КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Ахти, мугӀрул кӀиялда цебе гӀумру гьабун рукъзал, 2013 соналъул сурат
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

Лезгиял

Лезгиял

Лезгиял: Жанубияб Дагъистаналъул ва Азарбижаналъул шималияб-бакъбаккул тарих, мацӀ, адабият, хьуцӀи ва гӀадатал. Исламалда цебесе рижаби, ислам тӀибитӀи, сунниял ва шигӀиял жамагӀатал, тӀокӀго хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:ДагъистанАзербайжан
Ахти, Дагъистан. ГӀумру гьабун рукъзал. Fred Schaerli сурат, 2013 · CC BY-SA 3.0

МацӀ

Лезги мацӀ · лезги чӀал

Хъизан

Нахско-дагестаниял хъизан, лезгин гъветӀ

Къадар

Россиялда 488 608 (2021); Азарбижаналда 167,6 аз. (2019)

Тарих

Тарихияб ватӀан. Лезгинал, лезгияр, гӀумру гьабула аслияб куцалда Жанубияб Дагъистаналда ва Азарбижаналъул шималияб-бакъбаккул рахъалда. Самуралъул, Курахаялъул мегӀералъулал рагӀаллъаби ва гӀагарал мегӀералъул кӀалгӀаби экономикияб, хъизанияб ва маданияб бухьеналъ руго.
ТӀабигӀаталъул заман ва гьоркьохъел гӀасраби. Гьаб территориялъул тарих бухьараб буго Кавказалъул Албаниялъгун, сасаниялъул ва гӀарабалъул букӀиналъгун. Гьоркьохъел гӀасрабазул Лакз кколаан кӀвар бугеб бакӀлъун Бакъбаккул Кавказалъул хъвай-хъвагӀаязда. ТӀадегӀанасеб политикияб ва географияб цӀарал механически гӀуцӀизе бегьуларо цо гьанжесеб халкъалъгун.
Халкъалъул цӀаралъул магӀна. XIX гӀасруялда «лезгинал» абураб рагӀица гӀемерисеб мехалъ баян гьабулаан Дагъистаналъул батӀи-батӀиял мегӀералъулал къокъаби. «Кюралъул чагӀи» абураб цӀар дагь-дагьккун тӀибитӀана гьанжесеб лезгин мацӀалъул нухмалъулелъул гӀатӀидго къокъаялде. ЦӀакъго гьересиял документал цӀалилаго, кӀвар буго автор жиндирго пикруялда кин халкъ баян гьабулелдалъун чӀезабизе.
Росдал жамгӀатал ва ханлъаби. Лезгин росаби рачӀунаан жамгӀатазул союзазда ва батӀи-батӀиял мулказда. Ахтыпара, Докузпара, Кюра ва Кубаялъул ханлъи жиндирго политикиял шартӀал ругел ругоан. Экономикалъ цолъизабулаан хӀалтӀи-мехӀ, чӀагоялъул хӀалтӀи, косарлъи ва сезоналъулаб хӀалтӀи-мехӀ.
Надир-шагьалъул походал. 1741–1743 соназул рагъал рехсана Дагъистаналда ва гьелъул жанубиял районазда. Хенвеялъул ва Базеналъул таржамаби рес кьола кампаниялъул цӀализе, гьезул авторазул шагьгӀатал ва гъалатӀал цоцазда рекъон кквезе. Гьез гьабураб гӀатӀидаб «лезгинал» абураб цӀар кидаго баян гьабуларо гьанжесеб лезгинал гурони.
XIX гӀасруялда Кюра. 1812 соналъ россиялъул администрациялъ гӀуцӀана Кюраялъул ханлъи Аслан-ханалъул нухмалъиялда гъоркь. 1864 соналъ ханлъи биххизе гьабуна. Империялъул системаялде гъорлъе кквейица цадахъ ккана рахъал-бахъал, къотӀи-кьей, рагъулаб зулму ва дандечӀей.
Адабият ва цӀияб маданияб мухит. Етим Эмин лӀугьана хъвадарулеб лезгин шигӀруялъул классиказул цоявлъун. Гьесул творчествоялъ бухьараб буго жиндирго мацӀ, адабияб хъвай-хъвагӀай ва жамгӀияб гӀумруялъул ахӀвал-хӀал тӀасанкьулел суалал.
Совет заман. 1921 соналъ Дагъистаналъул АССР гӀуцӀица хисизабуна халкъалъул шималияб бутӀалъул гӀумруялъул административиял шартӀал. Школ, печать ва маданияб идараби цебетӀулаан жамгӀияб гӀуцӀул хисизабиялъулгун цадахъ.
Къадар ва басралъул территория. Россиялъул 2021 соналъул цензалда рекъон рикӀкӀана 488 608 лезгин. Гьаб къадар буго Россиялда ва этникияб жинцаго чӀезабиялда рекъон, кинабниги дунялалъул лезгиназе яги мацӀалъул нухмалъулезе гурони.
Азарбижаналъул лезгинал. 2019 соналъул расмияб цензалда рекъон улкалда рикӀкӀана 167,6 азар лезгин. Россиялъул ва Азарбижаналъул рагӀаби батӀи-батӀиял соназе ва улкаязе ккола; гьездаса цоцалъул заманалъул дунялалъул ценз гьабизе бегьуларо.

