КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
ТӀадрагӀилаб известнякалъул каньон, бирюзаялъул гӀор ва бакъварал хьулалъулал кӀкӀалалгун
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

МагӀарулал

МагӀарулал

МагӀарулал: Дагъистаналъул мугӀрул жамгӀатазул тарих, мацӀ, маданият ва гӀадатал. Цебе рукӀарал игӀтикъадал, масихӀияб ирс, ислам тӀибитӀи ва материалалгун кутакалъул хронология.
Регионал:ДагъистанАзербайжан
Сулак каньон: манзаралъул интерпретация · сурат

МацӀ

МагӀарул мацӀ

Хъизан

Нахско-дагестаниял хъизан, авариял-андиял гІаркьал

Къадар

Россиялда 1 012 074 чи (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Тарих

МагӀарулал. Авариял ккола Шималияб-Бакъбаккул Кавказалъул аслиял халкъаздаса цоял. Жиндирго цІар магӀарулал батІизабула мугІрузул ватІангун; хІалтІизабула гьединго аварал абураб цІар. Тарихияб тІибитІи бахула Дагъистаналъул мугІрузул ва мугІрузда цебесеб бутІаялъул цІикІкІараб бутІа. Авариял жамгІатал руго гьединго шималияб Азарбижаналда, Россиялъул цогидал регионазда ва халкъазда гьоркьосеб диаспораялда.
МацІ ва гІагарал халкъал. Авариял мацІ ккола нахско-дагестаниял хъизаналъул авариял-андиял гІаркьалалде. Андиял ва цезиял мацІал авариял диалекталлъун рикІкІине бегьуларо: гьезда гьоркьоб руго жиндирго тарих ва жиндирго жамгІиял идентичностгун ругел цо-цо мацІал. Гьелъулгун цадахъ литературияб авариял мацІ ккола гьел мацІазда кІалъалездаса цоцазе кІвар бугеб рахъу-бахъиялъул ва лъай-хъваялъул амал.
Гьоркьохъел гІасаразул жамгІатал. МугІрузулаб Авариялъул тарихалда кІудияб бакІ ккола Саририл, жиб гьоркьохъел гІасаразул хъвай-хъвагІаялъулал материалаздаса лъалеб. Гьелъул халкъ ва территория жибго жиндирго хІалалдаса гьанжесеб авариял халкъалъулгун дандчІваларо. Материалазда рихьизарун руго христианиял ургъаби ва диниял гІадаталъул батІалъи. Хадуб кІвар бугеб бакІ ккола Хунзахалда марказгун нуцалазул улкаялъе ва жиндирго боялъул жамгІатазул цоцада рекъезариялъе.
ЖамгІатал ва экономика. ЖамагІат букІана росулъул жамгІатлъун; гІумруялъул цоцалъул группаби, тухумал, гІуцІана жамгІиял бухьеналъул цогидаб даража. Экономикаялда цадахъ букІана террасабазда гІуцІараб хІалтІи, хІайванал гІуралъи, ах-пих гьабизе, хІунар-гьунар ва базар-рекІел. ХІалтІабазулъул батІалъи букІана борхалъиялдаса ва тІабигІиял шартІаздаса: мугІрузул тІогьал, лъаралъул расалъиял ва мугІрузда цебесел бакІал цо экономикияб схемаялдалъун рихьизаризе бегьуларо.
XVIII ва XIX гІасру. 1741 соналъ Надир-шагьил походалъе дандечІей, Авариял ханлъиялъул политика ва имамат ккола регионалияб тарихалъул батІи-батІиял этапал. XIX гІасруялда авариял гІахьаллъана мугІрузул телбазда; цо-цо жамгІатазул имаматалъулгун ва Россиялъул империялъулгун бухьенал хисизабулаан. ГІемерисеб халкъги, гІемерисел росабиги гІасрабазда жанир цо политикияб рахъалъун рихьизаризе бегьуларо.
Имамат ва рагъ. Гъази-МухІаммад, ХІамзат-бек ва Шамил цевехъаназда букІана Шималияб-Бакъбаккул Кавказалъул имаматалъул. Шамилил заманалда хІалтІулаан наиблъаби ва шаригІаталъул идараялъул къагІидаби; гьезул къоялъул хІалтІиялъул хІакъалъулъ бицуна гІараб мацІалда хъварал хІужабаз. 1839 соналъ АхІулгъо ккурай ва 1859 соналъ Гъуниб тІаса гъоркье рещей гьезда цадахъ букІана кІудиял инсаназул хвелал ва лъугьана тарихияб ракІалда кІвар бугел лъугьа-бахъиналлъун.
XX гІасру. 1921 соналъ Дагъистаналъул АССР гІуцІи букІана республикаялъул киналниги халкъазе административияб веха. Советлъулаб заман гьабуна школаялъул лъай-хъвай, литературияб ва профессионалияб маданияталъул цІиял формаби, коллективизация ва диналде пачалихъалъул гьаракь. МугІруздаса гочи, шагьараздалъул цІцІикІкІен ва хІалтІабазулъул хиси кІудияб хІисабалда хисизабуна къоялъул гІумру.
Гьанжесеб маданиятияб гІумру. Авариял мацІ хІалтІизабула хъизамалда, печаталда, литератураялда, театралда ва лъай-хъваялда. Расул ХІамзатовасул шигІруял лъалел руго дунялалъул гІемерал таржамабаздалъун, амма таржамаби авариял мацІалъул аслияб тексталъул бакІ кколаро. Халкъалъул гьанжесеб тарихалда гъорлъ руго гьединго хъизамалъул бухьенал, шагьаралъул гІумру ва гІагаралгун маданиятияб базар-рекІел.

