Азербайжан

Азарбижан буго Жанубияб Кавказалда, Каспий ралъдал бакътӀерхьул рагӀалда. Гьелъул тӀабигӀиял ва маданиятиял ландшафтал рикӀкӀуна КӀудияб ва ГьитӀинаб Кавказ, Кура-Аракс тӀагӀадаб бакӀ, Гиркан хьухьал, Бакуялъул ЦӀакъаб шагьар, Гобустаналъул гамачӀалъул искусство, Шеки ва Хыналыг мугӀрузул росу. Мугам, ашуг поэзия, тӀагӀадал чагӀи ва косарбазул гӀадатал цӀунула улкаялъул меросалъул батӀи-батӀиял рахъал.

Азарбижаналъул гьарил-вулкан ландшафтазул мотивлъул пейзаж · иллюстрация · Художествияб иллюстрация

10,2624 млн

гІадамал 2026 соналъул 1 январалъ, Пачалихъалъулаб статистикаялъул комитеталъул расмияб къимат

86,6 аз. км²

Пачалихъалъулаб статистикаялъул комитеталъул баяналъ, Каспий ралъдалъул чІинкІиллъиги жубан

ЮНЕСКОялъул Дунялалъул ирсалъул объектал: ункъго культураялъул ва цо тІабигІаталъул

География кутакалда

Регионал ва росаби

Азарбижаналъул административияб гьабил ишалъул къотӀи гьабизе бегьула районал, республикаялъул кӀалъаялда гъорлӀ ругел шагьарал ва Нахчиван автономияб республика. Жанире балагьизе рекъон районал 14 экономикияб зоналда рекъон рикьун руго.

Росдарал: 4586
Территориял: 14

Справочникалда 4 586 гӀумру гьабун ругел бакӀал руго: 79 шагьар, 263 поселока ва 4 244 росу. 2024 соналъул административияб рикьиялъул къотӀи 2026 соналъул 28 октябралда хал гьабуна. КӀвачӀалда гъорлӀ миллияб хъвай-хъвагӀи цӀунун буго, тӀадегӀанаб нухӀда районалъул яги шагьаралъул территориялъул бихьизабула. ГӀурус мацӀалда цӀарал хисизариялъ балагьизе кумек гьабула. Экономикияб районал административияб районаздаса батӀаго рихьизарун руго.

Тахшагьар ва экономикияб районБакуЦентр: Баку

Автономияб республикаНахчиван автономияб республикаЦентр: Нахчиван

Экономикияб районАбшерон-Хызы

Экономикияб районГорно-Ширваналъул

Экономикияб районГянджа-Дашкесан

Экономикияб районКарабахалъул

Экономикияб районГазах-Товуз

Экономикияб районГуба-Хачмаз

Экономикияб районЛенкорань-Астара

Экономикияб районЦентралияб-Араналъул

Экономикияб районМиль-Муган

Экономикияб районШеки-Загатала

Экономикияб районБакъбаккул-Зангезуралъул

Экономикияб районШирван-Сальяналъул

География ва халкъ

Азарбижан Кьибла Кавказалда, Каспий ралъадалъул бакътӀерхьул рагӀалда буго. Аслиял тӀабигӀаталъул областязда гъорлъе уна КӀудияб ва ГьитӀинаб Кавказ, Кура-Аракс гӀодоблъи ва Талыш мугӀрул. Рельефалъул батӀалъи ва Каспиялъе гӀагарлъи жиндирго климаталъул гӀуцӀиялда рекъон букӀуна. Официалияб таблица 1.15-алда рекъон, 2026 соналъул 1 январалъ халкъалъул къадар 10 262,4 азар чи гӀун букӀана, гьезда гъорлъ Бакуялда 2 356,2 азар чи. Улкаялъул площад 86,6 азар км² гӀун баян гьабун буго, Каспий ралъдалъул чӀинкӀиллъиги гъорлъе ккун. Гьаб ккола датабиги гьабураб статистикияб къиматалъул, 2026 соналъул цӀияб халкъалъул рикӀкӀеналъул хӀасилал гурони. Нахчыван Автономияб Республика Азарбижаналъул гъорлъе уна ва гьелда хассаб конституциялъулаб статус буго. Административиял районал, статистикаялъул экономикиял регионал ва историкиял-культуралиял областтал батӀи-батӀиял функциял тӀурала ва цоцазда хӀалтӀизаризе бегьуларо.