ТӀибитӀи ва жергейлъулал группаби

Кюра, Самур ва Куба. Жергиликтүү аталыштар география жана баарлашуу тарыхы менен байланыштуу. Кюрин, самур жана куба диалектилери лезгин тилинин түрлөрү, бирок бардык тууган элдердин аталышы эмес. Лезгиндер жана лезгин тил тобу. Агулдар, рутулдар, цахурлар, табасарандар, удиндер жана башка тууган тилдердин ээлери өздөрүнүн өз аталыштарына жана идентификацияларына ээ. Тилдик туугандык бул ар түрдүүлүктү жокко чыгарбайт. Өзүн-өзү аныктоо жана статистика. Калктын санагы белгилүү бир өлкөнүн жана датанын чегиндеги жоопторду жазат. Анын этникалык көрсөткүчтөрүн тилди билүүдөн, жарандыктан жана диаспоранын баалоолорунан ажыратуу керек.

МацӀ

Лезгин мацӀ, лезги чӀал, ккола лезгин гъветӀалъул нахско-дагестаниял хъизаналда. Лезгин мацӀалъул гъветӀ цохӀо лезгин халкъалдаса гӀатӀидго буго: гӀагарал мацӀал автоматически гьелъул диалекталлъун рикӀкӀунаро.
ГӀемерисеб мехалъ батӀа гьарула кюраялъул, самуралъул ва кубаялъул наречиял. Адабияб норма ккола кюраялъул наречиялъул гюней диалекталда тӀад. Жиндирго мацӀалъул формаби хъизаналъул рахъал-бахъалда хӀалтӀизаризе хӀалтӀизарула.
Алфавиталъул реформабазда цебе букӀана гӀараб хъвай-хъвагӀай. XIX гӀасруялда гӀуцӀулаан кириллицалда тӀад бугеб хъвай-хъвагӀайги; гӀатӀидаб латиницаялде вачӀин ккана 1928 соналъ, гьанжесеб кириллияб аслуялде 1938 соналъ.
МацӀ бухьараб буго Етим Эминалъул хъвадарулеб шигӀруялъгун ва цогидал адабияталъгун. ГӀараб ва азарбижан мацӀалги рачӀунаан авторазул маданияб мухиталде; гӀемер мацӀалъул букӀица баян гьабуларо жиндирго адабият гьечӀолъи.
Лезгин адабияб мацӀалъул корпус гӀуцӀана Д. С. Ганенковас. Электрониял текстал ва грамматикиял цӀех-рехелал рес кьола мацӀалъул гӀумруялъулаб хӀалтӀизаби цӀализе ва хъвадарулеб ирс кквезе рес кьола.

