КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Бакуялда бугеб Ширваншахзабазул къавулъул документалияб сурат: гамачӀалъул аркаби ва купол, Diego Delso, 2016
← Киналниги халкъал

Жанубияб Кавказ · Азербайжан

Азербайжаналъул чагӀи

Azərbaycanlılar · Азербайжанлылар

Азербайжаналъул чагӀи: Кавказалъул, Ираналъул ва диаспораялъул тюрк мацӀалъул халкъ. ЖамгӀат гӀуцӀиялъул тарих, мацӀ, квен, музыка ва хӀунарзаби; ислам цебесе щинал, исламалъул тӀибитӀи, шигӀиял ва сунниял гӀадатал, гӀатӀидаб хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:ДагъистанГуржистанАзербайжан
Ширваншахзабазул къаву · Diego Delso, delso.photo · CC BY-SA 4.0

МацӀ

Азербайжаналъул мацӀ: шималиял ва жунубиял тайпаби

Хъизан

Тюрк мацӀазул хъизан, огуз группа

Къадар

Азербайжаналда 9 436,1 азарго чи (2019 соналъул рикӀкӀен)

Тарих

Азербайжанал ва мацӀ. Азербайжанал ккола тюрк мацӀалъул халкъ. Азербайжан мацӀ тюрк хъизаналъул огуз гъветӀалде ккола; гьелъул тайпаби Азербайжан Республикаялда, Ираналда ва цогидал улкабазда тӀибитӀун руго. Халкъалъул мацӀ ва улкаялъул гражданалъи ккола батӀи-батӀиял сипатаби.
ЖамгӀиялъул кӀудияб заманалъул гӀуцӀи. Огуз мацӀалъул тӀибитӀи бикьигун, сиясиял цолъиялгун ва гӀумру гьабун ругел гӀадамалгун бухьеналъун букӀана. Гьеб гӀасрабаз тӀамураб процесс цо соналъ гьанжесеб халкъ лӀугьинлъун суратлъизабизе яги цо цебесеб тухумалдаса бахъизе бегьуларо.
Улкалъул цебесеб заманалъул мацӀал. Кавказалъул-албаниялъул хъвай-хъвагӀи ккола батӀияб мацӀалъул къадар. ЦӀехгеял рихьизарула кавказалъул-албаниялъул удин мацӀалгун бухьен. Цебесеб гӀумруялъул тарих цӀехезе ккола гьанжесеб тюрк азербайжан мацӀалъул гӀуцӀиялдаса батӀаго.
Гьоркьохъел гӀасрабазул шагьарал. Гянджа букӀана кӀудияб сиясияб, базаралъулаб ва маданияб марказ. Шагьаралъул тарихалда гъорлӀ руго батӀи-батӀиял тухумал ва мацӀалъул мухьит, гьанжесеб миллияб улкаялъул тӀолабго заманалъул гӀумру гьечӀого.
ГӀажам ва тюрк адабият. Хъвай-хъвагӀиялъул маданият цӀикӀкӀана чӀагӀго мацӀазда бугеб мухьиталда. Авторал кӀиго-лъабго мацӀалъ хъвазе бегьулаан. Тюрк мацӀалъул шигӀру ва гӀажам адабияталъул гӀадатал цоцазда рекъон букӀана, батӀалъи цӀунун.
Сефевид заман. XVI гӀасруялда тюрк мацӀалъул рагъулал цолъиял ва тухумалъул хӀакимлъи гӀахьаллъана Ираналда Сефевид улкаялъул гӀуцӀиялда. ШигӀиялъул шигӀияб мазгьаб бищун кӀудияб кӀвар бугеб, амма кӀудияб заманалъул ва гьарулалъул процесслъун букӀана.
ЦӀияб империялъул гӀорхъи. XIX гӀасруялъул байбихьуда гьарурал ГӀурус-гӀажам рагъал сиясияб картаялда хисизабуна. 1813 соналъул Гюлистан къотӀиялъ Бакъбаккул Закавказьеялда гӀурус гӀуцӀиялъул кӀудияб бутӀа чӀагӀинабуна; территориялъулаб дагьалъ-дагьалъ рукӀарал жанжалал гьелдаса хадубги халатана.
МагӀрифат ва басма. XIX гӀасруялда адабияталъул мацӀ, алфавит ва лъай-хъвай бицунеб жо басмаялъул гьумеразда бачӀана. БатӀи-батӀиял реформаторал гӀараб графика хисизеги, гьеб батӀаго гьабизеги масъала лъуна; цо бугеб проект букӀинчӀо.
Нафталъул Баку. Нафталъул промышленносталъул цебетӀей бухьана батӀи-батӀиял халкъаздаса гӀужарал, предпринимателял ва специалистал. Нобель вацазул товариществалъул архивалъул хронологиялъ промышленнояб ва шагьаралъулаб хисизабиялъул цо бутӀа бихьизабизе бегьула.
Республика ва совет хӀакимлъи. ЦӀар чӀвараб республика 1918 соналъ гӀуцӀана; 1920 соналъ совет хӀакимлъи чӀагӀана. Гьал лъаял ккола Кавказалъул пачалихъалъулаб тарихалде гъорлӀе ва Ираналъул ва дунялалъул диаспораялъул тӀолабго азербайжаназул гӀумру гъорлӀе кколаро.
Рагъал ва гьарулал гочиял. XX гӀасруялъул ахиралъул конфликтаз батӀи-батӀиял жамгӀатазул гӀадамал гохӀизе ва бекьизе ккезаруна. Азербайжан хъизаназе рукъ гьечӀолъи кӀудияб заманалъул инсанияб ва жамгӀияб тажрибалъун лӀугьана; шагьадатал гуманитарияб организациябазул документазгун дандекквезе ккола.
1991 соналдаса хадуб. Азербайжан Республикаялъ цӀар чӀвараб статус букӀинабуна. Гьанжесеб конституциялъ улкаялъул дунявияб характер ва дин улкаялдаса батӀалъи чӀагӀинабула; гьелъул бакӀал автоматикияб къагӀидаялъ улкаялдаса къватӀиб жамгӀатазул гӀуцӀиялде буссинаризе бегьуларо.
Сефевидазул заманалда азербайжан мацӀ. Флор ва Джавади цӀехгеялъул гьабизе бегьулеб аннотациялда рекъон рихьизарула азербайжан тюрк мацӀ тӀадегӀанабизе, рагъулалъ, шигӀруялда ва официальнияб хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулаан. Гьелъул роль къанагӀатго кӀалзул гӀумруялъул рагӀулде гъорлӀе кколаро. ГӀажам адабияталъул маданияталъ гьеб заманалда кӀудияб кӀвар цӀунун букӀана.

