КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Цахур росалъул гамачӀалъулал рукъзал ва минарат мугӀрулъулаб реххунлъиялда: документалияб фотография
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

Цахурал

Йыхбы

Цахурал: ТӀадегӀан Самуралъул ва шималияб-гӀарбгияб Азарбижаналъул жамгӀатазул тарих, мацӀ, маданият ва тӀибитӀи. Цебесе божи-бижараби, ислам тӀибитӀи, Цахуралъул мадраса, тӀокӀаб хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:ДагъистанАзербайжан
Цахур росу · автор Цахурец · CC BY-SA 3.0

МацӀ

ЦахӀур

Хъизан

Нахско-дагъистаналъул хъизан · лезгин тIегь

Къадар

12 541 Россиялда (2021); 13,4 азарго Азарбижаналда (2019)

Тарих

Хребеталъул кӀияб рагӀалда бугеб халкъ. Цахурал ккола Кавказалъул бакъбаккул бутӀаялъул аслиял халкъаздаса. Гьездаул тарихияб тӀибитӀи цолъизабула Дагъистаналда Самуралъул тӀагӀел ва Азарбижаналъул бакътӀерхьул-шималияб рахъ. Жакъасеб пачалихъияб гӀорхъи халкъалъул тарих кӀиго батӀияб бутӀаялде бикьуларо.
ЦӀарал ва некӀсияб Кавказ. Жиндирго цӀар: йыхбы. ТӀадегӀанаб цӀар Цахур росуялда цадахъ бухьула. НекӀсияб Лакз ва Кавказалъул Албания регионалъул тарихияб контексталде гъорлӀе уна; гьезул халкъалъул цо жакъасеб халкъалъухъ автоматикияб къагӀидаялъ рихьизаризе бегьуларо.
ГьоркьохъелгӀасруялъул гӀелмуялъул центр. Ал-Къазвиница XIII гӀасруялда Цахур бихьизабула кьучӀаб центрлъун, гьенив вукӀун васиятчи, къади ва мадраса. А. Н. Генкоца бихьизабула, халкъалъул некӀсиял данд-цӀарал жакъасеб этникияб картаялде гьикъи-гьикъиялъул къагӀидаялъ таржама гьаризе кколила.
Сиясияб тарих. Ахирисеб ГьоркьохъелгӀасруялда ва ЦӀияб заманалда цахурал жамгӀатал бухьун рукӀана Цахуралъул, хадуб Елисуялъул султӀанаталъулгун. Резиденция Илисуялде буссинаби ва мугӀруздаса вахт-вахт гочи вахъи мугӀрулъул ва мугӀрул кӀалъаразул жамгӀатазул бухьи къуватаб гьабулаан.
Кавказалъул рагъ. 1844 соналда Даниел-бек Шамилилгун цадахъ вуго. 1852 соналда Горный магӀаллъул анцӀи-щуго росу тӀагӀинабула, гӀадамал кверщаликь Приалазан хьулалде гочизарула. 1861 соналда тӀадегӀан вачӀине ихтияр кьола.
Росдал жамгӀат. ВекӀазул данделъаби, хӀакимзаби ва къадизе идара гьабулаан. ЖамгӀатиял институтал сиясияб гӀуцӀигун цадахъ хисизарулаан.
КӀиго тӀабигӀатияб зоналъул экономика. Риидал мугӀрулъул хӀухьла ва гӀатӀидго бакъа-гӀодоб рагӀал цоцазда тӀад-гӀодоб лъулаан. ХӀайванал гӀуни, хӀеб гьаби ва сезониял гочи-гӀечи цӀалулгӀанал ва росабазул бухьи цӀунулаан.
Россиялда кьадар. 2021 соналъул 1 октябралдалъун байбихьулеб ценз 12 541 цахур рикӀкӀана, гьездаса 10 320 Дагъистаналда. Этникияб кьадар мацӀалъул нусгозабаздаса батӀаго буго.
Азарбижаналда кьадар. 2019 соналъул цензалъул официалияб таблицаялда бихьизабула 13,4 азарго цахур. Гьаб кьадар гӀага-шагар гьабун бихьизабураб буго. Гьеб кинабго халкъалъул гӀемераб кьадаралъун рихьизаризе бегьуларо ва батӀиял соназдалъун гьабураб Россиялъул цензалъулгун цадахъ лъезе бегьуларо, батӀиял соназдалъун гьабураб ценз бугин абураб жо бицунебакье гьечӀого.