Иман ва диназул тарих

Исламалда цебе букӀараб дин. ХӀалулъиялъул хӀакъалъулъ бицунел хабарзаби, гӀумруялъул къуватал, цӀунулел ишаби ва рухӀал гӀуцӀун ратана. Реконструкция гьабизе гьабула хадусел хъвай-хъвагӀаязда, гӀадатазда ва мацӀалда рекъон: гьелъул кумекалдалъун гьабизе кколаро гьабизе бегьулареб, хисичӀеб «катехизис» цебесезул лезгиязул. Бакъ, моцӀ ва гьава-бакъалъул гӀаламатал. Самур тӀалъиялъул лезгиязда ратана зобалъул цӀвабилъул гьунарлъи, Гъуцаралъул ва Алпаналъул суратал. Гьезул функцияби гӀелмияб реконструкциялда рекъон руго зобалда, гьава-бакъалда ва бергьенлъиялда цадахъ. Хадусел хабаразда гьаб суратал исламиял пикрузда цадахъ хӀалтӀула. РакӀалъул гӀадатазул батӀалъи. 2014 соналъ гӀуцӀараб Карчаг тӀалъиялъул материалзда рекъон, мифологиялъул персонажзаби ва бусурбабазул пикрузда цадахъ гӀуцӀарал жураби ратула. Цо росулъ гьабураб хъвай-хъвагӀай гьабизе бегьуларо кинабниги жамгӀаялде ва кинабниги заманалде. Цебесеб гьоркьохъел гӀасрабазда христианство. Кавказалъул Албания ва Бакъбаккул Кавказ христианиял миссиябазул ва батӀи-батӀиял диназда цадахъ букӀараб бакӀ букӀана. Гьаб регионалъул шагьидлъабаз гьабизе кколаро, кинабниги гьанжесезул лезгиязул цебесезул цоцазда цадахъ цо дин ккун букӀин. ГӀарабазул походзаби ва ислам тӀибитӀизабиялъул байбихьи. VIII гӀасруялъул рагъулал кампаниязда Лакз ва Самур тӀалъи гьикъана. 738 соналъ Марваналъул аскараз Билистан ккун букӀараб жо гьаб батӀияб иш; гъавралъул хъала ккун букӀин гьечӀо гьабизе бегьулареб, кинабниги росулъул дин хисизабиялъул дата. Щибизе гьечӀо цо дата дин хисизабиялъул. ГӀелмичагӀаз Бакъбаккул Дагъистан рикӀкӀуна ислам тӀибитӀизабиялъул цебесеб зоналде, гӀарабазул заманалдаса байбихьун. Иман къуватаб гьаби, мажгитал гӀуцӀи ва диниял къагӀидаби лъазари гьаб букӀана халатаб процесс, кинабниги бакӀазда цадахъ гуреб. Абу Муслим жамгӀаялъул ракӀалда. «Та’рих Абу Муслим» хроникалъ ислам тӀибитӀизаби ва мажгитал динияв багъатарчилъул хӀалтӀигун цадахъ букӀана. Мискинджаялъул список 1845–1846 соназда хъвана. Спискалъул дата, асаралъул гӀуцӀиялъул заман ва гьарурал ишазул тарихиялъи гьаб батӀи-батӀиял журабируго. Мажгит, гӀелмичи ва малъухъан. Мактабаз ва мадрасабаз гӀараб хъвай-хъвагӀи ва диниял фаннал малъулаан. ГӀелмуялъ росазда гьоркьоб ва Дагъистаналдаса къватӀиб бугел гьоркьоблъаби рахулаан; гӀараб ва ватӀан мацӀал батӀи-батӀиял функцияби тӀураан. Суннияб гӀадат. ГӀемерисезул лезги бусурбабазда суннияб ислам буго, тарихияб къагӀидаялъ шафигӀияб къануналъул мазгьабгун цадахъ. Миллаталъул аслуялъ чиясда гьабизе кколаро батӀияб даража диниялъиялъул. Мискинджа ва шигӀияб жамгӀат. Мискинджаялда шигӀияб гӀадат цӀунун буго. Гьеб лезгиязул динияб батӀалъиялъул бутӀа буго. Гьелъул тарих рикӀкӀине ккола Бакъбаккул Дагъистаналъул Ирангун гьоркьоблъабазул контексталда, ва гӀумруялъул хӀакъалъулъ жамгӀаялъул риваятал батӀияб къагӀидаялъ хал гьабизе ккола. Суфизм ва Магомед Ярагъский. Вини-Ярагъ росулъ 1771–1838 соназда гӀумру гьабун вукӀарав илагьичи накъшбандияб гӀадаталъул кӀудияб мугӀалим ва Дагъистаналъул ва Чечнялъул имамазда духовнияв авторитетлъун вукӀана. Гьесул хӀалтӀи букӀана бусурбабазул тарихалъул цӀияб этапалде гъорлъе, халкъалъул байбихьияб дин хисизабиялде гуреб. Совет заман ва динияб ракӀалда букӀин. Дин тӀагӀинабизе гьабураб политикаялъ институтал ва гӀаммаб малъи гӀодоре лъулаан, амма хъизамалда гьоркьоб гӀелму тӀаде щвей ва жамгӀаялъул гӀадатал тӀадегӀана. Совет заманалдаса хадуб динияб гӀумру гӀуцӀи хал гьабизе буго гӀатӀидаб процесслъун, батӀи-батӀиял рахъалгун ва жанисел къецгун. Зиярат ва мукъадасал бакӀал. Шалбуздаг ккола кӀудияб бусурбабазул зияраталъул бакӀлъун. Музеялъул материалзда гьеб сурат бахъула жамгӀаялъул динияб гӀумруялъул контексталда. Жакъа дин. Лезги мацӀ динияб рагӀиялда ва магӀрифатиял текстазда хӀалтӀизабула. 1990 соназдаса байбихьун исламияб адабият басма гьабизе байбихьиялъ ватӀан мацӀалда малъиялъул имканал гӀатӀид гьаруна. Бусурбабазул гӀумруялде гъорлъе уна гӀаммаб гӀадат гуреб, гьединго жиндирго хӀурмат.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Лезгин мацӀ буго лезгин гъветӀалъул нахско-дагестаниял хъизаналда.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • Россия: 488 608 лезгин 2021 соналъул цензалда рекъон.
  • Азарбижан: 167,6 азар лезгин 2019 соналъул цензалда рекъон.