Халкъазда хурхарал макъалаби

Азербайжаналъул чагӀи

Azərbaycanlılar · Азербайжанлылар · Азербайжаналда 9 436,1 азарго чи (2019 соналъул рикӀкӀен)

Азербайжаналъул мацӀ: шималиял ва жунубиял тайпаби

Лезгиял

Лезгиял · Россиялда 488 608 (2021); Азарбижаналда 167,6 аз. (2019)

Лезги мацӀ · лезги чӀал

МагӀарулал

МагӀарулал · Россиялда 1 012 074 чи (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

МагӀарул мацӀ

Цахурал

Йыхбы · 12 541 Россиялда (2021); 13,4 азарго Азарбижаналда (2019)

Цахур

Рутулал

Мыхабыр (Рутул); жиндирго цӀарал · 34 259 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Рутул мацӀ

Культураялъул ва тІабигІаталъул областерал

Баку ва Абшерон: Каспий ралъдалъул рагІал, тахшагьаралъул агломерация, ЦІакъго гьитІинаб шагьар ва нефть, газ ва ботІро-вулканизмгун бухьарал ландшафтал.
Шеки ва бакътІерхьул-шималияб рахъ: Мухъалъул цІогьорал шагьарал, тІутІиялъул хІалтІи, ханзабазул гамачІ ва гІадамалъул гьунарлъиялъул гІадатал. Хыналыг ва «Кёч-Йолу» маршрут КӀудияб Кавказалъул батІаго культураялъул ландшафт гІуцІула.
Кура-Араксин тІадегІанаб ракь: Гьоркьохъел мугІрузул системазда гьоркьор ругел тІадегІанаб ва гІурул ракьал. Физикияб-географиялъулаб областерал административиял районазда ва статистикиял экономикиял регионаздаса батІаго руго.
Ленкорань ва Талыш мугІрул: Улкаялъул бакъбаккул-бакътІерхьул рахъ, цІорол роххаздалъул ландшафтаз ва талыш культураялъулаб-мацІалъулаб гІадатазгун.
Нахчываналъул Автономияб Республика: Азербайджаналъул хІисабалда бугеб автономияб республика, улкаялъул аслияб территориялдаса батІаго. Гьелъул хІукукъияб статус Конституциялъул батІаго батІалъиялъ гІуцІун буго.

МацӀал ва культуралъулаб батӀалъи

Азербайжаназул

Азербайжаназул мацІ тюрк мацІазул хъизаналъул огуз тІолгогІечІелъул гъветІалде ккола. Пачалихъалъулаб статус Конституциялъул 21-абилеб макъалаялъ гІуцІун буго. ГІагарал тюрк мацІал, ираналъул культураялъул асар ва гьанжесеб пачалихъалъулаб манзил гьез батІаго батІаго жал баян гьарула.

Лезги мацІ ва Кавказалъул цогидал мацІал

Лезги мацІ нах-дагъистаналъул мацІазул гъветІалде ккола. Улкаялда гьединго гІаварал, цахъурал, рутулал, хыналыгал, удинал ва цогидал жамгІатал руго, гьездаго жиндирго мацІалъулаб гІадатал ругел. Переписялда группабазул цІарал ва лингвистикияб классификация цо жо гуро.