МацӀ

Авариял мацІ, магӀарул мацӀ, бачун буго нахско-дагестаниял хъизаналде. МацІалда батІизарула шималиял ва жанубиял диалектазул группаби, гьезда гьоркьоб рихьизарула кІвар бугел батІалъаби. Гьанжесеб литературияб норма букІуна тІоцебесеб иццалда шималиял формабаздалъун, гьезда гьоркьоб хунзахъалъулабги.
Авариял мацІ тарихияб хІисабалда букІана батІи-батІиял жамгІатазда гьоркьосеб рахъу-бахъиялъул амаллъун бакътІерхьул Дагъистаналда. Литературияб авариял мацІалъул лъай гьабизе кколаро андияб, цезияб яги цогидаб мацІ «тІаса кІудияб гуреб диалект» лъун. Переписалъулаб миллат ва жиндирго мацІ ккола батІи-батІиял сипатал.
Хъвай-хъвагІаялъул гІадаталда гъорлъ буго гІараб хъвай-хъвагІаялъул аджам. 1920-лел соназда хІалтІизабулаан латиница, 1938 соналдаса нахъе гІуцІана кириллица. Усларил 1889 соналъ бахъараб гІелмияб суратлъи ккола мацІалъул цІех-рехалъул тарихалде ва кколаро авариял рахъу-бахъиялъул байбихьиялъул даталъун.
Авариял мацІ ккола рагІулаб рахъу-бахъиялъул, художествияб литератураялъул, школаялда лъай-хъваялъул ва медиаялъул мацІлъун. ГІурус-авариял кІимацІалъи ва гІагарал мацІал лъай шагьаралда, росабалъ ва диаспораялда батІи-батІияб хІисабалда гІуцІула.