Маданият ва гIумру

  • РЭМ-алда цӀунун буго Касумкенталдаса лезгин тӀажу РЭМ 12983-1, 1960–1970 сонал.

Тарих

  • Мискинджалъул «Та’рих Абу Муслим» сияхӀалъул дата буго 1845–1846 сонал.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Бакьулъ гIасруялъул байбихьи

    ГӀемерал диназул Бакъбаккул Кавказ
    МасихӀияталъул ва гьанир ругел культал регионалда цадахъ руго; батӀи-батӀиял жамгӀатазул кколаби жиндирго хал гьабизе ккола.

  2. 738 сон

    Марванил Лакзде поход
    ГӀарабазул аскар Самур тӀалъул Билистан кӀкӀала гъуна; къалгӀаялъул бакӀалъул ахӀи гӀелмияб хӀукмулъун ккола.

  3. Юкъараб гІасру

    Исламалъул къуват гьабизе
    Жанубияб Дагъистан ислам гьабизе байбихьараб зоналде пурччинабула; диниял институтазул гӀуцӀи къокъа-къокъаго унеб буго.

  4. Юкъараб гІасру

    Лакз хъварал гӀадатазда
    Материалаз бихьизабула жакъасеб этникияб баяналдаса кӀудияб политикияб ва культурал пространство.

  5. XIII гӀасру

    Монголазул походал
    Аскаралъул тӀадекӀанкӀвеял Бакъбаккул Кавказалъул политикиял шартӀал ва гьанир ругел жамгӀатазул бухьенал хисизарула.

  6. XIX гӀасруялде щвезегӀан

    Росдал жамгӀатазул союзал
    Гьанир ругел жамгӀатазул ва мулказбазул батӀи-батӀиял идараялъул формаби ва кӀкӀалал гӀагаралгун бухьенал руго.

  7. 1721 сон

    Шемаха босизе
    ХӀажи-Давудил ва Сурхай-ханал отрядаз шагьар босула; рагъулъ гӀумру гьабун ругел чагӀазда гьоркьоб хваразе ва зарарал ккола.