Талыш ва тат тайпаби

Талыш мацІ шималияб-бакътІерхьул ираналъул мацІазул гъветІалде ккола. Тат ва жугьутІ-тат тайпабиги ираналъул мацІалъул гІелмуялъул рагьаралда гъорлъ рикІкІуна, жиндирго жамгІаталъулаб гІадатазда рекъон. Гьезда азербайжаназул мацІалда цадахъ цо мацІалъулаб гъветІ гІуцІизе кколаро ва цо халкъалъул цІарал рикІкІинеги кколаро.

Удин мацІ ва цебесеб хъвай-хъвагІиялъул гІадат

Кавказалъул-албаниялъул палимпсестазул цІех-рехецалъ гьаб христианалъул текстазул мацІ гьанжесеб удин мацІалда цадахъ бугеб бухьен борхизабула. Гьаб ккола мацІазул цадахъ хІисаб гьабиялъул хІасил, гьелъ цебесеб пачалихъ ва цо гьанжесеб миллат цо жо ккей гьабизе кколаро.

Цогидал жамагӀатал ва статистикаялъул рахъ

Регьудал порталалъул гьарурал макъалабазде рехьизарула. Миллаталъул гӀуцӀи 2019 соналъул хъвай-хъвагӀиялдалъун бачӀун буго; Гьоскомстаталъул баяналда рекъон, гьелда Азарбижаналъул хӀакимлъиялъул контролалдаса нахъе рукӀарал территориязул халкъ гъорлъе бачун гьечӀо. Баянал 2020 ва 2023 соназул лъаязе цебе руго ва киналниги жамагӀатазул жакъасеб рикӀкӀен рихьизаруларо.

Лезгиял, талышал ва гІаварал: 2019 соналъул переписалъул расмиял гІуцІарал таблицабазда: 167,6; 87,6 ва 48,6 азарго гІадан цо-цо. Гьаб баянал 2026 соналъул къимат гуро.
Татал, гІурусал, жугьутІал ва цогидал жамгІатал: Расмияб таблицаялда батІаго-батІаго этникиял категориял рикІкІуна. Миллаталъулаб манзил дин-мазгьабалъулаб яги мацІалъулаб манзилалда цадахъ гуро.
Удинал, хыналыгал ва цогидал гьитІинал группаби: Жиндирго хІисабалъулаб категориял ва культураялъул гІадатал. ГьитІинал рикІкІабазда хІалтІи гьабизе гьабулаго, тІадегІанаб гьаби ва переписалъул методика ритІухъе лъезе ккола.

Азарбижаналъул тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Тарихалда цебесеб заман ва гьелдаса хадусел гІасарал

Гобустаналъул гамачІалъул суратал

Гобустаналда гамачІалъул суратал, росу-бакІалъул, накІкІалъул ва рагъалъул гІарасал цІунун руго. ГІарасал батІаго-батІаго гІасаразде ккола ва гьез гІадамазул хІалтІи-пиша, тІабигІаталъул гьава-бакъ ва ракьалъул хІалтІизаби лъазе кьола. Суратал цо жамгІаталъул цо заманалъул гьунарлъи гуро.

ЮНЕСКОялъ культураялъул ландшафталъул лъабго бутІа ва анлъгІазаргоялдаса цІикІкІун хъварал суратал рикІкІуна. Гьезде археологиялъулаб контексталда рекъон берччун ван, автоматикияб къагІидаялъ цо гьанжесеб халкъалде гьезда тІад кьучІ лъуларо. ЦІунун бугеб Дунялалъул ирсалъул объект ва гьелдаса цІикІкІун бугеб заповедникалъул территория батІаго-батІаго гІурхъи цо гуро.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

Тарихияб тахшагьаралъ археологиялъулал культураби, Кавказалъул Албания, гьоркьохъел гӀасрабазул улкаял, 1918-1920 соназул республика ва гьанжесеб пачалихъ батӀа гьарула. География ва политикиял цӀарал хисизарун рукӀана.