РакӀалъе буссинаби, жерсиял группаби ва идентичность

Халкъалъул география. Азарбижанал XIX гӀасруялъул Россиялъулги Ираналъулги гьоркьоб бугеб гӀорхъода, жакъасеб Азарбижаналда ва Ираналда, гьединго цогидал улкаязда гӀумру гьабула. Ираналъул азарбижаназе жиндирго тарихияб тажриба буго, гьеб Азарбижан Жумгьурияталъул тарихалде щвезе бегьуларо. Жерсиял ва тарихиял цолъиял. Ираналъул цӀех-рехазда шахсевенал, афшарал ва цогидал тюрк мацӀалъул группаби рихьизарула. Къабилалъул цолъиялъул сиясияб ва экономикияб асос букӀине бегьула; гьеб автоматикго хисичӀеб биологиялъул наслу-къотӀи хӀисабалде босизе бегьуларо. ГӀагарал халкъал. Миллиял цензил таблицабаз лезгиял, талышал, татал, аварал, удинал ва цогидал группаби батӀаго рикӀкӀуна. Азарбижан мацӀалъул лъай ва улкаялъул гражданаллъи жиндирго бакӀалдаса гьезда этникиял азарбижаналлъун гьаризе бегьуларо. Статистикаялъул гӀорхъабазда тӀасан. 2019 соналъул таблицаялда 9 436,1 азарбижан рикӀкӀуна ва гъорлъе ккучӀел территориябазда тӀасан оговорка буго. РикӀкӀен щвезабула щулазде гӀундулаго; гьеб дунялалъул точнаяб рикӀкӀен гуро ва 2026 соналъул къимат гуро.