ТӀибитӀи ва жергейлъулал жамгӀатал

БакътӀерхьул бох. ЦӀахъур, Гелмец, Мишлеш, Муслах ва Самуралъул тӀасиялда бугел цогидал росаби жуба-жуба гӀумруялъул ва жамигӀаталъул тарихалъ. Къавмалъул цӀар цо ЦӀахъуралъул гӀадамалдаго чӀезабуларо. Бакъбаккул бох. Закатала ва Ках районазул цӀахъуриял жамигӀатал мугӀрул росабигун бугел хурхенал цӀунула. Сувагил, Мамрух, Сабунчу ва цогидал росабалъ жиндирго жуба-жуба гӀадатал руго. Музеялъул цебесеб терминология. Гелмецалъул ва Курдулалъул цебесеб суратал «лезгиял» гӀадин регистрация гьарун рукӀине бегьула. Музеялъ жамигӀатазул цӀахъурияб тайпа бичӀчӀула: тарихияб гьижаялъул магӀна жакъасеб магӀнаялда рекъон механикалъулалъ цӀализе бегьуларо.

МацӀ

Цахурал мацӀ лезги мацӀазул группаялде гъорлӀе уна нах-дагъистаналъул хъизаналъул. Гьелъул бищун гӀагараб гьудуллъун рутулал мацӀ рикӀкӀуна; мацӀалъул гьудуллъи абуларо гьаб цо халкъ яги цо мацӀ бугин.
Цахурал росабазул рагӀи цо кӀудияб гуро. Г. ХӀ. Ибрагьимовасул классификациялда цахъал ва гельмецал диалектал рихьизарун руго; цогидал суратал батӀияб къагӀидаялъ группаби гьарула, Азарбижаналъул материалалги цадахъ.
1934 соналда А. Н. Генкоца латин алфавит гӀуцӀана, 1938 соналда цахурал мацӀалда цӀали ва тӀахьал бахъи чӀчӀвана. 1980-л соназул ахир–1990-л соназул байбихьудалъ хъвай-хъвагӀай кириллицаялъул аслуялда цӀигьабизе байбихьана.
Дагъистаналда «Нур» газет бахъула, цӀалиял ва адабиятиял материалал бахъула. МацӀ цӀуни гьединго хъизамалда мацӀалъул тӀад-гӀодоб лъей, школаялда цӀали ва росадаса къватӀиб гьелъул хӀалтӀизабиялъул ихтияралдасаги лӀугьула.