Дунялалъул кӀвар бугеб ирслъун рикӀкӀунел щуго объекта

Азарбижаналда ЮНЕСКОялъул Дунялалъул кӀвар бугеб ирслъун рикӀкӀунел ункъго культуралияб ва цо тӀабигӀатияб объект буго. Гьенир гъорлъ уна Бакуялъул ЦӀадасаб шагьар, Гобустан, Шекиялъул историкияб марказ, Хыналыгалъул культуралияб ландшафт «Кёч-Йолу» маршрутгун ва «Гиркан рукъзал» трансграничнияб объекталул азарбижаниял бутӀаби. Баку 2000 соналъ гъорлъе бачана, Гобустан 2007-лъ, Шеки 2019-лъ, Хыналыг 2023-лъ. Гиркан рукъзал аслиялда Ираналъул территориялда рекъон 2019 соналъ гъорлъе рачана, азарбижаниял бутӀаби 2023 соналъ тӀаде жубана. Предварительнияб сияхӀалде гъорлъе бачи кколаро аслияб сияхӀалде гъорлъе бачиялъе. Мугам, тӀаса рукъалъул гьунар ва цогидал чӀагӀарал гӀадатал цо батӀияб, материал гурел ирсалъул конвенциялда рекъон рикӀкӀуна.

Хыналыг ва «Кёч-Йолу» маршрут

Объекталъул гІуцІиялда гъорлъе уна борхалъуда бугеб росу, риидал ва хасалидал хІайванал кьучІулел ритІухал ва 200 километралъул герц цІикІкІараб сезоналъулаб маршрут. Гьединлъидал гьеб темаялъул мазгьаб цо росадул архитектуралдаса багьа гІатІидаб буго. Вертикалияб гІодоб-тІаде кьучІи гьабиялъул гІадаталъ батІи-батІиял борхалъулал зонаби ва ракь хІалтІизабиялъул кьимал цоцазда цадахъ гьарула. РитІухал, заманалъулал чІейдухъал, террасаби, лъим бакІал ва нухалъ цІикІкІун бугеб культурнияб система гІуцІула. Объект цІуниялъ гъорлъе бачине бегьуларо гІуцІаби хІалтІизаризе гьабиги, гьединго жиндирго жамгІияталъул хІажатаб гІамал-хасият лъугьине тезе гьабиги.

Гирканиялъул рощаби ва гьабоцалъул вулканал

Гирканиялъул гІатІидал тІамах гъутІби Каспий ралъдал рагІалдаса Азарбижан ва Иран ракьаздасан рекІун уна. Гьелъул тІабигІияб кьимат бахьинабула рощабиялъул экосистемабазул халатаб тарихалъ, къанагІатго данде кколел журабаз ва бакІалъул батІи-батІиялъуда. Рощабиялъул экосистемаялъул гІумру гьабизе бегьуларо щибниги цо гъутІбул гІумруялда цадахъ. Цогидаб характернияб ландшафт бахьинабула гьабоцалъул вулканизмалда. NASA Earth Observatory рихьизарула Абшероналда аскІоб гьабоцалъул къватІибе кІвачІиялдалъун лъугьарал ва хадуб эрозиялъ хисизарурал чІинкІиллъаби. Гьал геологиял процессидалъул батІалъи буго гьабизабула лава къватІибе кІвачІиялдаса.

Динаби ва дунявияб пачалихъ

Конституциялъ Азарбижан дунявияб республикалъун рихьизарула. 18-абилеб макъалаялъ дин пачалихъалдаса батІа гьабула ва динаби законоб ращалъи загьир гьабула. Гьал нормаби батІа гьаризе ккола гІадамазул жиндирго гьунар-мурадаздаса ва динияб практикаялъул социологиялъулаб махІацаздаса. Регионалъул тарихияб мухІит гъорлъе бачІуна исламиял, христианиял, иудеял ва цогидал гІадатал. Бакуялъул ЦІияб шагьаралъул тарихиял хІарпал ва цебесеб христианиялъул хъвай-хъвагІаял батІи-батІиял заманаби ва культурниял бухьенал рихьизарула. Цо миллаталъул киналниги гІадамазе цого дин кьезе гьаби гьукъаб жо гуро.