МацӀ

Азербайжан мацӀ тюрк мацӀазул огуз группаялде ккола ва туьрк ва туркмен мацӀазда гӀагарлъула, жиндирго мацӀлъун хутӀун. Носителязул цо бутӀаялъул ираналъул гражданалъи гьезул рагӀи гӀажам мацӀлъун гьабизе гьабуларо.
Шималияб ва жанубияб тайпаби фонетикаялда, словаралда ва хъвай-хъвагӀиялъул практикаялда батӀалъула. Табриз свералъул гӀелмияб суратлъиялъ рихьизарула конкретияб ираналъул шагьаралъулаб вариант; гьеб тӀолабго азербайджаназул рагӀилъун рихьизаризе бегьуларо.
Азербайжан Республикаялда гьанжесеб хъвай-хъвагӀиялъ латиница хӀалтӀизабула, Ираналда гӀараб графика тӀибитӀун буго. Реформабазул тарихалда гъорлӀ букӀана орфография, лъай-хъвай ва басмаялъул кьучӀлъи бицунеб жо. Хъвай-хъвагӀиялъул система ва мацӀ ккола батӀи-батӀиял кӀалъаял.
Адабияталъулаб ирс чӀагӀго мацӀазда буго: Физули тюрк, гӀажам ва гӀараб мацӀазда хъвана, Шагь ИсмагӀил Хатаи тюрк шигӀру гӀуцӀана. Гьава-бакъалъул мацӀ авторалъул гьанжесеб маданияб тайпалъиялдаса батӀаго бихьизабизе ккола.
Низами Гянджеви ккола Гянджаялъул кӀудияб шагӀир, гьесул асарал гӀажам мацӀалъ хъван руго. Азербайжаналъе гьесул маданияб кӀвар цӀунун ругел текстазул мацӀ цӀигьабизе гьабуларо.

