-басиял ккола.XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи
Нухъазул ва базаразул бухьеналТабасараналдасан унеб гьава-бакъалъул нух Дербенталда цадахъ бухьенал къуватаб гьабула.1900-абилел сонал
Гьаракьалъул тӀоцересел гӀелмиял хъвай-хъвагӀаялЦӀех-рех гьарурал материал хадур текстазул гӀелмияб цӀидасан басмаялде бачана.1907 сон
Адольф Диррил хӀалтӀиАгъул мацӀалъул сипат-сурат текстазда цадахъ басмаялде кьола.1934 соналъул 1 сентябр
Агъул мухъ гӀуцӀиКьурагь мухъалдасан анкьго росдал совет батӀа гьарун, марказ Тпиг росулъ гьабуна.1941 сон
Р. М. Шаумянил грамматикияб очеркБасмаясда мацӀалъул сипат-сурат, текстал ва словарь цхьана тӀубала.Совет заман
Дин-мазгьабалъул институтазда гъотӀор гьабиЛъаялъул ва жамгӀиял диниял практикаялъул имканал хиса-басиял ккола.1953 сон
БуркихӀан росулъ тӀубай хъвай-хъвагӀиЭкспедициялъул фотосураталъ кьурдулъул маданият цӀунула.XX гӀасруялъул бакьулъ
Лъаялъул тӀибитӀиАгъул росабалъ школал, библиотекаби ва медицинаял идараби цебетӀула.1963 соналъул 1 феврал
Росдал производствоялъул мухъМухъалъул административияб статус хиса-басиял ккола.1965 соналъул 12 январь
Мухъалде хисиСправочникалда цогидаб административияб хӀукму хъвалеб буго.1970 сон
А. А. Магьамматовил цӀех-рехАгъул мацӀалъул сипат-сурат тексталъулаб материалгун цадахъ бачӀула.1980-абилел соназул ахир–1990-абилел сонал
Динияб цӀигьабизе гьабиДагъистаналда бусурбабазул гӀумруялъул жамгӀиял формаби тӀибитӀула.1990 соналъул 10 август
Алфавит щула гьаби128-абилеб хӀукмуялъ агъул хъвай-хъвагӀай щула гьабула.1992 сон
ТӀоцебесеб кучӀдул тӀехьКамалдин АхӀмадовил «Агъул макъамал» бачӀула.2000-абилел соназул байбихьи
Диалектазул цӀех-рехалъул проектРАГьИ-ялда агъул идиомабазул цадахъ хӀалтӀи байбихьула.2004 сон
Хпюк говоралъул цӀех-рехС. Р. Мердановаца докторлъул диссертация цӀунула.2014 сон
ТӀоцересел текстазул цӀидасан басмайТ. А. Майсакил тӀехь бачӀула, гьелъ XX гӀасруялъул материал цхьана тӀубала.2020 сон
РичӀалъул хъвай-хъвагӀабазул цӀиял цӀех-рехалЗакарияев ва Гьасанов цӀакъго лъалел гурел къоло цӀикӀкӀун хъвай-хъвагӀаби гӀуцӀун бахъула.2020 сон
РичӀалъул мемориал1239 соналъул хӀадусабазда росулъул цӀунулъе гьабураб памятник рагьун буго.2021 соналъул 1 октябр
Хъвай-хъвагӀиялъул заманРоссиялда 34 576 агулал рикӀкӀана, гьездаса 29 253 Дагъистаналда.
Квен
Хинкал
Гьабизула батӀияб форма бульонгун, гьангин яги лъим-хӀайваналъул продуктазгун кьола; батӀиял соусал хӀалтӀизарула. Хъизамалъул гьабизулал къагӀидаби батӀиял руго.Чаккарал ва гьурмал
Чаккаралъул квен-тӀехал моцӀалъул хьулазгун, тӀохьгин ва гьангин гьарулаан. ХӀабул ва лъим-хӀайваналъул продуктал рикӀкӀунаан квен-тӀехалъул кӀудияб бутӀа.Продуктазул данделъи
ТӀохьгин, гьангин ва кӀудиялъул тӀагӀал рихьизарулаан мугӀрузул къвацӀиялъул хӀалбихьи гӀагарал районазул базаразгун. ХӀабулъул закупкаби тӀаде жубалаан бакӀалъул бащалъиялъул мухӀканлъи.
ГӀадатал ва гӀамалал
Цоцазе кумек
Тухумалъул ва мадугӀазул бухьенал кумек гьарулаан къвацӀиялъул хӀалтӀабазда, хъизамалъул къо-мехӀазда ва захӀматалъул хӀалазда.Бертин
Тарихиял гӀадатал рукӀана чӀужуялъул цӀияб рукъалде ун ва лъим гьабуле вачӀин. ГӀемерал формаби жакъасеб хъизамалъул тӀагӀал гьабиялъул къагӀидаби гьечӀо.Ихдалилаб цӀигьабизе
Ихдалилаб къо-мехӀалъул гӀадатал кколаан квен-тӀехал, цӀа ва коллективиял хӀайрал. ЦӀехгезал рихьизарула бакӀалъул цӀарал ва вариантал.