ШигІру ва хъвай-хъвагІаялъул гІадатал

Гянджагун Низами Гянджеви бухьен буго гьеб гьоркьохъел гІасаралъул шагІир вукІана, жиндирго асарал гІажмалъул мацІалда хъварав. Гьесул «Хамсе» цикл машгьур буго хъвай-хъвагІабаздалъун ва таржамабаздалъун. Авторасул гІумруялъул география, асаразул мацІ ва наслуялъул гьанжесеб мазгьаб гьал батІи-батІиял суалал руго. Ашугиялъул искусствоялда цадахъ гьарула шигІру, бицунеб жо, кечІ ва инструменталияб музыка. ЮНЕСКО рихьизарула гІамалалъул регионалиял батІалъабиги, гьединго тІадегІанаб гІадаталъул тІадкІвачІиялда жамагІатазул гьоркьоб гьабизе гьабиги. Кьвагьараб культура ва тІохьиялъулаб адабият цоцазда тІад гьарула, тарихияб ракІалъул батІи-батІиял формаби цІунун.

Мугам ва ашугиялъул искусство

Мугам импровизациялъул кІудияб роль бугеб музыкалияб гІадат. ГІамалалъ цадахъ гьаризе бегьула кечІухъанав ва тар, кеманча ва тІасияб инструменталда хІалтІулел музыкантал. ГІумруялъулал версияби устазаздаса мактабалде кьола. ЮНЕСКО гьеб гІадат 2003 соналъ машгьур гьабуна ва 2008 соналъ Репрезентативияб сиялде бачана. Ашугиялъул искусство, 2009 соналъ сиялде бачараб, цадахъ гьабула шигІруялъул рагІи, бицунеб жо, кьурдул элементал ва музыка, гІемерисеб мехалъ сазгун. Регионалиял вариантал ва гІамалчиясул жиндирго устарлъи гІадаталъул бутІа ккола.

ТІажураби, кялагаи ва гІаркьелъул устарлъи

Азарбижаналъул тІажураби гьари гъотІол тІажураби ва гъотІол тІажураби гьечІел гІажал, батІи-батІиял техникаби ва бакІалъулал орнаменталиял гІадатал гъорлъе рачІуна. Гьунар-магІрифат практикаялдалъун ва хъизамалъулаб малъиялдалъун тІадкІвачІула. ЮНЕСКОялъул материалнияб гурел наслуялъул сиялде гьеб 2010 соналъ бачана. Кялагаи гьаб ккун тІугьдул ругел чІужугІаданазул кІаз. Гьел гьариялъул бухьен буго тІажураби гьариялъул, рандалъизариялъул ва гъотІол штампабаздалъун суратал рекІинеялъулгун; машгьурал марказал руго Шеки ва Баскалалда. Кялагаиялъул искусство ва символика 2014 соналъ сиялде бачана. Лагичалъул гІаркьелъул устарлъи, 2015 соналъ бачараб, гІуцІи, хІалтІизаби ва гьариялъул гІажал гьариялъулъ гъорлъе рачІуна. Устарлъи хъизамазда ва мактабалдалъун тІадкІвачІула. БатІи-батІиял устарлъабазда жиндирго материал ва хІалтІи гьабиялъул кьимал руго.

Плов, долма ва чайилъул культура

Азарбижаналъул пловал батІалъула гьабиялъул кьималдалъун, продуктазул цадахъ гьабиялдалъун ва тІаде щвезабиялдалъун. Сюзмя жураялда риж гьабула хадуб бугьун гьабизе, гьанже гьаниб гьабиги яги цогидаб бутІаги батІаго тІаде щвезабизе бегьула. Цо байрамалъулаб рецепт киналниги гІумруялъулаб кухнялъул батІалъаби рихьизаруларо. Долмаялъул гІадаталъ гъорлъе рачІуна тІамахалда яги хьагІалда начинкаби гьари ва цадахъ квен. ЮНЕСКО рихьизарула бакІалъулал вариантал, хъизамалъулаб магІрифат тІадкІвачІи ва квен кьейилъул жамгІияб мазгьаб; гьеб 2017 соналъ бачана. Гьеб ккола конкретияб культурнияб практикаялъул ризнайи, регионалъул киналниги гІадатал квеналде эксклютивияб ихтияр гуро.