Иман ва диназул тарих

Исламалда цебесеб ирс. Гьеб цӀалула мифаз, гӀадатаз ва этнографиял хъвай-хъвагӀаяздалъун. НекӀсияб пантеоналъул тӀубараб гӀуцӀи лъалеб гьечӀо. Чан ва мукъадасал хӀайванал. Абдал гьудуллъун вахъула гьой-чан гьабизе; кӀиябго туралъул хӀакъалъулъ бицунел хабарал чаналъул табуялгун ва ахӀлакъиял гӀорхъабигун бухьула. Гьавасал ва сезониял гӀадатал. Азарбижаналъул жамгӀатазда бакъ, моцӀ ва цӀа цӀуни, риидал праздникал ва тӀоцебесеб хӀор бихьизарун руго. Гьаб ккола жиндирго этнографиял шагьгӀатал. Христианияб контекст. Кавказалъул гьоркьохъелгӀасруялъул христианияб маданият регионалъул тарихалъе кӀудияб буго. Амма гьелдаса киназего цахуразда гьоркьоб христианияб период букӀин лӀугьунаро. Исламалъул цебесеб тӀибитӀи. М. Р. Сефербековица байбихьи VII–IX гӀасрабазде бухьула, чӀезаби X–XII гӀасрабазде. Гьаб ккола процессалъул периодизация, ислам кьабулаго цо бакӀалъул дата гуро. Дин чӀезабиялъул къагӀида. ГьоркьохъелгӀасруялъул сураталъ бихьизабула васиятчил, къадил ва мугӀалимзабазул рол. ХӀукъукъ, цӀали ва тӀахьал таржама гьаби ислам жамгӀаталъул къоялъул гӀумруялде гъорлӀе бачана. Низамийа мадраса. А. Р. ШихсагӀидовас гьелъул байбихьи XI гӀасруялъул ахирисеб лъабабилеб бутӀаялде бухьулаан, ал-Къазвинил хабар Низам ал-Мулкасул гӀумруялъул заманалгун данде лъулаго. 1075 соналъул гӀадатияб дата. 2025 соналда Цахуралда мадрасалъул 950 сон рикӀкӀана. Юбилеялъул дата кьабулараб гӀадаталда рекъон буго; гьеца бихьизабураб дата бугеб бутӀаялъул хъвай-хъвагӀай хисаруларо. ШафигӀияб мазгьаб. Ал-Къазвиница гьоркьохъелгӀасруялъул Цахуралъул гӀадамал имам аш-ШафигӀил мазгьабалъул гӀадамал ругин абулаан. Гьаб ккола суннияб хӀукъукъияб гӀадаталъул цебесеб шагьгӀат. Авлигьаби ва зияратал. Баба-молла Раджабил хӀакъалъулъ риваятал исламияб авлиягълъи цохӀого-цо хӀайваназе гьудуллъи гьабиялъул цебесеб мотивазгун цадахъ лъула. Гьел цӀалула тарихияб фолклорлъун. Календарь. Навруз риидал цӀигьабизегун бухьула. Хъвай-хъвагӀаязда гьоркьоб рехсола цӀияб годе гӀадаталъул гӀадат, гьеб гьабула гӀазу тӀагӀиналъе гьалтӀи гьабизе; гьаб халкъиябгӀамал, исламалъул тӀадаб гьабичӀого бугеб амру. Мажгит ва гьелъул байбихьи. 1318 соналъул хиджраялъул, ягӀуни 1900–1901 соназда, гьаб заманалъул рукъ байбихьиялда рекъон хъвай-хъвагӀай буго. Гьаб рукъалъул тарих гьоркьохъелгӀасриялъул мадрасаялъул тарихалдаса батӀула. Совет заман. Динлъулал идараби ритӀухъе кколаан. 1952 соналъул хьал-балагьиялда Цахуралъул мажгиталъул рукъ школа хӀисабалда хӀалтӀизабулаан. Гьанжесеб динлъулаб гӀумру. Цахуразул божухъабазул тарихияб гӀадат: суннияб ислам. Динлъулал институтазул цӀигьабизе гьаби Дагъистаналъул гӀаммаб контексталда ккола, амма тӀадегӀанасеб динлъи ва бакӀалъулал гӀадатал батӀула.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Цахурал мацӀ лезги мацӀазул группаялде гъорлӀе уна нах-дагъистаналъул хъизаналъул.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • Россиялъул 2021 соналъул ценз: 12 541 цахур, гьездаса 10 320 Дагъистаналда.
  • Азарбижаналъул 2019 соналъул ценз: 13,4 азарго цахур, гьаб кьадар гӀага-шагар гьабун бихьизабураб.

Маданият ва гIумру

  • Гельмецалъул тарихиял суратал цахурал жамгӀатазул кьурдулъул маданият бихьизабула.

Тарих

  • Цахуралъул мадрасалъул хӀакъалъулъ ал-Къазвиница XIII гӀасруялда хъвараб; гьелъул байбихьи XI гӀасруялъул ахирисеб лъабабилеб бутӀаялде бухьула.
  • 1318 соналъул хиджраялъул хъвай-хъвагӀай мажгиталъул 1900–1901 соназда цӀигьабизе гьабурабгун бухьула.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Исламалда цебесеб ирс

    Чанахъанлъи ва тӀабигӀаталъул пикруби
    Фольклоралдаса ва хадусел этнографиял хъвай-хъвагӀаяздаса букӀине рекъезарула.

  2. Бакъараб Юкъараб ГІасру

    Кавказалъул Албания ва Лакз
    Регионал цӀарал жакъасев этнонимазда рекъон ккезаризе бегьуларо.

  3. VII–IX гІасрал

    Исламалъул таркъаялъул байбихьулаб этап
    Дин байбихьудалъул хӀакъалъулъ цӀехезе гьабураб периодизация.

  4. X–XII гӀасраби

    Бусурманлъул гӀадаталъул къуват
    Процесс чанго гӀасруялъ бараб буго, цо къоялда гурони.

  5. XI гӀасруялъул ахирисеб лъабабилеб бутӀа

    Мадрасалъул кьучӀ лъей
    Къо-мех лъикӀалъул дата ал-Къазвинил Низам ал-МулкӀасда рехсей гьабураб хабар-хӀалбикьиялдаса бачӀуна.