Иман ва диназул тарих

Бакъул бичӀчӀи. Дунялалъул динал кӀодоре щвезегӀан табигӀаталъул ва гьоболлъиялъул кӀудиял, мукъадас бакӀал, рукъ ва хъизан цӀуниялъул пикруби рукӀана. Этнографаз гьава-бакъ гьабиялъул гӀадатал, календаралъул ишараби ва цӀуниялъул практикаби хъвана. XIX–XX гӀасрабазул къваригӀарал хъваяз гьаб заманалъул аваразул жамгӀаялъул цо хиса-баси гьечӀел дин кӀочене кӀоларо. МасихӀиялъул ирс. Аваралъул гьоркьохъеб мегӀерлъи Кавказалъул масихӀияб дунялалъгун, гӀемерисеб Гуржистаналъгун бухьараб букӀана. МасихӀияб букӀиналъул шагьидлъи гьабула килисаби, ратарал хӀужарал, хьанчӀчӀи ва хъвай-хъвагӀаял. Амма Сариралъул бетӀерасул дин, батӀияб росулъул практика ва кинабго халкъалъул кӀал-гӀакълу цо жо гьечӀо. ХӀужараз цин кӀучӀул. Датуналъул килиса ва гамачӀалъул сураталда масихӀиял мотиваби диниял бухьеналъул тарихалде рачӀуна. ГамачӀалда сураталъул цӀехей къо-моцӀ, контекст ва гӀуцӀи гьабизе ккола: цо хьанчӀчӀ яги цӀуниялъул гӀаламат жинцаго кинабго жамгӀаят дин хисизе багьа гьабизе кӀоларо. Цо-цо некӀсиял мотиваби динияб мухӀитӀ хисичӀогоги букӀана. Бакъул исламиял асар. VII–IX гӀасрабазул гӀарабалъул походаз Дербент ва цогидал марказал исламияб маданияталъул кӀудиял нухмалъулал гьаруна. Гьаб бажариларо, киназго аварал VII гӀасруялда ислам ккун ругилан. МегӀерал районазда масихӀиял, бакъул ва исламиял гӀадатал кӀудияб заманалъ цоцазда бухьун рукӀана. Ислам мегӀералда бокьун кин тӀибитӀараб. ГӀагарал исламиял марказал, сиясиял союзал, базар, лъай ва хӀикмат кӀудияб кӀвар букӀана. Рагъал ва кверщалилъ дин хисияги цо-цо районазда гьаб процесалъул цо бутӀа букӀана; кинабго исламизация гӀемерисеб рагъулаб кӀвекӀалъун яги гӀемерисеб рекъелъул миссиялъун гьабизе бажариларо. Хунзах, Гидатль ва жанубиял жамгӀаял гьаб нух цо заманалъ тӀубачӀо. Гидатль: бищун кӀвар бугеб шагьидлъи. ГӀелмияб литературалда 880 гьижрияб соналъул эпиграфияб къо-моцӀ, 1475–1476 соназде кколареб, Гидатлалда ислам тӀибитӀиялъгун ва ХӀажи Удуратил цӀаргун бухьараб, бицунеб буго. Гьаб мисал жинцаго бакъул хӀикмачиязул кӀвар ва гӀагарал жамгӀаялъул гьоркьоб дин цогидазде кьей бихьизабула. Гьаб цо гӀадаталъул къо-моцӀ буго, кинабго халкъалъул дин хисиялъул гуреб.Суннизм ва рухӀияб лъай. Иман кьурал аваразул гьоркьоб шафигӀияб мазгьабалъул суннияб ислам кӀудияб буго. Мажгитал, школаби, гӀалимзаби ва хъварал кӀватӀалал Къуръан, гӀараб мацӀ ва гьакъи лъаялъе кумек гьабула. ГӀараб хъвай-хъвагӀаялъул маданият ва аваралъул кӀалзулаб гӀадат цоцазда рекъон рукӀана ва цоцазде асар гьабула. Суфизм ва имамат. XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъиялда накъшбандиял бухьенал мегӀерлъиялъул гьарахъалъ кӀудияб кӀвар букӀана. Тарикъат исламалъул жанир рухӀияб вацӀ-яцӀлъи буго, батӀияб дин гуреб. Имамат сиясияб ва гьакъияб институтги букӀана. Гьелъул гӀадаталъгун ва батӀиял росдал жамгӀаялгун бухьенал кьибилалъул рукӀине кӀолаан. Совет заман. Динияб лъай ва муассасабазул къваригӀиялъ иман тӀагӀинабичӀо. Лъай ва практикаби хъизамазда ва расмиял гурел шабагӀазда тӀибитӀун рукӀана. Дин кӀодоре бихьиялъул даража заманалда ва бакъул шартӀазда рекъон букӀана; революциялда цебесеб ва гьанжесеб динияб гӀумруялъул гьоркьоб кӀудияб батӀалъи букӀилан пикру гьабизе тарихалъе гӀодор гьабула. ТӀадегӀанаби ва гьанжесеб гӀумру. 1980-л соназул ахиралдаса ва 1990-л соназда мажгитазул кӀодоре хӀалтӀи, лъай ва зиярат тӀибитӀана. БатӀи-батӀиял диниял проектаби ва гӀадаталъул хӀакъалъулъ дагьалъаздал рикӀкӀенал лӀугьана. Жакъа ислам кӀудиял аваразе кӀвар буго, амма жиндирго иман ва гӀадатал тӀубай миллаталъ автоматияб къагӀидаялъ бихьизабуларо. Халкъалъул рикӀкӀен гьениб «иманалъулазул процент» рикӀкӀине хӀалтӀизабуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Авариял мацІ ккола нахско-дагестаниял хъизаналъул авариял-андиял гІаркьалалде.
  • 1938 соналдаса нахъе хІалтІизабула кириллиял хъвай-хъвагІаял.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • 2021 соналъ бана переписьалда рекъон, Россиялда рикІкІана 1 012 074 аварав. Гьеб ккола авариял мацІалъул кІалъачагІазул къадар гуреб.

Маданият ва гIумру

  • Унцукул ккола цІцІадалъ металл бацІцІиялъул художествиялъул марказлъун.
  • ЧІужуялъул ретІел батІи-батІиял аввал ругел авариял жамгІаялда гьоркьоб батІа-батІияб букІана.