Университет, архивал ва наслу цІикІкІи

Бакуялъул пачалихъияб университет гІуцІизе кьучІ лъураб закон 1919 соналъул 1 сентябралъ тІамуна. ЦІалул идараялъул тарихалъ рихьизарула Цоабилеб республикаялъул заманалда лъай-хъвай гьабиялъул цебетІей ва хадур ругел хисиял. Юридикияб кьучІ лъураб къо батІа гьабизе ккола дарсал байбихьараб къоялдаса. Гьанжесеб наслу цІикІкІиялда цадахъ гьарула археология, мацІалъул гІилму, архивалъулаб хІалтІи ва тІабигІиял гІилмал. DeLiCaTe гІахьал-батІияб проект Кавказалъул цебесеб хъвай-хъвагІаялъул гІадатал цІикІкІула, NASAялъул спутникиял материалал гьабоцалъул вулканиял чІинкІиллъабаздалъул хисиял рихьизаризе кумек гьабула. Азарбижаналъул миллияб тІажураби гьариялъул музей ккола устарлъиялъул культураялъул материалниял намунаби лъазе бегьулел идарабазул цояб. ХІалтІи гьабиялъул сагІатал ва визиталъул шартІал официалияб сайталдаса хал гьабизе ккола.

ГІадамазул гочи ва материалалгун хІалтІи

Къарабахъалъул конфликт ккола батӀи-батӀиял жамгӀатазда релълъун. ГІЦІГІ-ялъул тарихиял докладазда ва ХІХІК-ялъул шагьадазда рехсола къваригӀараб гочи ва хъизамазда тӀад ккола кӀудиял асар. Къоял ва багъа-бачари гьабулел категориял мухӀимлъун ккола: гьарурал чагӀи, жанире гочарал чагӀи ва гӀумру гьабулел чагӀи цо статистикияб тӀелгъеялда гъорлъе унаро. ГІЦІГІ-ялъул 2023 соналъул 2 октябралъул хабарлъун бихьизабула гьаргъарал гӀадамал Къарабахъалдаса тӀадегӀанаб гочи ва гӀадамазул хӀукъукъал цӀуниялъул тӀабигӀат. Гьеб буго батӀияб миссиялда ва заманалда релълъараб, гьединлъидал гьеб гьабсагӀаталда регионул гӀадамазул тӀоцереккун тӀелгъей гьабизе бегьуларо. 2019 соналъул тӀелгъей буго жиндирго батӀияб баяналъул, территориялъул рахъалъ. Гьелъул миллатазда релълъарал баянал кьун руго тарихияб статистикияб баяналъул, 2020-2023 соназдаса хадуб гӀадамазул гӀуцӀи багъа-бачари гьабизе гурони.

Медиа

Азарбижаналъул рагьукъал вулканлъулал ландшафтал

Азарбижаналъул рагьукъал вулканлъулал ландшафтазда рекъон сурат · иллюстрация. ХӀурматазул бокьарал суратал ва спутникалъул суратал материалазда батула.

Гимн

Azərbaycan marşı («Азарбижаналъул марш»)

Азербайжаназул

Музыка Узеир Гьажибейлил, рагӀаби Ахмед Джавадал. Гимн 1992 соналъул 27 маялда тӀамуна; текст ва музыкаги 2018 соналъул 2 ноябралъул № 1333-VKQ Конституциялъулаб къануналъ ккун руго.