  8. 1741–1743 сонал

    Надир-шагьил походал
    Рагъ Дагъистаналде кӀкӀала бачӀула; Хенвейил ва Базенил шагьгӀатал цоцазда рехсей ва критика гьабизе ккола.

  9. 1771 сон

    Магомед Ярагский гьави
    Цо гӀунараб суфиязул устӀар Вини-Яраг росулӀ гьавула.

  10. 1806 сон

    Куба ханлъи Россиялъул империялде гъорлӀе бачи
    Административиял хисиял ханлъиялъул лезгиял росабалде кӀкӀала бачӀула.

  11. 1812 сон

    Кюра ханлъи гӀуцӀи
    Аслан-хан Россиялъул кӀудиялъиялдаги хӀакимлъун тасдикъ гьавула.

  12. XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб лъабго бутӀа

    Ярагскийил динияб устӀарлъи
    Накшбандиял бухьенал ва богословасул асар цо гӀунарал имамазде цебе тӀолеб буго.

  13. 1837 сон

    Куба провинциялда тӀагӀел
    Гьанир ругел гӀадамал империялъул идараялда данде чӀола; гьаракь лезгиял жамгӀатазде кӀкӀала бачӀула.

  14. 1838 сон

    Етим Эмин гьави
    Лезги поэзиялъул будущий классикалъул гьава-гьава гьабиз байбихьула.

  15. 1839 сон

    Ахти къала гьабизе
    Россиялъул бекьи Самур тӀалъиялда гьарулел рагъулал гӀуцӀиялъул цо бутӀа лӀугьуна.

  16. 1845–1846 сонал

    Мискинджаса хроникалъул сияхӀ цӀидасан хъвазе
    Тахшагьар ккола цӀунун хутӀараб хъвай-хъвагӀиялде, кинабго бицунеб хӀадусабазде гурони.

  17. 1864 сон

    Кюра ханлъи биххизе
    Территория цӀияб административияб гӀуцӀиялде ана.

  18. 1869 сон

    Сулейман Стальский гьавизе
    Будущий шагӀир Ашага-Стал росуда ва ашугӀалъул гӀадаталда цадахъ буго.

  19. 1871 сон

    Лезги алфавиталъул тӀоцебесеб тӀехь
    П. К. Усларалъул алфавиталъул хӀалтӀиялдалъун Казанфар-Бегалъул тӀехь бахъула.

  20. 1877 сон

    Дагъистаналда къеркьей
    Жанубияб Дагъистаналъул жамгӀатал империялъул идараялда данде чӀвазе ккола.

  21. XIX гӀасруялъул ахир – XX гӀасруялъул байбихьи

    ГӀумру сураталдалъун цӀунизе
    Музеялъул коллекциязда росаби, ретӀел ва къо-моцӀалъул гӀумру суратал цӀунун руго.

  22. 1905–1906 сонал

    Театралияб движение байбихьизе
    Сураханазда ва Ахтазда гьарурал постановкаял лезги сцена байбихьиялда цадахъ руго.

  23. 1921 соналъул 20 январь

    Дагъистаналъул АССР гIуцIи
    ВЦИК-алъул къарарлъун республикаялъул цІияб автономияб статус бихьизабула.

  24. 1928 сон

    Латиницалде вахъизе
    ЦӀияб графика школаялъул ва басмаялъул практикаялде бачӀуна.

  25. 1934 сон

    Стальский хъвадарухъабазул Киналго-Советалъул съездалда
    ШагӀиралъул гӀахьаллъи лезги адабияталъул машгьурлъи Дагъистаналдаса къватӀибе тӀолеб гьабизе квералъ кьола.

  26. 1937 сон

    Сулейман Стальский хвезе
    ШагӀиралъул асарал басма гьаризе ва таржама гьаризе хӀалтӀула.

  27. 1938 сон

    Кириллицалде свери
    Гьанжесеб алфавиталъул гӀуцӀиялъул россиялъул графикалъул аслу чӀезаюла.