Тарих

  • 1475–1476 соназул эпиграфиялъулаб дата ккола Гидатлалда ислам тІибитІиялде.
  • Шамилил хІужаби ккола имаматалъул тарихалъул документалиял материалал.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Бакъараб Юкъараб ГІасру

    МугІрул жамгІатал ва Сарир
    хъвараб шагьадаталъ Сарир политикияб гІуцІи бихьизабула. Гьелъул гІорхъаби ва гІадамалъул гІуцІи жакъасеб этникияб ва административияб гІорхъабазда рекъон гьечІо.

  2. VII–IX гІасрал

    ГІарабал Дагъистаналде рачІи
    Бакъарал бусурман контактал Бакъбаккул Кавказалда ругел рагъулал ва политикиял хІадалгьабигун бухьун руго. Гьеб киналниги аваразул жамгІатал бусурманлъиялде руссиналъул къо-моцІ гьечІо.

  3. Юкъараб гІасру

    МасихІиял бухьенал
    ГьатІанал, рагъулал хІурматал ва хъвай-хъвагІаял мугІрул Авариялда масихІияб бугелъул шагьидлъи кьола. Гьеб жиндирго бакъарал ишан-гІакъидабигун цадахъ букІана.

  4. XIII–XIV гІасрал

    Хунзахъ динияб мухъ хиси
    Гьеб периодалъул историографиялда исламиял институтазул къуватлъи цІалила. Къокъаб датаби ва процессалъул тІагӀалаби материалал рихьизаризе гьарулел предметаллъун руго.

  5. 1475–1476 сонал

    Гьидатль исламлъиялде руссиналъул эпиграфияб дата
    Хижраялъул 880 соналъул дата Хьажи Удуратил цІаргун бухьун буго. Гьеб батІияб жамгІаталде бухьун буго, киналниги аваразда исламлъиялде руссиналде гьечІо.

  6. XV гІасрул ахир ва XVI гІасру

    МугІрузда ругел жамгІатазул исламлъиялде руссиналъул тІадегІанаб
    ХІикмат ва жиндирго марказбазда гьоркьоб бухьенал ислам нахъе тараца. Процесс киналниги районазда цадахъ тІамам гьабун гьечІо.

  7. ХІакъикъияб гІасру ва ЦІияб заман

    ЖамгІатал ва нуцалазул ризкъи
    Росдал союзал ва Хунзахъалъул ризкъи батІи-батІиял политикияб гІуцІиялъул формабилъун рукІана. Киналниги жамгІатазул цо ва хисичІел гІуцІи букІинчІо.

  8. XVII–XVIII гІасрал

    Террасабазул хІалтІи ва базар-хурхен
    ХІалтІи-меххьи, хІайванал гІезари, ах-багъиш гьаби ва хІунар-кваслъи мугІрул ва бакъарал районал цоцазда бухьана.

  9. 1741 сон

    Надир-шагьасул аскаразда дандечІей
    Андалалалда рагъулал ишазулъ мугІрул Дагъистаналъул тарихалъул кӀвар бугеб эпизодлъун лъугьана. Риваятазул батІи-батІиял хІакъалъулъ документалиял шагьадатаздаса батІалъи гьабизе ккола.

  10. XVIII гІасрул ахир ва XIX гІасрул байбихьи

    Ханлъиялъул ва жиндирго жамгІатазул политика
    МугІрузда ругел жамгІатазда гьоркьоб ва Россиялъул империялда гьоркьоб бухьенал батІи-батІиял рукІана ва заманалъулъ хисизарулаан.

  11. 1820-лел ва 1830-лел сонал

    ШагІигІат ва имамат гьабизе гьабулеб телъел
    Бусурман институтазул къуватлъи мугІрул гІадамазул политикияб телъелгун бухьун букІана. Гьеб цІакъго букІараб исламияб гІадаталда тІад букІана.

  12. 1832 сон

    Гъази-МухІаммадил хвел
    ТІоцересел имам Гьимразда тІаде кІанцІиялъулъ хвана. МугІрул гІадамазул телъел хадур имамазул цевехъанлъиялда гъоркь тІадегІанаб букІана.

  13. 1834 сон

    Шамил имамлъун вачІана
    Шамилил цевехъанлъиялъул халатаб этап байбихьана; цІунун ругел документаз имаматалъул идара ва бухьенал цІализе кьола.

  14. 1839 сон

    АхІулгъоялда кІанцІи
    Рагъулал ишаз къала гьабизе гьабуна ва кІудиял хвараби лъугьана. Шамилица нахъе кІанцІизе кІвана; имамат тІадегІанаб букІана.

