Дагъистан

Дагъистан буго Кавказалъул шималияб-бакъбаккул рахъалда, Каспий ралъдал бакътӀерхьул рагӀалда. Гьанир цоцазда гӀунтӀун руго тӀадегӀанаб мугӀрул росаби, мугӀрул кӀкӀалаби ва бакъал, цебеккун Дербент ва гьанжесеб МахӀачкъала. Регионалда цолъизарула батӀиял мацӀал, тарих ва маданиял гӀадатал бугел халкъал.

ТӀадрагӀилаб известнякалъул каньон, бирюзаялъул гӀор ва бакъварал хьулалъулал кӀкӀалалгун — Сулак каньон: манзаралъул интерпретация · сурат · Художествияб иллюстрация

3,26 млн

гьабилел 2025 соналъул 1 январалде, Дагъистанстат

50,3 аз.

квадратиял километрал, республикаялъул площадь

2003

Дербенталъул памятникал ЮНЕСКОялъул сиялде гъунаб соналъул

География кутакалда

Шагьарал, росаби ва районал

Дагъистаналда гъорлӀе уна 41 административияб район, анцӀго республикаялъул кӀвар бугеб шагьар ва ЦӀунтӀа районалда гъорлӀ бугеб БежтӀа бутӀа. Рагьалъул рагӀалда ругел шагьарал, мугӀрулъарал ва мугӀрул тӀалъарал росаби батӀи-батӀиял тарихиял чӀей-хӀабилалъул зонаби гӀуцӀула.

Росдарал: 1634
Территориял: 52

2026 соналъул 8 сентябралъул къоялъул чӀезабурал росдал бакӀазул сияхӀ. БатӀи-батӀиял муниципалиял гӀуцӀабазул цӀар цӀарал росдал бакӀал батӀи-батӀиялдасан рихьизарун руго. Гьенир гьединго гӀемерго гӀумру гьабун гьечӀел гьитӀинал росдал бакӀалги рачӀун руго; гьениб гӀадамазул къадар баян гьабун гьечӀо.