  28. 1949 сон

    Ахти труппа Дербенталде гочине
    Шагьар профессионалияб лезги театралияб гӀумруялъул марказлъун лӀугьуна.

  29. 1970–1971 сонал

    Азарбижаналда музейалъул жамгӀи
    Э. Г. Торчинская ва цо-цо гӀалимзаби ретӀел, хьуцӀул хьитал ва къо-моцӀалъул гӀуцӀи жамгӀула.

  30. 1978 сон

    С. С. Агашириновалъул монография
    XIX гӀасруялъул ва XX гӀасруялъул байбихьиялъул лезгиязул материаллъул маданияталъул тадкъикъат бахъула.

  31. 1980-л соназул ахиралдаса–1990-л соналде

    Динлъул гӀумруялъул цӀиял шартӀал
    ЖамгӀиял хисияздалъун гӀаммал практикаял ва лъай-хъвай цӀидасан байбихьула.

  32. XXI гӀасруялъул байбихьи

    МацӀалъул цифрияб тадкъикъат
    Лезги адабияталъул мацӀалъул корпус гӀуцӀула ва грамматикаялъул тадкъикъатал тӀолел руго.

  33. 2005 сон

    М. Ш. Ризахановалъул монография
    XIX гӀасруялъул ва XX гӀасруялъул байбихьиялъул лезгиязул тарихияб-этнографияб тадкъикъат басма гьабула.

  34. 2009 ва 2014 сонал

    Самур тӀалъиялда хӀалтӀиялъул хъвай-хъвагӀаял
    Этографаз мифологиял суратал ва гьезда гьанжесеб тафсир документациялъула.

  35. 2014 сон

    Карчаг тӀалъиялъул тадкъикъат
    Карчаг, Зизик, Экендил ва Нютюг росмазда материал жамгӀун буго.

  36. 2015 соналъул июл

    «Та’рих Абу Муслим» сияхӀ батула
    Мискинджаса хъвай-хъвагӀи гӀелмияб тадкъикъаталъул предметлъун лӀугьуна.

  37. 2016–2017 сонал

    Музеялъул экспедиция
    ГӀорхъиялъул квегӀаб рахъалда ругел росабазул тарихияб сурат ва гьанжесеб гӀумру дандеккола.

  38. 2018 сон

    «Кюринцаздаса лезгиязде» альбом
    Россиялъул этнографиялъул музей «БацӀцӀадаб ракь» сериялъул том бахъула.

  39. 2018 сон

    Мискинджа хроника басма гьабизе
    ГӀелмияб таржама ва комментарияз хъвай-хъвагӀи тадкъикъаталъул гӀуцӀиялде бачӀуна.

  40. 2019 сон

    Азарбижаналъул халкъалъул рикӀкӀен
    Улкаялъул гӀорхъиялда жаниб 167,6 азарго лезги официалго рикӀкӀун буго.

  41. 2021 сон

    Россиялъул халкъалъул рикӀкӀен
    Россиялда лезгилъи бихьизабурал 488 608 чи рикӀкӀун буго.

Квен

  • Афарар

    ТӀегьун ругел хьуруздаса ва цогидал жамгӀаялъул тӀегьаздаса гьарурал чӀагӀаби. ГӀуцӀи хисила хасалида рекъон ва хъизамалъул гӀадаталда рекъон.

  • ЦӀикен

    Гьан ва картоф тӀегьгун гьабураб къатӀи-къатӀи чӀагӀаб; этнографиял суратаз гьединго цӀудул ва тӀагьаби рихьизарула.

  • Хинкал ва пичӀекар

    Биччараб гьан, бугӀа ва гьан гьаб гӀадатияб тӀегьалъул къокъа. ПичӀекар тӀегьгун гьабула; жамгӀаялъул рецептал батӀи-батӀиял руго.

  • ЧӀагӀаб ва гьве-цӀам тӀегьал

    ТӀуналъул тӀегьал ва гьве-цӀам тӀегьал цадахъ руго мугӀрул, мугӀрул цебесел ва тӀалъиялъул районазул хӀалтӀи-хӀадурлъигун ва хӀайванал гӀуцӀигун.