  15. 1840-лел ва 1850-лел сонал

    Наиблъаби ва гІараб мацІалда хъвай-хъвагІай
    Амру-жамгьаби, жалба-гьаби ва кагътал хІакимлъиялъул, ризкъи-къуватазул, судалъул ва жамгІатазда гьоркьоб бухьеназул къоялъул хІалтІаби рихьизарула.

  16. 1859 сон

    Гъуниб тІаса гІодор рехун
    Шамил квербакъиялъ имаматалъул хІалбихьулареб пачалихълъун букІараб тарих тІамам гьабуна. Кавказалъул цогидал территориязда рагъ тІадегІанаб букІана.

  17. XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи

    Империялъул идара ва гІумрудулъ хисиял
    ЦІиял административиял институтал, нухзаби ва хІажатазул бухьенал гІумрудул гьунар хисизарулаан. Жиндирго гІадатал ва бусурман практикаби хисичІого букІана хисичІого гьечІого.

  18. 1889 сон

    «Авар мацІ» гІелмияб басма
    П. К. Усларил хІалтІабазул лъабабилеб том басма гьабуна, гьеб мацІ цІалиялъул тарихалъул кӀвар бугеб материаллъун буго.

  19. XIX гІасрул ахир ва XX гІасрул байбихьи

    КечІухъаби-шагІирзаби ва адабияб гІадатал
    КъахІаб-Росодаса МахІмудил творчествоялъ шигІру ва иш гьаби цоцазда бухьана. КІалзулаб ирс хадур басмаязул предметлъун лъугьана.

  20. XX гІасрул байбихьи

    Тарихияб группаялъул сурат
    Прокудин-Горскица Дагъистаналда ругел руччаби сурат бахъана. ЦІалиялъул атрибуциялъ сурат Аваразул Аракани росулъун бухьизабула; каталогазул датаби батІи-батІиял руго.

  21. 1921 соналъул 20 январь

    Автономияб Дагъистан гІуцІи
    ВЦИКалъул къарар регионалъул халкъазе административияб веха гьабун лъугьана. Гьеб аваразул халкъ гІуцІиялъул даталъун гьечІо.

  22. 1920-лел сонал

    Школа ва цӀи хъвай-хъвагӀай культура
    Латин графика ва басмаялъул цебетӀей лъайкьеялъул ва адабияталъул бухьеналъул формаби хисана. ГӀараб графикалъул гӀадатал цебе букӀана.

  23. 1930-ел сонал

    Коллективизация ва дин тӀагӀунариялъул къанунал
    Совет хиса-басиял росуалъул гӀумруялде ва диниял институтазде рещтӀана. Хъизамалда лъай кьей тӀубазго чӀезана.

  24. 1938 сон

    Кириллицаялде вахин
    Кириллицалъул аслу авар мацӀалъул гьанжесеб расмияб графикалъун лӀугьана.

  25. 1943 сон

    Расул ХӀамзатовасул тӀоцебесеб тӀехь
    КучӀдул тӀом авар мацӀалда бахъана. Хадуб шагӀирасул асарал гӀемерал мацӀазде таржама гьабуна.

  26. 1945–1950 сонал

    ХӀамзатовас Адабияталъул институталда лъай босизе
    Гьаб заман гьесул профессионалияб адабияталъул биографиялъул кӀудияб этапалъун лӀугьана.

  27. 1951 сон

    Дагъистаналъул адабияталъул институтал
    Расул ХӀамзатов Дагъистаналъул хъвадарухъабазул союзалъул бетӀерлъун вахъана. Авар адабият республикаялъул гӀаммаб гӀемермацӀалъулаб культуралъул ракьалда цебетӀана.

  28. 1950-ел ва 1980-ел сонал

    Бечедалъул къоялъул ригь-рикь хисай
    Шагьаралъул гӀумру, фабрикалъул продуктал ва миллаталъул бухьенал ригь-рикь гӀатӀид гьабуна. ГӀадатал бечедалъул ригь-рикь хиса-баси гьечӀого чӀезана.

  29. 1967 сон

    ХӀамзат ЦӀадасасул музей гӀуцӀи
    ЦӀада росуда шагӀирасул рукъ адабияталъул-мемориалияб музейлъун лӀугьана, гьелда гӀадинго тӀахьал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезабула.

  30. 1980-ел соназул ахир ва 1990-ел сонал

    Ислам жандаралъул цӀияб гӀужжа
    Мажгитазда, лъайкьеялъе ва зияраталъе гӀахьаллъи гӀатӀид гьабуна. Динияб гӀадаталъул бичӀчӀиялъул батӀи-батӀиял проектал лӀугьана.