Шагьаралъул округМагьачкъалаЦентр: Магьачкъала

Шагьаралъул округБуйнакскЦентр: Буйнакск

Шагьаралъул округДагъистаналъул ЦӀаЦентр: Дагъистаналъул ЦӀа

Шагьаралъул округДербентЦентр: Дербент

Шагьаралъул округИзбербашЦентр: Избербаш

Шагьаралъул округКаспийскЦентр: Каспийск

Шагьаралъул округКизилюртЦентр: Кизилюрт

Шагьаралъул округКизлярЦентр: Кизляр

Шагьаралъул округХасавюртЦентр: Хасавюрт

Шагьаралъул округКьибле-СухокумскЦентр: Кьибле-Сухокумск

РайонАгъул районЦентр: Тпиг росу

РайонАхвах районЦентр: Акуша росу

РайонАхвах районЦентр: Карата росу

РайонАхтӀи районЦентр: Ахцах росу

РайонБабаюрт районЦентр: Бабаюрт росу

РайонБотлих районЦентр: Ботлих росу

РайонБуйнакск районЦентр: Буйнакск

РайонГергебил районЦентр: Гергебиль росу

РайонГумбет районЦентр: Мехельта росу

РайонГуниб районЦентр: Гуниб росу

РайонДахадаев районЦентр: Уркарах росу

РайонДербент районЦентр: Дербент

РайонДокузпара районЦентр: Усухчай росу

РайонКазбек районЦентр: Дылым росу

РайонКъайтагъ районЦентр: Маджалис росу

РайонКъарабудахкент районЦентр: Карабудахкент росу

РайонКъаякент районЦентр: Новокаякент росу

РайонКизилюрт районЦентр: Кизилюрт

РайонКизляр районЦентр: Кизляр

РайонКули районЦентр: Вачи росу

РайонКумторкъала районЦентр: Коркмаскала росу

РайонКурах районЦентр: Курах росу

РайонЛак районЦентр: Кумух росу

РайонЛеваши районЦентр: Леваши росу

РайонМагьарамкент районЦентр: Магьарамкент росу

РайонНоволак районЦентр: Новолакское росу

РайонНогъай районЦентр: Терекли-Мектеб росу

РайонРутул районуЦентр: Рутул росу

РайонСергокъала районЦентр: Сергокъала росу

РайонСулайман-Стал районЦентр: Касумкент росу

РайонТабасаран районЦентр: Хучни росу

РайонТарумовка районЦентр: Тарумовка росу

РайонТӀлярата районЦентр: Тлярата росу

РайонУнцукул районЦентр: Шамилькала росу

РайонХасавюрт районЦентр: Хасавюрт

РайонХив районЦентр: Хив росу

РайонХунзах районЦентр: Хунзах росу

РайонЦӀумада районЦентр: Агъвали росу

РайонЦӀунтӀа районЦентр: ЦӀунтӀа росу

РайонЧӀарада районЦентр: ЦӀуриб росу

РайонШамил районЦентр: Хебда росу

ЦӀунтӀа районалда гъорлӀ бугеб бутӀаБежтӀа бутӀаЦентр: БежтӀа росу

География ва халкъ

Республика Шималияб Кавказалъул бакъбаккул бутӀаялда, Каспий ралъдал бакътӀерхьул рагӀалда буго. Площадь 50,3 азар км²; административияб центр МахӀачхъала. Регионалъул гӀурхъида жаниб мугӀрул, мугӀрул-гӀодоб ва тӀагӀодоб ландшафтал руго, гьединлъидал Дагъистан гӀемерисеб мугӀрул территориялъун рихьизаризе бегьуларо. 2025 соналъул 1 январалда рекъон гӀумру гьабун ругезул къадар: 3 259 890 чи, гьезул 1 473 304 шагьаралъул ва 1 786 586 росдал гӀадамал. Дата кӀвар буго: гьаб Дагъистанстаталъул переписязда гьоркьоб кьураб къимат буго, 2021 соналъул переписялъул баянал гуро. Сулак каньон кӀалъале мугӀрул чвахула; гьелъул цӀар Географиял цӀаразул пачалихъияб каталогалда рекъон кьун буго. Регионалъул цогидал тӀабигӀиял территориязда гъотӀор Сарыкум ва Кизляр заливалъул гӀодоб бакӀал рихьизарула, «Дагъистанский» заповедникалъул цӀунун руго. Гьал цо-цо экосистемал руго, цо мугӀрул пейзажалъул бутӀал гуро. ; .

Регионалъул халкъал

МагӀарулал

МагӀарулал · Россиялда 1 012 074 чи (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

МагӀарул мацӀ

Даргинцал

Дарганти · Дарган · 626 601 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Даргин мацIал ва литературияб даргин мацI

Къумукъал

Къумукълар · 565 830 Россиялда (2021 соналъул ценз)

Къумукъ мацӀ · къумукъ тил

Лезгиял

Лезгиял · Россиялда 488 608 (2021); Азарбижаналда 167,6 аз. (2019)

Лезги мацӀ · лезги чӀал

Лакцал

Лак · Россиялда 173 416 (2021 соналъул ценз)

Лак мацӀ · лакку маз

Табасаранал

Табасаранал · 151 466 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Табасаран · табасаран чӀал

Ногъаял

Ногъай · ногъайлар · Россиялда 109 042 (2021 соналъул ценз)

Ногъай мацӀ · ногай тили

Рутулал

Мыхабыр (Рутул); жиндирго цӀарал · 34 259 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Рутул мацӀ

Агъулал

Агъулал · Россиялда 34 576 чи (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Агъул мацӀ

Цахурал

Йыхбы · 12 541 Россиялда (2021); 13,4 азарго Азарбижаналда (2019)

Цахур

Андиял

Гъваннал · 16 758 чияс Россиялда андиязулаб гӀадамал рихьизаруна (2021)

Андиязул

Цезал (дидоял)

Цезал · 14 881 дидойлъи бихьизабуна Россиялда (2021)

Цез (дидой)

Арчинцал

Аршишттиб · аршашдиб · Россиялда 1 693 арчин (2021 соналъул хъвай-хъвагIай)

Арчин мацI (аршаттен чIат)

Хъайтагъал

Хайдакъ · хайдаклан · ЖамгӀаталъул къадар батӀаго чӀезабичӀо

Хъайтагъ мацӀ (хайдакь мацӀ)

Гъубачисел

Угъбуг · угъбугав · ТӀубараб къадар батӀаго чӀезабичӀо

Гъубачияб (гъубачи-аштияб)