  • Бергьеналъул тӀегь

    Сураталъул чӀагӀаби, гӀаммаб квен ва тӀегь бикьи календаралъул ва хъизамалъул гӀадатазда гъорлъе уна. БатӀияб гӀадат бакӀалда рекъон буго.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • ЖамагӀат

    Росдал жамгӀаталъ гӀумрухъаби цоцазда цадахъ гӀуцӀулаан хӀалтӀи-хӀадурлъиялъул, ракьалъул ва жамгӀатиял ишазулъ; хӀукму кьолаан данделъиялъул ва кӀудиязезул гӀахьаллъиялдалъун.

  • Цоцазе кумек

    Цоцазда цадахъ хӀалтӀиялъ къоцӀи гьабизе ва хӀалтӀи-хӀадурлъиялъул ишазда кумек гьабулаан. ГӀагарал ва мадугӀал кумек жамгӀатияб гӀумруялда гъорлъе унаан.

  • Гьоболлъи ва куначество

    Гьобол кквей ва халатаб заманалъул кумек-гӀорччай хъизамал ва росаби цоцазда цадахъ букӀине гьабулаан. ГӀадат гӀумруялъул шартӀазда цадахъ хисилаан.

  • Яран сувар

    Риидалъул бергьеналъул бакъалъул ва гьоркьоблъигун, хӀалтӀи-хӀадурлъиялъул соналъул цӀигьабизегун ва гӀаммаб квенгун цадахъ букӀана. Карчагалъул хъвай-хъвагӀаяздалъун гьелъул жамгӀаялъул формаби сурат бахъизе бегьула.

  • ГӀадат ва динияб къагӀида

    ЖамгӀаталъул тарихияб гӀуцӀиялда гъорлъе унаан гӀадатал ва исламиял институтал. Гьезул цадахъ хӀалтӀи заманалда рекъон ва батӀияб жамгӀаталда рекъон рикӀкӀине ккола.

РетӀел

XIX гӀасруялъул ахир–XX гӀасруялъул байбихьиялъул чӀужугӀаданлъул ретӀел: халатаб кӀанцӀ-ретӀел, кӀанцӀ, тӀадегӀанаб рагьараб ретӀел ва рачел. Материалал ва гьабизе гьабураб жо гӀаркьел-гӀумруялда ва ретӀел хӀалтӀизабиялда рекъон букӀана.
БетӀерлъул ретӀел шуткъугун ва кӀудияб кӀазгун цадахъ букӀине бегьулаан. РЭМ 7426-22 музеялъул кӀаз XX гӀасруялъул гьоркьоблъиялде ккола: гьаб батӀияб атрибуция цо жоялде буго.
Азарбижаналдаса лезги коллекциябазда ратула кӀалал, рачелал, ретӀелал ва хӀалтӀизарулел жоял. Гьанжесеб сценаялъул ретӀел ва документациялъул тарихияб комплект батӀи-батӀияб къагӀидаялъ сурат бахъизе ккола.

Кьурдул

  • Лезгинка

    ЦӀар гъорлъе бахула Кавказалъул гӀемерал халкъазда тӀибитӀараб мугӀрул кьурдулъул жура. Лезгиязул кьурдулъул жиндирго жамгӀаялъул ва сценаялъул тарих буго.

  • Сценаялда кьурдул

    Музыкалияб-драмаялъулаб театралъ цебетӀеула профессионалияб сценикияб культура. Авторазулаб постановка гьечӀо кӀудияб росулаб гӀадаталъул битӀунго бахъиялда рекъон.

Музыка

КӀалзул поэзияги ашукъазул кучӀдулги, къуватаб къагӀидаялда, Сулейман Стальскийил ирслъун рихьизарун руго. Гьесул асарал кучӀдуца лъазаризе, хъвазе ва таржама гьаризе рукӀана; хъвайги таржамаги жиндирго тарих бугел руго.
Музеялъул альбомалда цӀунун буго бертин кучӀдулъги, чӀагъурчиясулги, кӀалтулӀ кучӀдулъги берцинлъи гьабун, тӀубазабула.
Миллил библиотекаялда ва гӀелмиял басмаязда классиказул тексталги фольклорги цӀунун руго. Адабияталъул ва кучӀдузул гӀадатал Дагъистаналъул ва Азарбижаналъул гӀемерал мацӀазул культуралда цадахъ руго.