  31. 1990-ел ва 2000-ел сонал

    ЦӀиял культуралъул ва диниял бухьенал
    Миграция, медиа ва гьудул-гьудул улкабазда лъайкьей мацӀ, культура ва иман кьеялъул шартӀал хисана. Гьаб процессал батӀи-батӀиял жамгӀатазда батӀи-батӀияб къагӀидаялда бихьизабулаан.

  32. 2002 сон

    АхӀмад Исламмагомедовасул монография
    XVIII ва XX гӀасруялъул байбихьиялъул авараздасалъул тарихияб-этнографияб цӀех-рех хъвай-хъвагӀай ва гӀурусалъул материалазда бугеб басмаялда бахъана.

  33. 2003 сон

    Расул ХӀамзатовасул гӀумруялъул нух тӀубай
    ШагӀир 3 ноябралда хвана. Гьесул къаламалъул хъвай-хъвагӀаял, басмаял ва таржамаби архивазда ва тӀахьазул рукъазда цӀех-рех гьабула.

  34. 2021 сон

    Россиялда хъвай-хъвагӀай рикӀкӀен
    «Аварал» категориялда 1 012 074 чи рикӀкӀана. Гьаб къадар мацӀалъул ахӀул рикӀкӀеналъе яги дунялалдаго бугеб миллаталъул рикӀкӀеналъе гьечӀо.

  35. 2023 сон

    Расул ХӀамзатовасул сон
    Архивалъул басмаяз шагӀирасул ва гьесул адабияталъул бухьеназдаса документал рихьизаруна.

  36. 2023 сон

    Гьатаралъул пластикаялъул цӀех-рех
    РАН-алъул Бакъбаккул гӀелмабазул институталъул специалистаз Дагъистаналъул мугӀрузда бугеб мотивазул ва цӀунулел суратазул цӀех-рех басмаялда бахъана.

Квен

  • Хинкал

    Хьанкьалъул хьурул кьурдул гьанкӀидаца, хинкӀалъул лугӀидаца ва тӀагъудаца цадахъ кьола. Аваразул гьезда гьоркьоб гьаб гьаризе руго батӀи-батӀиял жураби; гӀатӀид гьабураб бусураб хинкӀалъул жура бищун лъалеб буго. Хинкал грузиялъул хинкалигун цадахъ хьвагьизе кколаро.

  • Ботишал ва чуду

    Хьурулъул рекӀкӀарал жал, жаниб цӀцӀикӀкӀун. Исламмагьамадовица гьабула гьаризе цӀцӀикӀкӀун кьолбол, картофалъул ва кьурулъул жураби, гьединго кьезе батӀалъи. Хъизамалъул рецепт кинабго росуялъе тӀасабищулареб стандартлъун кколаро.

  • Урбеч

    РекӀкӀарал гьудул яги тӀул гьабураб паста; тарихиял суратазда гьоркьоб руго батӀи-батӀиял аслиял продуктал ва нахӀудаца ва кӀануца цадахъ гьабурал. Гьеб буго Дагъистаналъул гӀаммаб кулинариялъул ирслъун, цо халкъалъул гуреб.

  • БетӀербахъиялъул ва гьанжесеб рижалъул квен

    Хьурулъул ва гьоцӀалъул продуктал, кӀал, кьурул, цӀиял ва гьарурал продуктал ращадал батӀи-батӀиял бутӀабилъун руго. Гьанжесеб шагьаралъул столалда руго цогидал халкъаздаса босарал квенал; байрамалъул меню кинабго рижалъул тарихалъул сурат кьоларо.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • ЖамагӀат

    Росулъул жамагӀаталъ ракӀалде щвела ракьалъул, лъалъул, цоцазе кумекалъул ва жамгӀияб тартибалъул суалал. ЖамагӀатазул гӀуцӀи ва цоцадаса батӀалъи бакӀалда ва заманалда рекъон батӀа-батӀаял руго.

  • Тухум ва хъизамалъул ракӀалда рекъезаби

    ГӀаркьалалъул цолъиялъ аслуялъул ва кумекалъул хурхатал цӀунун руго. Тухум росугун, сиясияб цолъигун яги гьанжесеб хъизамалъун цадахъ хьвагьизе кколаро.

  • Гьоболлъи ва цоцазе кумек

    Гьобол кьей, гӀунарал гӀадамалгун гьудуллъи ва цадахъ хӀалтӀи этнографиялъул суратазда кьучӀаб бакӀ ккола. ГӀадаталъул заман ва гьал рекъон рикӀкӀуна, кинавго чиясул сипатлъун гуреб.