  6. XIII гӀасру

    Ал-Къазвинил шагьидлъи
    Гьениб малъи, къади ва шафигӀияб хӀукъукъалъул мадрасалъул хӀакъалъулъ хъвараб буго.

  7. Хадусеб гьоркьохъел гIасрабазул заман

    Цахуразул сиясиял жамгӀаял
    ЖамгӀаял султаналъул хӀакимлъиялда ва гӀагарал ракьазда цадахъ руго.

  8. XVII–XVIII гІасрал

    Илису ва мугӀрулъул жамгӀаял
    Сиясиял ва экономикиял бухьенал мугӀрулъул рагӀалдасан цебетӀула.

  9. XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи

    Россиялъул цебетӀей
    Султаналъул ва мугӀрулъул жамгӀаязул идара хисизабула.

  10. 1844-жыл

    Даниел-бек Шамилил рахъалда
    Кавказалъул рагъ жамгӀаязул сиясияб хӀал хисизабула.

  11. 1852 сон

    РекӀекъи ва къуватлъиялдалъун гочине
    АнцӀго мугӀрулъул росу рекӀекъун, гӀадамал гӀодоб гочинарула.

  12. 1861 сон

    ТӀад вегӀизе ихтияр
    МугӀрулъул росабалъе тӀад вегӀизе байбихьула.

  13. XIX гIасруялъул ахир

    ЖамгӀаталъул ва хъизамалъул ризкъи
    МугӀрулъул хӀухьлал гӀодоб ругел росабалъгун ва гьудулзабазгун бухьеналъун руго.

  14. 1900–1901 сонал

    Мажгиталъул байбихьи
    1318 соналъул хиджраялъул хъвай-хъвагӀай жакъасеб рукъалда рехсей гьабула.

  15. XX гІасрул байбихьи

    Музеялда кьучӀалъул хъвай-хъвагӀай
    Гельмецил суратал жиндирго бакӀалъул байрамалъул маданият цӀунун тезабула.

  16. 1913 сон

    Адольф Диррил грамматика
    Цахур мацӀалъул сурат басмаялда лъола.

  17. 1933 сон

    А. Н. Генкоялъул экспедиция
    ЦӀехезе гьабурав рутул ва цахур материалалда хӀалтӀула.

  18. 1934 сон

    Латин хъвай-хъвагIи
    А. Н. Генкоца цахур алфавит гӀуцӀула.

  19. 1938 сон

    Малъи ва тӀехь басмай къотӀи
    Хъвай-хъвагӀай мацӀ цебетӀезабизе гьабураб тӀоцебесеб программа къотӀула.

  20. 1941 сон

    «ГӀараб мацӀ ва кавказчилъи»
    Генкоца гьабураб гьетӀагӀанаб заманаялъул материалазул хӀакъалъулъ цӀехезе бахъула.

  21. 1952 сон

    Мажгит школа хӀисабалда хӀалтӀизабула
    Архитектураялъул хӀакъалъулъ гьабураб тадкъикъатаз гьабула гьабураб рукъалъул цӀияб хӀалтӀизаби гьабизе.

  22. 1950-ел сонал

    ГӀурус мацӀалда школаялъул лъай кьей
    Дагъистаналда школаялда лъай кьолеб мацӀ хисизабула.

  23. 1968 сон

    РетӀел хӀакъалъулъ гьабураб гӀурул тадкъикъат
    Дагъистаналъул цӀахъурал росабазул хӀакъалъулъ материал бикьун бакӀалда гьабула.

  24. 1974 сон

    Этнографиялъулаб тадкъикъат бахъи
    РетӀел хӀакъалъулъ материалал Дагъистаналъул этнографиялъулаб сборникалде рачӀула.

  25. 1976 сон

    Мажгиталъул цӀияб тадкъикъат
    Архитектор К. А. Калининаца гьабула памятникалъул план.

  26. 1990 сон

    Миллияб хъвай-хъвагӀиялде тӀадбуссин
    Дагъистаналда расмиялда кириллияб алфавит тӀаса босун букӀуна.

  27. 1990 сон

    Г. Х. Ибрагимовасул грамматика
    Бахъула монография «ЦӀахъур мацӀ».

  28. 1992 сон

    Культураялъулаб-тарихияб жамгӀият
    ГӀуцӀула «ЦӀахъурал» жамгӀият, гьеб культура цӀуниялде рахъун.