Пишаби

  • Сумах тӀагьи

    НагӀли гьабула тӀадегӀанасеб хьулалъ, аслуялъул хьулал кӀкӀала ругел. Техникалъул цӀар гьечӀо кӀудиялъи гьабизе, гьездаса щибаб тӀагьур цо халкъалъулго бугилан.

  • Къасумкенталдаса тӀагьур

    Лезгиязул тӀагӀур РЭМ 12983-1 кӀудиялъи гьабула кӀудиялъул хьулалъул, 1960–1970 соназдаса. Музеялъул карточкаялда бихьизабун буго бакӀ, техника ва коллекциялъул номер.

  • Къазе гьабураб кӀвекӀ ва рогьилал жоал

    Азарбижаналъул Кусар ва Куткашен районазда экспедициялъул кӀватӀиялда цӀунун руго ретӀел, кӀудиялъул хьулалъул жоал, тӀагӀуразул сумкаби ва гӀарац кӀверал.

РакӀалъул бакӀал

  • Ахти

    Самур тӀалъул кӀудиялъул тарихиял ва культурал марказбаздаса цо. Гьумералда бихьизабун буго Ахтиса гӀумру гьабун ругел рукъзабазул документалияб сурат 2013 соналъул.

  • Курах ва Кюра

    Гьанир ругел жамгӀатазул ва Кюра ханлъиялъул тарихалда бихьизабун буго XIX гӀасруялда жанубияб Дагъистаналъул идараялъул батӀалъи.

  • Мискинджа

    ШигӀазул жамгӀат ва кӀудияб хъварал тӀахьазул ирс бугеб росу. Гьанир батун буго «Та’рих Абу Муслим» абураб тӀахь.

  • Вини-Яраг

    Магомед Ярагский, XIX гӀасруялъул байбихьудаса богослов ва суфиязул устӀар, гьанив гьавуна.

  • Кусары ва гьелъул кӀкӀалал

    Азарбижаналъул лезгиязул культурал пространствоялъул кӀудияб бутӀа. Музеялъул экспедициязда документация гьабун буго гьанир ругел гӀумруялъул гӀуцӀи ва культурал идараби.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Буба (лезгин)

ЧӀужуязул

  • Баде (лезгин)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Етим Эмин

    XIX гӀасруялъул лезгиязул хъварал поэзиялъул классик. Гьесул ирс цӀунун буго басмаязда, таржамазда ва гӀелмиял хӀалтӀабазда.

  • Сулейман Стальский

    ШагӀир ва ашукъ, 1869–1937. Дагъистаналъул адабияталъул гӀумруялда ва 1934 соналъул писателазул БакътӀерхьул кӀудияб кӀалъаялда гӀахьалчи.

  • Магомед Ярагский

    Накшбандия тарикъаталъул богослов ва устӀар. Гьесул асар Дагъистаналъул ва Нохчичохьул динияб тарихалда цадахъ буго.

  • Идрис Шамхалов

    Лезгиязул театралъул сценаялъул гӀуцӀачагӀаздаса цо; театралъул идараялъул тарих 1906 соналъ Ахтазда гьарурал постановкаяздаса байбихьула.

  • Шарвили: эпосалъул багъатар

    Лезгиязул фольклоралъул багъатарияб сурат. Гьесул хӀакъалъулъ легендаби культурал ирслъун руго, документалияб къагӀидаялда тасдикъ гьабураб тарихияб аскаралъул биографиялъун гурони руго.

Медиа

Фотогалерея

Ахти, Дагъистан. МугӀрул кӀиялда гъоркь гӀумру гьабун рукъзал. Fred Schaerli документалияб сурат, 4 апрел 2013 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0Fred Schaerli · CC BY-SA 3.0 · WebP-алде конверсия · CC BY-SA 3.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Fred Schaerli, 2013; converted to WebPФотография

Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.