  • ГӀадат ва шаригӀат

    БакӀалъул гӀадаталъул къагӀидаби исламалъул гьакъикъаталгун цадахъ хӀалтӀулаан. Гьезда гьоркьоб рекъел ва керенлъи букӀунаан. Тарихиял таӀзаралъул ва бидулъ кьисасалъул формаби гьанжесеб гьумералъул тӀасабищуларал къагӀидабилъун рихьизаризе кколаро.

РетӀел

ЧӀужугӀаданалъул ретӀел аваразул жамгӀатазда гьоркьоб битӀунго батӀа-батӀаяб букӀана. КӀважалъул ретӀел, чохто, кӀилищал ва гӀажаибаби бакӀалъул комплекс гӀуцӀулаан. РетӀелалъул деталяздаса гӀадамалъул аслу ва гӀумруялъул къадар бихьизабизе букӀана; киназго авар чӀужугӀаданалъе цадахъ букӀунеб цо ретӀел букӀинчӀо.
Бичаралъул ретӀел: кӀважалъул ретӀел, кӀважалъул кӀанцӀ, бешмет, черкеска ва бетӀерлъи. ЦӀоко, кӀудияб цӀоко ва хъурулъул цӀоко мугӀрулъул гьаваялдаса цӀунизе кӀвар бугел ругоан. Байрамалъул, чабанасул ва бетӀербахъиялъул ретӀел батӀи-батӀиял мурадал ругоан.
Музеялъул жал батӀиял гӀунарал хабар цӀунун руго: масала, Бохондаса архалук РЭМ-алъул кӀватӀалда XIX гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялдаса буго. Росу ва заман бихьизаби гӀатӀид гьабураб «гӀелмияб авар ретӀел» абураб подписьалдаса битӀун буго.
Гьанир бугеб тарихияб группаялъул портрет С. М. Прокудин-Горскиясул кӀватӀалдаса буго. Конгрессалъул библиотекаялъ оригинал 1905–1915 соназда гьоркьоб дата кьола; цӀехгеялъул проект гьеб Араканигун ва 1904 соналъулгун хурхала. Гьединлъидал гьаб гьумералда «XX гӀасруялъул байбихьи» абураб гьересияб бихьизаби хӀалтӀизабула. Гьеб тарихияб фотография буго.

Миллияб ретӀел

ЧІужуял гІадатияб ретІелгун. Дагъистан, XX гІасруялъул байбихьи; цІех-рех гьабулеб проектазул атрибуция: авариял чІужуял, Аракани.С. М. Прокудин-Горский · Library of Congress, Prints and Photographs Division · prokc-21478 · Блез Агуэра-и-Аркасил 2004 соналъул гьумералъулаб композит · редакциялъулаб кадрирование гьечІого

Кьурдул

  • ЖамгӀияб ва свадебалъул кьурдул

    Кьурдул байрамалъул гьудуллъиялъул, свадебалъул ишазул ва хӀалтӀи гьечӀого заманалъул бутӀалъун ругоан. Кьурдул гьаризе батӀи-батӀиял жураби бакӀалъул гӀадаталдаса хурхарал ругоан; «лезгинка» абураб гӀаммаб сценаялъул цӀар кинабго батӀалъи бихьизабизе кӀоларо.

  • Фольклор ва сценаялъул постановка

    Профессионалияб ансамблалъ концерталъе гӀадаталъул хӀаракатал хисизарула. Сценаялъул номер автоматикияб къагӀидаялъ хисичӀеб гӀадатлъун яги ахирккун бачӀарал гӀасараздалъул кьурдулъул битӀун суратлъун рикӀкӀизе кӀоларо.

Музыка

Аваразул музыкалияб-поэтияб маданияталда гъорлӀ руго эпикиял ва лирикиял кучӀдул, свадебалъул ва цогидал гӀадаталъул формаби. КӀалзулаб кучӀдица поэзиягун, гӀадамал ва ишазул ракӀалда рекъезабигун хурхараб буго; фольклорияб сюжет букӀунареб архив документалъун кколаро.
КӀвар бугеб бакӀ ккола пандуралъул инструменталияб цоцалъ кучӀдизе. КучӀдул-поэтазул творчествоялъ макъам ва рагӀи цадахъ гьабулаан. Кахаб-Рососа МахӀмуд гьаб гӀадаталъул цӀар арал вакилаздаса цояв вуго; гьесул ирс цӀехгеялъул ва басмаялъул предметлъун буго.
XX гӀасруялда авар мацӀалъул поэзия басма, радио, кучӀдул ва таржамалдалъун гӀатӀидго тӀибитӀана. Расул ХӀамзатовасул текстал оригиналда ва таржамазда руго; музыка ва таржама шигӀруялъул авторалдаса батӀаго атрибутизаризе ккола.