Иман ва диназул тарих

Исламалда цебе байбихьараб дин кьер. Ислам тIибитIилалде цебе регионалъул батIи-батIиял бутIазда жиндирго культал, заратуштриял ва масихIиял гIадатал рукIана. ЦIунун хутIарал кавказалъул-албаниялъул масихIиял хъвай-хъвагIаял батIияб мацIалъул ва килисаялъул тарихалде гъорлъе уна. Гьезе цебесеб азарбижаналъул мацIалда хъварал текстал абула рес бугел гьечIо. Материалазул тарихияб география. Гьоркьохъел гIасрабазул Азарбижан, Арран ва жакъасеб Азарбижан Жумгьурият гIурхъаби рихьизарулаго данде кколарел руго. Босворт гьел батIа-батIаго рикIкIуна. Цо бакIалъул ислам кквей хIакъалъулъ лъай кинабниги жакъасеб миллаталъул тархалалъул бакIалде буссинабизе бегьуларо. Заратуштризм ва мукъадас цIа. Тарихияб Азарбижан бакIалда, жакъасеб Ираналъул ракьалда бугеб Адур-Гушнасп, кIудияб заратуштрияб мукъадас бакI букIана. Гьелъул тарих батIияб дин кьергун бухьараб буго; гьелъ жакъасезул азарбижаназул киназго цевехъаби цо дин кколел рукIин чIезабуларо. МацI ва дин хисариялъул. Гьоркьохъел гIасрабазул материалазул иранияб азари жакъасеб тюрк азарбижаналъул мацIалдаса батIула. МацIалъул хисариялъ гIасраби рикIкIун батана ва ислам кквейгун данде кколаро. МацIал рикIкIуни гьанжесеб идентичност цебесеб гIадамалде гъалатIалъ буссинабилалдаса цIунула. Ислам кинаб кIуцалъ бачIараб. ГIарабазул рагъулал походал, халифаталъул хIакимлъи чIезаби ва VII гIасруялдаса мусулманазул гьунарал тарал, ислам тIибитIизе шартIал гIуцIана. Сиясатияб рагъ ва гIадамал ислам кквей цо хIадисалъул букIинчIо: дин хисариялъул кIодо-кIодо букIана. Шагьарал, жамагIатал ва лъай. Мажгитал, динияб лъай ва къоялъул бухьинал гIадамал исламияб культураялъул кьергун бухьана. Аракс сверун шималияб ва жанубияб рахъалъул бакIазул гьоркьохъел гIасрабазул тарих батIула; цо походалъул къо кинабго миллаталъул ислам кквей къо хIисабалда босизе бегьуларо. Огузазул гочариял. Тюрк мацIал тIибитIи ва исламизация бухьарал руго, амма заманалъ данде кколаро. Огузазул гьунарал бачIиналъ мацIалъул ва сиясатияб кьер хисана, гьениб ислам цебего букIана. Жакъасеб дин кьер гьоркьохъел гIасрабазул цебесеб заманалде буссинабизе бегьуларо. ТарIикъаталъул сунниял иццал. Сафи ад-Дин суннияв суфияв устар Захид Гилянил макьтаб букIана. Цебесе Сефевийя гьениб кIодорчIана; гьелъул хадусеб шигIияб рахъ тарихиял хисариязул хIасил букIана, иццалдаса нахъе хисарулареб жо гурони. Суфиял шабакал ва Сефевидал. Сефевидазул телба Ардабилалъул динияб тарIикъаталдаса кIодорчIана. Гьелъул иманал ва сиясатиял мурадал хисарулаан; цебесеб телба хадусеб расмияб доктринагун тIубазго данде кьезе бегьуларо. Джунайд ва цIиял макьтабитIал. XV гIасруялда Джунайд Анатолиялдаса ва Шамалдаса туркменал макьтабитIал ракIалде кьуна. Гьесул заманалда ГIалияв респект гьабизе ва тарIикъаталъул сиясатиял тIалабал гучалъула. Гьелъ суфиял шабакал хадусеб тухумалъул тIадкIвакьал кинаб кIуцалъ лъугьарал рукIин бичIчIизе кумек гьабула. ГIумру хIакъалъулъ материалазул критика. Ибн Баззазил «Сафват ас-сафа», 1358 соналъ аскIоб тIубарараб, гIемерисеб Сафи ад-Динасул гIажаибаз ва насихIатаз хIакъалъулъ бицуна. Хадусел редакциял тухумалъул манфигIатал рихьизарулаан; гIумру хIакъалъулъ бицен цогидал материалазгун данде кьезе ккола. ШигIизм гучалъи. 1501 соналъ Шагь ИсмагIил жиндирго пачалихъалъул пачалихъияб динлъун шигIизм малъана. ШигIа-иснагIашарияб шигIизм чIезабиялде гъорлъе унаан хIакимлъи, хутIба, лъай ва квешалъи; гьеб гIасрабаз тIолеб букIана ва суннияб букIин биххулароан. Сунниял жамагIатал. Регионалда сунниял гIадатал цIунун хутIана, гьенибго гIусманалъул-сефевидазул данде кквейлъул шартIазда. Сиясатиял гIурхъаби, гочариял ва жиндирго тарих динияб гIумруялде асар гьабулаан. Киназго азарбижаназе исламалъул цо мазгьабалъул макьтабитIал аби гъалатI букIуна. Мухаррам, ГIашура ва зиярат. ШигIиял жамагIатазе имам ХIусейнал хIакъалъулъ ракIалда кквей кӀудияб буго. РекIелъе щвезабулеб шигIру, мажлисал ва мукъадас бакIазде унел ругожакъасеб формаби. Жакъасеб гIурулъул цIилъи жамагIатаздаго жаниб хисариял ва данделъи рихьизарула, цо тIокIаб гьабизе кколеб гIадат гурони. Атешгях ва гьиндустаниял зияраталъул гIадамал. СурахӀаналъул комплекс цIа респект гьабигун ва гьиндустаниял базаралъул-зияраталъул бухьиналгун бухьараб буго. Рисалабазда заратуштриял, гьиндусал ва сикхал рихьизарула. Хадусел рукъзал ва зияраталъул гIадамазул гIадатал киназго азарбижаназул цо цебесеб дин букIин битIун чIезабулеб далил хIисабалда босизе бегьуларо. XIX гIасруялъул дунявияб пикру. МагIрифатиял гIадамаз жамгIиял ва диниял низамал хIакъалъулъ бицунаан. Мирза Фатали Ахундзаде дунявияб критика ва реформадул проектал цебе тIолев вукIана. Гьесул пикраби цо авторлъул позициялъун руго, кинабго жамгIияталъул иман гьечIолъиялъул шагьидлъи гурони. Советазул къанунал ва хадусеб бухьин. Дин данде кквеялъул кампанияз гIаммал гIибадатал ва гIадатал рикIкIине къанунал лъуна. Гьелъулго цадахъ цогидал хъизаниял ва жиндирго гIадатал цIунун хутIана ва хисана. СССР тIагIинабулалдаса хадуб гIаммаб динияб гIумру цIигьинаби гьелда цебе иман тIубазго биххураб букIин гьабизе кколаро. Жакъасеб динияб гIумру. Азарбижаназул гьоркьоб шигIиял, сунниял ва дунявиял гIадамал руго; гIадатазда гъорлъе унеялъул даража батIула. Азарбижан Жумгьурият дунявияб пачалихъ буго. Диналъул миллиял статистикиял гьаракьал тIадегIанаб цIилъи гьечIого кинабго дунялалъул азарбижаназул дин кьер хIисабалда рихьизаризе бегьуларо. Новруз ва халкъияб календарь. Новруз бакIалъул цIигьиналъул, хъизаниял данделъабазул ва лъикIлъиялъул тIалабазгун бухьараб буго. Гьеб батIи-батIиял миллатаз ва диниял жамагIатаз гьабизе гьабула. ЦIа яги цогидал символал рукIиналъ жакъасев гьабулев чиясда дин автоматикIго бихьизабизе рес гьабуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Азербайжан мацӀ тюрк мацӀазул огуз гъветӀалде ккола.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • 2019 соналъул хъвай-хъвагӀаялъул официальнияб таблицаялда рекъон, улкалъул ракӀалде щвей территориялда 9 436,1 азарго азербайжан вуго.