Пачалихъалъулал символаздалъул официалияб гьумералда «Азарбижаналъул маршалъул» текст ва гьеб тӀамуралъул тарих басмаялда лъола. Гимналъул хӀалтӀизабиялъул къагӀидаби 2019 соналъул 19 февралалъул № 1512-VQ къануналъ гӀуцӀун руго. Официалияб текст тӀоцебесеб иццалде регьудалда рекъон батула.

Хронология

ХӀадусал: 24 / 24

Бакъаялъул заман ва Гьоркьохъел гӀасраби: Гобустаналъул гамачӀалъул искусство Цо-цо археологиялъулаб заманалъул хӀурматал.
V-VIII гӀасраби: Кавказалъул цебесеб хъвай-хъвагӀи Кавказалъул Албаниялъул хъварал тӀахьал регионалъул цогидал хъвай-хъвагӀиялъулал гӀадатазда цадахъ лъазарула.
XII гӀасру: Низами Гянджеви Гянджаялда цадахъ вукӀараб шагӀир, гӀажамалъул мацӀалда хъвараб «Пятерица» цикл-хӀалбихьиялъул автор.
XV гӀасру: Ширваншахазул къаву Бакуялъул ЦӀакъаб шагьаралъул асосиял хӀурматаздаса цо.
XVIII-XIX гІасарал: Шекиялъул базаралъулаб цӀиккӀен ТӀутӀи бакӀари, базаралъулал рукъзал ва ханзабазул къаву.
1879: Branobel гӀуцӀи Компания Бакуялъул нефталъулаб промышленносталъул цебетӀеялда гъорлъ букӀана.
1918: ЦохӀоклъиялъул магӀлум гьаби 28 май: ТӀоцебесеб республикаялъул тарихалъул байбихьи.
1919: Бакуялда университет гӀуцӀи Къанун 1 сентябралда тӀамуна.
1920: ТӀоцебесеб республикаялъул ахир Апрелалда КӀудияб Армиялъул аскарал рачӀана.
1991: ЦохӀоклъиялъул цӀиккӀин Конституциялъулаб акт 18 октябралда тӀамуна.
1992: Пачалихъалъулаб гимналъул тӀамури 27 маялда «Азарбижаналъул марш» тӀамуна.
2000: Бакуялъул ЦӀакъаб шагьар ЮНЕСКО-ялъул Дунялалъулаб ирсалъул сияхӀалде гъорлъе бачи.
2007: Гобустан ЮНЕСКО-ялъул сияхӀалда ГамачӀалъул искусствоялъул культуралъулаб ландшафталъул ризна.
2008: Азарбижаналъул мугъам Репрезентативияб сияхӀалде гъорлъе бачан; цебесеб магӀлум гьаби 2003 соналъ.
2009: Ашугазул искусство ЮНЕСКО-ялъул материалияб гурел ирсалъул сияхӀалде гъорлъе бачан.
2010: ТӀамалъи Материалияб гурел ирсалъул сияхӀалде гъорлъе бачан.
2014: Кялагаи ТӀутӀиялъул кӀилищазул гьабиялъул искусство ва символика ризнана.
2015: Лагичалъул гӀарацгӀанкӀи Материалияб гурел ирсалъул сияхӀалде гъорлъе бачан.
2017: Долмаялъул гӀадат Гьаби ва цадахъ квен-тӀеч гъорлъе бачан.
2019: Шекиялъул тарихияб марказ Дунялалъулаб ирсалъул сияхӀалде гъорлъе бачан.
2022: Чайялъул культура Азарбижан ва Турция цадахъ гъорлъе бачан.
2023: Хыналыг ва «Кёч-Йолу» Культуралъулаб ландшафт ва гьуърулъулаб хӀайваналъул маршрут гъорлъе бачан.
2023: Гиркан талаби Дунялалъулаб ирсалъул объекта азарбижаналъул бутӀазде тӀибитӀи.
2023: Карабахъалда ГӀЦХъО-ялъул миссия Армяналъул халкъалъул кӀудияб гочиялдаса хадуб 1 октябралда гьабураб рихьизари.