Азербайжаналъул чагӀи

Azərbaycanlılar · Азербайжанлылар · Азербайжаналда 9 436,1 азарго чи (2019 соналъул рикӀкӀен)

Азербайжаналъул мацӀ: шималиял ва жунубиял тайпаби

Нохчийал

Нохчий · 1 674 854 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Нохчий мацӀ (нохчийн мотт)

МацӀалъул ва маданияталъул батӀалъи

Андиялъул халкъал: Андиял, ахвахал, багвалалал, ботлихал, годоберинал, каратинал, тиндалал ва чамалалал цоцазда гӀагарал, амма цоцадаса батӀарал мацӀазда кӀалъала. Гьезда цо жиндирго кӀалъайдалъун гӀуцӀизаризе бегьуларо.
Цезалъул халкъал: Цезалъул группаялде гъорлъе уна цезалъул, бежтиналъул, гинухалъул, гунзибалъул ва хваршиналъул мацӀал. Цезалъул мацӀ дидойалъул ва цунтиналъул абураб цӀараздалъунги лъазабула.
Даргиналъул мацӀал: «Даргиналъул» абураб гӀаммаб цӀаралъул кӀигӀиналда буго цоцазда гӀагарал идиомазул группа. Литературияб даргиналъул мацӀ ва бакӀалъулал мацӀал ва кӀалъаял цоцазда тӀубанго хиса-басиялъун рихьизаризе бегьуларо.

МацӀал

Нахско-дагъистаналъул

Аваралъул, даргиналъул группаялъул мацӀал, лакалъул, лезгиналъул, табасараналъул, агулалъул, рутулалъул, цахуралъул, арчиналъул, андиялъул ва цезалъул мацӀал, гьединго чеченалъул мацӀ. Гьаб буго мацӀазул хъизан, цо мацӀалъул цӀар гуро. ; ; .

Тюркалъул

Къумукъалъул, ногъаялъул ва азербайджаналъул мацӀал тюркалъул мацӀазде гъорлъе уна. Къумукъалъул мацӀ бищунго тӀибитӀун буго тӀасабакъуда ва мугӀрузда цебе. Ногъаялъул мацӀалъул гӀадаталъул буго республикаялъул шималалда цадахъ бухьараб, амма гьебго гурони гуро. ; .

Индоевропаялъул

ГӀурус мацӀ славяналъул мацӀазде гъорлъе уна. Джуури, гьединго мугӀрузул жугьутӀалъул ва жугьутӀалъул-таталъул мацӀ абун лъалеб, ираналъул группаялде гъорлъе уна; гьелъул тарихияб ареаллъе гъорлъе уна Дербент ва жанубияб Дагъистан. «Татал» ва «мугӀрузул жугьутӀал» абурал цӀарал цо жамгӀаталъул цӀараздалъун автоматикияб къагӀидаялъ рихьизаризе бегьуларо.

МацӀал: статус ва къо-моцӀалъул гӀумру

Дагъистаналъул Республикаялъул Конституциялъул 11-абилеб макъалаялда пачалихъиял мацӀаллъун рикӀкӀуна гӀурус мацӀ ва Дагъистаналъул халкъазул мацӀал. Макъалаялдаго гьечӀо 14 мацӀалъул тӀубараб сияхӀ. Гьединлъидал гьаниб гьеб рикӀкӀен хӀисабалда лъоларо кӀодо гьабизе бегьулареб конституциялъулаб формулалъун. Адабиял мацӀазул, школаялда малъулал мацӀазул ва лингвистикияб классификациялда ругел жиндаго чӀарал мацӀазул рикӀкӀен батӀи-батӀияб букӀине бегьула. ГӀурус мацӀ хӀалтӀизабула миллатгун-миллаталъул гьоркьоб хурхеналъе, амма гьеб жиндирго мацӀал ва хъизаналъул цӀикӀкӀун мацӀалъи нахъехун тезе бегьуларо. Андиял ва цезиял мацӀал, джуури ва даргин группаялъул мацӀал жиндирго хӀакъалъулъ сипат-сурат гьабизе гьарула. Статистикаялда гӀемерал мацӀал цо кӀиналъул гъорлӀе бачине гьаби гьечӀого жиндирго мацӀалъул тӀокӀлъи гьабизе бегьуларо. ; .