  29. 1996 сон

    Азарбижаналда латинияб графика
    ЦӀахъур мацӀалда материалал бахъи цебетӀула.

  30. 1999 сон

    Типологиялъулаб грамматика
    Бахъула А. Е. Кибрикасул редакциялда гъоркь коллективияб хӀалтӀи.

  31. 2009 сон

    «ЦӀахъур фольклор»
    Бахъула К. З. Омахановасул сборник.

  32. 2010 сон

    ЦӀахъур-гӀурус словарь
    Бахъула Г. Х. Ибрагимовасул ва Ю. М. Нурмамедовасул словарь.

  33. 2019 сон

    Азарбижаналъул ценз
    Расмияб таблицаялда бихьизабула 13,4 азарго цӀахъур.

  34. 2021 соналъул 1 октябр

    Россиялда цензалъул заман
    РикӀкӀун буго 12 541 цӀахъур, гьездаса 10 320 Дагъистаналда.

  35. 28 декабр 2022 соналъ

    Реставрациялъул проекталъул экспертиза
    ЦӀахъуралъул мажгиталъул архитектура ва тарихиял хабарзаби тадкъикъ гьарун руго.

  36. Август 2025 соналъ

    Мадрасаялъул юбилей
    ЦӀахъуралда гьабун буго Ан-Низамиялъул 950-лел сонал, тӀаса босун бугеб ракӀалде щвезабулеб даталиялда рекъон.

Квен

  • Хинкал ва гьабураб тӀади

    ГӀадатаб квен-тӀехалда гьуърул, гьуцӀул, гьан ва гьвел-тӀехалъул продуктал кӀвар буго. Рецептал ва квен тӀаде щвай кьибилазда ва росабазда батӀула.

  • Ихдалилаб квен-тӀех

    Наврузалъе гьабилаан тухум ва цӀулгьуцӀалъ гьарурал чӀагӀаби, гьуинлъулаб кӀилш ва тӀамачӀаб цӀулак. ЦӀарал ва формаби этнографиялъулал сурат-хъваязда рекъон хъварал руго.

  • ГьоцӀи кьварарал ва гьаризе гьарурал

    Гьойдул лъим, нигӀ, нахӀ ва гьанкьварал гьаризе гьарурал хӀайваналъул хӀалтӀухъабигун бухьун руго. Жакъасеб кухнялде гӀагарал халкъазул кӀоларел рикӀкӀуна.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Тухум-хъизан ва цоцазда кумек

    Хъизаналъул ва мадугьалазул бухьи-хурхиялъ хӀайваналъул хӀалтӀухъи, гьоболлъи ва захӀматалъулаб кумек цебетӀулел руго. Тухумал цохӀо кӀудиял гӀаркьалазде рикьулаан.

  • Сейран кьо

    Азарбижаналъул жамгӀаталъул суратлъиялда рекъон, гьаб кьурулъул гӀужалъул гӀадамазул иш. Гьаб жиндирго гӀадаталъул киналниги цахӀурал росабалӀе тӀибитӀизабизе бегьуларо.

  • Бертин ва жамгӀаталъул гьоркьоблъи

    Кьоялъул цикл тӀагӀаразул ва тӀагӀаразул гӀодоб росабазул гӀаркьалаби цоцазде бухьулаан. Тарихиял хъизаналъулал къагӀидаби жакъасеб заманалъул ихтияраздаса ва жиндирго гӀумруялъул гӀамалаздаса батӀалъизаризе ккола.

РетӀел

Традициялъулаб чӀужугӀаданазул ретӀелъ «дугмаче» абураб бетӀерлъи, нодоца тӀад кьурал гьарурал, гьачал, кӀодол рукӀарал, рачел, кӀилал ва кӀилил гьарурал ругоан. Гьезда гьоркьоб Азарбижаналъул ва Дагъистаналъул маданияталъул бухьи-хурхиял рихьизарула.
1968 соналъул хӀалтӀухъабазул цӀех-рех гьабун буго Дагъистаналъул цахӀуразул ретӀел ва гьелъул хиси-хисарал. ТӀолго, хъацӀ ва гьойдул тӀегӀ гӀемерал материалал ругоан; гӀумруялъул къадар, багӀараб гӀумру ва сабаб ретӀелъул гӀуцӀиялде асар гьабулаан.