Пишаби

  • Унцукулалъул насечка

    ЦӀцӀаралъул кьучӀалда жаниб металл элемент гьабула, гьелъ сурат гӀуцӀула. Музеялъул кӀватӀалазда гьоркьоб руго гьаб хӀунардул тӀил, кӀудиял кӀудиял гьабун ругел жал ва цогидал. Гьелъул технолог гьабураб металл тӀаде металл насечкагун цадахъ хьвагьизе кколаро.

  • Текстил ва гӀажаибаби

    Хьагъи, хьагъи гьабун хӀалтӀи, цӀоко хӀалтӀизаби ва гӀажаибаби гьари ретӀелалгун ва бетӀербахъиялъул гӀумруялгун хурхарал руго. РЭМ-алъул предмет 2262-20 XX гӀасруялъул байбихьиялдаса бетӀерлъиялда тӀегь, меседил хьагъи ва гӀарац цадахъ букӀин бихьизабула.

  • Рукъ ва цӀцӀар рукъалда

    Рукъалъул ва цӀцӀаралъул хӀалтӀи рукъалъул ва рукъалъул маданияталъул бутӀалъун ругоан. Рукъалъул суратал ва орнаментал конкретиял памятниказда рекъон цӀехезе ккола; гьезул магӀна гӀемерисезда цо динияб тафсиргун гӀунтӀизе кӀоларо.

РакӀалъул бакӀал

  • Хунзахъ

    МугӀрулъул Авариялъул тарихияб марказ, нуцалазул бетӀербахъигун хурхараб. Гьелъул сиясияб ва динияб тарих хисизабулаан; гьоркьохъел гӀасаразул бетӀербахъи гьанжесеб административияб гӀурхъиялда рихьизаризе кӀоларо.

  • АхӀулго

    1839 соналъул къадалъи ва Кавказалъул рагъалъул тарихияб ракӀалда рекъезабиялъул бакӀ. Сурат гьабулаго кӀвар буго ишалъул жинс, гьаб рагъалъул хадусеб сурат ва гьанжесеб мемориалияб комплекс батӀаго рикӀкӀине.

  • Гъуниб

    1859 соналъул ишал Шамилил имамат букӀин тӀагӀинабигун хурхарал руго. Гьаб дата Кавказалъул рагъ кинабго Кавказалъул кинабго бутӀаялда лӀугьин бихьизабуларо.

  • ЦӀада ва ХӀамзат ЦӀадасасул музей

    Литературияб-мемориалияб музей 1967 соналъ поэтасул рукъалда рагьана. Гьелъ хъизамалъул, литературияб ва бетӀербахъиялъул тарих бихьизабула.

  • Унцукул

    ЦӀцӀаралъул художествияб хӀалтӀиялъул марказ. Металл насечка чӀагӀараб хӀунарлъун буго, устарзабазул хӀалтӀазда ва музеялъул кӀватӀалазда цӀунун буго.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Барти (авариял)
  • Бацав (авариял)

ЧӀужуязул

  • Берцинай (авариял)
  • Гургинай (авариял)
  • Гитинай (авариял)
  • Меседу (авариял)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Шамил, 1797–1871

    Гимриса гӀурав, 1834–1859 соназда Дагъистаналъул ва Чечениялъул имам. Гьесул сиясияб, рухӀанияб ва рагъулаб хӀалтӀи батӀи-батӀиял материалазда рекъон цӀехгеялъул предметлъун буго, гьезда гьоркьоб цӀунун бугеб гӀараб мацӀалъул хатӀ-хӀарп.

  • Кахаб-Рососа МахӀмуд

    Авар поэт ва кучӀдулчи, гьесул творчествоялъ хадусеб литератураялда асар гьабуна. Биографиялъул риваятал документалиял къагӀидаялда чӀезарал хабараздаса батӀаго рикӀкӀине ккола.

  • ХӀамзат ЦӀадаса

    Поэт, сатирик ва магӀрифатчи. Гьесул литературияб ирсалъе ва рукъалъул гӀаламалъе ЦӀада росулъ музей гьабураб буго.

  • Расул ХӀамзатов, 1923–2003

    Аваразул шагIир, кучIдузул, прозалилъул ва публицистикаялъул автор. Гьавуна ЦIада; аваразул мацIалда тIоцебесеб тIехь бахъана 1943 соналъ. РГАЛИ-ялда цIунун буго гьесул адабияталъулаб хIалтIиялъул материал.

Медиа

Фотогалерея

Сулак каньон: манзаралъул интерпретация · суратХудожествияб иллюстрация

Иллюстрацияби порталалъе гьарурал руго ва документалиял суратал гьечӀо.