Дагъистаналъул цогидал жамгӀаби

ТӀадегӀанаб карточкабазул сияхӀ порталалъул басмаялда рекъон макъалаби рихьизарула, Дагъистаналъул гӀадамазул тӀубараб сияхӀ гуро. Этникияб принадлежность гӀадамасдаго жинца бихьизабула. МацӀалъулаб классификация ва статистикаялъул кӀудиял категориял цо-цо халкъазул цӀарал хиса гьаризе бегьуларо.

Азербайжаналъул чагӀи: Дербенталъул ва жанубияб Дагъистаналъул тарихиял жамгӀатал; порталалда халкъалъул хӀакъалъулъ батӀараб макъала буго.
Чеченазул, гьезда гъорлъ аккинал: Республикаялъул гӀемерал миллатазул халкъалъул цо бутӀа, бищунго гьелъул шималияб-гӀардерияб тӀасабакъулаб зоналда; порталалда батӀараб макъала буго.
ГӀурал: Шагьаразул ва росуразул жамгӀатал; гӀурус халкъалъул ва казаказул жамгӀатазул батӀарал, гьединго цоцазда бухьарал тарихиял гӀадатал руго.
МугӀрузул жугьутӀал: Жиндирго тарихияб-маданияталъул жамгӀат. Гьелъул мацӀалъул ирс джуури мацӀалда цадахъ бухьараб буго, диннияб гӀадаталъул ирс иудаизмалда цадахъ.

Тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Бакъвараб палеолит

Инсанасул тӀоцебесеб гьаракь

Акуша мухъалда ругел Айникаб, Мухкай ва Гегалашур станциял Кавказалъул бакъвараб палеолиталъул бищун кӀвар бугел памятниказде гъорлъе уна. Гьанир цӀех-рех гьабуна гамачӀалъул алатал ва гӀумру гьабизе букӀараб бакӀалъул некӀсиял къатар. Х. А. Амирхановасул 2021 соналъул публикациялда Централияб Дагъистаналъул памятниказул тартиб рихьизарун буго 2 миллионалдаса 800 азарго соналде щвезегӀан бугеб интервалалда.

Гьаб буго археологиял комплексазул датаби, гьанжесев халкъалъул яги росуразул гӀумруялъул къадар гуро. Гьанжесеб республикаялъул цӀар гьанир хӀалтӀизабула батураздаса бакӀалъул бихьизабизе гурони.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

Кутакаб тарихияб очерк. ГӀелмиял цӀех-рехелазде ва документазде ссылкаби главабазда ва «Материалал» абураб бутӀаялда рекъон кьун руго. Республикаялъул гьанжесеб гӀурхъи гӀадамалъул цебесеб заманалъул пачалихъазде ва жамгӀабазде буссинаризе бегьуларо.

Дин-мазгьабалъул ирс

Дагъистаналъул динияб тарихалда гъорлӀе уна исламиял, масихӀиял ва ягьудиял гӀадатал. Дербенталда гьезда гъорлӀе рихьизарун руго конкретиял тарихиял гӀажаибаби: Жума-мажгит, Келе-Нумаз синагога ва ГӀажаиб гьабулев Къуддус-квералъул армян килиса. Гьезда цӀали гьаби гӀунагӀи гьабула батӀи-батӀиял жамгӀаязул тарих бихьизе, регионалъул ирс цо диндилъего гъункизабизе гурони. Дунялалъул маданиятазул ва диназул тарихалъул Дербенталъул музей гьел бакӀал жиндирго лъай-хъвай гьабулал маршрутазда гъорлӀе рачуна. ГӀадамалъул халкъалъе гӀундулъи жиндирго буюрухъаб гӀакъидаби жинцаго чӀезаруларо.