РетӀел
Тпигъул ретӀелъул суратлъиялъ рихьизарула гӀарацӀул гӀажаибал: монисто, бетӀергун ва кӀигӀужалъул занжарал, бетӀергун гӀажаибал «кунем», «камар» камар, кӀверал ва тӀулжал. Бертинлъул ретӀелъул гӀажаиблъи цӀакъ кӀудияб букӀана. Гьаб бакӀалъул суратлъи буго, киналго агулзабазул ретӀелъул универсалияб форма гьечӀо.
РетӀелъул къотӀи Дагъистаналъул гӀаммаб маданияталъгун бухьараб буго, бакӀалъул характер рихьизарула предметазул ва гӀажаибазул данделъиялда. Документалияб рихьизариялъе гьарула бакӀ, заман ва комплекталъул хӀакъалъулӀ хъвай-хъвагӀаял.
Кьурдул
Бертинлъул ишалъи
1953 соналъ Буркихангьан экспедициялъул сурат документалияб куцалда рихьизарула бертинлъул кьурдул. Гьаб буго къо-мехӀалъул маданияталъул батӀияб мисал.Сцена ва бакӀалъул репертуар
Халкъияб творчествалъул республикаялъул рукъалъул материалаз рихьизарула «Агул» ансамбль ва бакӀалъул гӀадатазде ракӀчӀарал программаби.
Музыка
Къо-мехӀазда агул кучӀдул ва гӀагарал халкъазул репертуар рагӀулаан: лезги, азербайжан, дарги, лак ва табасаран макъамал. ГӀемерал мацӀал маданияталъул бухьеназул тарихалъе ккола, агул традициялъул цоцӀараб буго гьелъ нахъе гьабуларо.
Хъван хӀалтӀизарурал текстал, гьитӀинаб хабар ва кучӀдул кумекалъун лъазарула суратияб мацӀ ва кӀалзулаб ракӀ.
Пишаби
ГьагӀаралъул архитектура
Агул устаразе рукъал, кӀирби ва мажгитал рукӀине ахӀулаан. Архитектурагун бухьараб буго гьагӀаралъул художествияб куцалъул хӀалтӀи.ГьагӀаралъул къотӀи ва каллиграфия
Ричалъул хъвай-хъвагӀаязда цӀунун руго устаразул, гьагӀаралъул къотӀаразул ва каллиграфаздал цӀарал. Памятниказ бицула дин хӀакъалъулӀ гурони, хӀалтӀул тарихалъулӀги.ГӀарац ва ретӀел
ГӀажаибал кколаан Тпигъул къо-мехӀалъул ва бертинлъул ансамблалъул кӀудияб бутӀа. Данделъи ва ретӀине къагӀида кумек гьабулаан бакӀалъул вариантал рихьизаризе.
РакӀалъул бакӀал
Тпиг
1934 соналдаса Агул районалъул административияб марказ. Гьелъул тарих районалъул идарабазул тарихалдаса бащдаб буго.Рича
Бусурбабазул маданияталъул тарихияб марказ. Минаралъул жума-мажгит федералияб цӀуниялъул статус буго.Буркихан, Хпюк ва Фите
Росдал, гьездалъул рагӀиялда бакӀалъул батӀалъи цӀунун руго. Халкъалъул мацӀалъул карта цо литературияб нормалде гъундуларо.Ричалъул цӀунаразе мемориал
2020 соналъ гьабуна 1239 соналъ монгол аскаралъе данде чӀчӀей рикӀкӀине. Жакъасеб памятник гьоркьохъелгӀаснадулаб эпиграфикаялдаса батӀалъи гьабизе ккола.
ЦӀарал: хӀалтӀизабиялъул мисалал
Бихьиназул
- ХIадад (агулазул, хераб)
- Багъадад (агулазул, хераб)
ЧӀужуязул
- Бав (агулазул, хераб)
- ХIабаб (агулазул, хераб)
- БатIарбаб (агулазул, хераб)
- БицIибаб (агулазул, хераб)
- БицIируш (агулазул, хераб)
- БицIиччиччай (агулазул, хераб)
- ЦIайеваз (агулазул, хераб)
- ХIабавруш (агулазул, хераб)
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
Ш. А. ва И. А. Мазанаевал
1990 соналъ тӀамуралъул агул алфавиталъул гӀуцӀаразул авторзаби.Салминат Гьасаналъул яс
МацӀалъул ва фольклоралъул цӀехгезай, агул мацӀалъул лъай-хъваялъул материалазул авторзабазул цояй.Солмаз Мерданова
Лингвист, хпюк говоралъул цӀехей гьабурай; агул диалектазул цӀехей гьабулеб проекталъул гӀахьалъулай.Тимур Майсак
Агул мацӀалъул цӀехгезей, агул текстазул кӀудиял хъваязул гӀелмияб басма гӀуцӀараб.
Медиа
Фотогалерея
Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.