Кьурдул

  • Гьелмец: музейалъул шагьидлъи

    XX гӀасруялъул байбихьудалъул фотографияз гьайбат гьарурал ясал рихьизарула. Музеялъ лезгинкаялъул жиндирго формабазул батӀалъи ва цӀакъго кӀудиял этникиял хъвай-хъвагӀаязул батӀалъи бихьизабула.

  • КӀиголъун ва жамгӀаталъун гьаби

    Кьоялъулал кьурдул жиндирго вариантазда ругоан ва азарбижаналъул маданияталъулгун гьоркьоблъи гьабулаан. Сценаялдаса постановкаялъ росабалӀул гьабиялъул суратлъи бахизабуларо.

Музыка

Музыкаялъул маданияталда тар, саз, зурна ва тӀамур хӀалтӀизарулаан. КучӀдул цахӀур ва азарбижан мацӀазда абулаан; хабар ва магӀарул кӀочон гьабизе гӀунаан.
К. З. Омахановасул «ЦахӀур фольклор» ва Дагъистаналъул фольклоралъул кӀватӀалалъул томаз рагӀул текстал цӀунун руго. Гьезул жанразда магӀарул кӀочон ва гӀадаталъулаб шигӀру батула.

Пишаби

  • ТӀолго ва хъацӀ

    РетӀел рукъалъ гьабизе хӀайваналъул хӀалтӀухъабазда тӀад букӀунаан. ХӀалтӀухъабазул материалаз жиндирго жамгӀаталъул мухӀиязда хъацӀал ва гьезул хӀалтӀизабиялъул къагӀидаби лъазе бегьула.

  • ГьагӀаралъул архитектура

    ЦахӀуралъул мажгиталъул гӀуцӀиялда гьабураб кӀудияб гамачӀ, кӀилал ва аркаби рихьизарула. Архитектураялъулал формабаз гӀемерал бутӀабаздаса гьабураб гӀуцӀи рихьизарула.

  • ТӀапщагъи ва таржама

    Мадрасаялъул хӀакъалъулъ хабаразда къануналъулал тӀапщагъазул таржама батула. Гьаб хъвай-хъвагӀаялъул маданияталъул тарих буго, XI гӀасруялда жакъасеб миллиял алфавит букӀиналъул шагьидлъи гуро.

РакӀалъул бакӀал

  • ЦахӀур

    Самуралъул тӀагӀаразул тарихияб марказ. Гьумералда бугеб документалияб фотографиялъ росабалъул бокьараб гӀуцӀи рихьизарула.

  • ЦахӀуралъул Жума мажгит

    ЦӀунун хутӀараб рукъалъул хадусеб хиси-хисарал, гамачӀалъулаб аркада ва накъишалъул хутӀарал руго. Гьеб мадраса гӀуцӀараб заманалъулго рикӀкӀине бегьуларо.

  • Гьелмец ва Мишлеш

    ЦахӀурал росаби жиндирго рагӀул ва маданияталъулал батӀалъабазгун. Гьелмец этнографиялъулаб музеялъул тарихияб фотографиялъул кӀватӀалда рихьизарун буго.

  • Сувагил, Мамрух ва Сабунчу

    БакътӀерхьул-шимлияб Азарбижаналъул росаби цахӀурал жамгӀатазул тарихияб географиялде гъорлъе уна. Гьезул маданияталъ жиндирго вариантал рикӀкӀине ккола.

ЦӀарал: хӀалтӀизабиялъул мисалал

Бихьиназул

    ЧӀужуязул

      ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

      • ЦахӀуралъул ГьажигӀали

        XIX гӀасруялъул шагӀир-кучӀдул гьавулав, цахӀур маданияталъул академиялъулаб суратлъиялда рехсола.

      • Мишлешалъул Гьусейн

        XIX гӀасруялъул поэтикияб гӀадаталъул вакил, жинца гьаракьазда рехсей ва авторлъи цолъизабулев.

      • К. З. Омаханов

        Цахуразул фольклоралъул ва гӀумруялъул асаразул автор, жиндирго мацӀалда.

      • А. Н. Генко

        Кавказчи, жинца 1933 соналъул экспедициялда цахуразул маданият ва гьездалъул тарихалъул гӀараб мацӀалъул материалал цӀехезе гьабурав.

      Медиа

      Фотогалерея

      Цахур росу, Дагъистан. Документалияб фотография · автор Цахурец · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 UnportedЦахурец · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP-алде конверсия · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Цахурец (Цахурец); босараб къо бихьизабуларо; WebP-де бахъанаФотография

      Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.