ХӀунарзабаз ва къоялъул-къоялъул маданият

Кубачи машгьурлъун буго металл художествияб гӀуцӀиялдалъун, Гоцатль гӀарац гӀуцӀиялдалъун, Унцукуль гьетӀида орнаменталияб кӀутӀкӀанидалъун, Балхар гӀурччинаб керамикаялдалъун. Жанубияб Дагъистан батӀи-батӀиял тӀаса-хъатӀи гьабиялъул гӀадатазда гъоркь буго. Гьал цӀарал рихьизарула батӀи-батӀиял технологизбаздалъун ругел бакӀаб производствоялъул центрзаби, цо «кавказалъулаб орнамент» гурони. Тарихиял ретӀел, гӀумруялъул гӀухьлаби ва росдал гӀуцӀи халкъалъул, бакӀалъул ва заманалъул гӀакълуялда рекъон цӀализе ккола. Гьанжесеб заманалъулгун гьабизе кӀола А. К. Сержпутовскиясул 1910 соналъул экспедициялъулаб суратазул альбом, Россиялъул этнографияб музеялъул кӀватӀалдаса. Гьеб музейияб атрибуциялдалъун буго ва гьабураб заманалъул суратаздалъун хисаруларо.

Дагъистаналъул халкъазул тӀагӀам

ГӀаммаб регионалъулаб кухня гӀемерал жергиял гӀадаталъул традицияздаса гӀуцӀула. ЦӀар-хӀалбихьи гьабулаго хинкал, чуду ва курзе; гьарулел къагӀидаби ва цӀарал батӀи-батӀиял халкъазда, росабазда ва хъизамазда гьоркьоб батӀалъула. Хинкалалъул гӀадаталда рекъон гӀуцӀула чвараб тӀорщали, гьан, бугӀа ва тӀагьаби, чудуялъул батӀи-батӀиял гьурщал ва тӀорщалил гъаталъул къадар батӀалъула. Шагьаралъул квен-тӀегӀалъул культуралъул этнографиялъулаб цӀех-рехелаз гьабулаго бихьизабула жергиял кухняялъул цоцазда гьабулеб асар ва къоялъул менюялъул хиси. Гьединлъидал цо рестораналъул рецепт тӀубараб ва цохӀого-цо бусурманлъиялъул Дагъистаналъул кинабго бакӀалъе тӀаса лъугьинабизе бегьуларо.

Медиа

Дагъистаналъул пейзаж

Пейзажалъул сурат. Гьаб Сулак каньоналъул интерпретация гуро, цо-цо бакӀалъул документалияб сурат гуро. Аслиял тарихиял суратал кӀалъале Российски этнографияб музеялъул ссылкалда рекъон руго.

Гимн

Дагъистаналъул Республикаялъул пачалихъияб гимн

ГІурус

Слова: Расул ХIамзатов; гIурус текст: Николай Доризо. Музыка: Мурад Къажлаев. Пачалихъияб гимналъул хIакъалъулъ закон 2016 соналъул 9 марталъул хиса-басиязда цадахъ; тIубанго гьабураб текст приложениялъул № 2-ялда кьун буго.

Пачалихъияб гимналъул тексталъул ва музыкалияб редакциялда рекъон кьучӀ лъураб. Текст ва нотаби гимналъул законалъул мугъзалазда басмаялда рекъон. Гьел «Официалияб текст» абураб ссылкалда рекъон рагьизе бегьула.

Хронология

ХӀадусал: 7 / 7

2 млн соналъ цебе: Бакьулъ Дагъистаналъул гамачIалъул алаталъул цебесеб комплекс. Датировкаби археологиял къатаразде рекъон руго, жакъасеб гIадамазул гIумруялъул гIумруялде гуреб.
V-VI гIасрал: Дербенталъул гамачIалъул къалгIаялъул сасанияб система гIуцIи, Каспий ралъдалъул бакътIерхьул рагIалдалъул рахъалда рекIун унеб нух контроль гьабун.
1834: Шамилил имамлъун вищай; имамат Дагъистаналъул ва Нохчистаналъул цо бутIаялда тIегьей.
1860: Россиялъул империялъул Дагъистаналъул область гIуцIи. Гьелъул гIорхъаби жакъасеб республикаялъул гIорхъабаздаса батIаял рукIана.
20 январь 1921: ВЦИКалъул къарар Автономияб Дагъистаналъул Социалистияб Советалъул Республикаялъул хIакъалъулъ.
10 июль 2003: Дагъистаналъул Республикаялъул хIалтIулеб Конституция Конституциялъулаб Мажлисалъул къабул гьаби.
2003: Дербенталъул цитадель, басрияб шагьар ва къалгIаялъул гIуцIиби ЮНЕСКОялъул Дуниялалъул ирсалъул сияхIалде рачи.