Маданият ва гIумру

  • Нахчываналъул яллаял 2018 соналъ ЮНЕСКОялъул къокъаб цӀунулъиялъул сияхӀалде рачана.
  • Тандыр гьабизе ва чед кьабизе 2024 соналъ ЮНЕСКОялъ тӀаса рищарабила.

Тарих

  • Шиизм 1501 соналъ Сефевид улкаялъул официальнияб динлъун машгьур гьабуна; гьеб тӀибитӀизабизе кӀудияб заман тӀамуна.
  • Азербайжан Республика ккола дунявияб улка.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. VII гӀасруялде щвезегӀан

    Исламалда цебесеб регионалъул батӀалъи
    Кавказалъул Албаниялъул христианиял хъвавул памятникал батӀияб мацӀ ва гьоболлъиялъул мухьит рикӀкӀуна.

  2. Сасаниял заман

    Зороастриялъул святилище Адур-Гушнасп
    Мукаддасаб цӀаялъул тарих жакъасеб Ираналъул территориялда бугеб бакӀалде буго.

  3. VII гӀасру

    ГӀарабазул походал ва ислам тӀибитӀи
    Халифаталъул хӀукумат гӀуцӀи ва гӀадамал къокъа-къокъа исламалде рачи батӀи-батӀиял процессаби руго.

  4. 639–643 сонал

    Тарихияб область щвеялъул датаби
    Босворт кьола батӀи-батӀиял датаби Аракс гӀурулъул жанубияб рагӀалда бугеб область арабаз щвеялъул. Гьаб гьечӀо азарбайжаназул киналго улкаялъулаз ислам босараб цо дата.

  5. ГӀага-шагарго 816/817–837 соназда

    Бабекул гьуби
    Хуррамитазул халифаталда данде къеркьей букӀана диниял ва жамгӀиял аслуял. Гьеб жакъ гьанжесеб миллияб гьубилъе хъвазе бегьуларо.

  6. XI–XII гӀасраби

    Огузазул рагӀи регионалда
    Гочун рачӀин ва жергейиял жамгӀаялгун хурхен тюркал мацӀал тӀибитӀизариялъул рахъ кьола.

  7. 1136–1225 сонал

    Ильдегизидал ва тюркал мацӀалъул халкъ
    Тюркал мацӀалъул халкъалъул къадар атабекзабазда заманалда цӀикӀкӀун букӀана; мацӀалъул хиса-баси цо заманалда гьабураб жо букӀинчӀо.

  8. Гьоркьохъел гӀасраби

    Гянджа маданияб марказ гӀадин
    Шагьар цебетӀула хиса-басиял сиясиял ва мацӀалъулал гьалмаязда.

  9. XII гӀасру – XIII гӀасруялъул байбихьи

    Низами Гянджеви
    Фарсияб мацӀалъул шагӀирчилъул творчество Гянджаялъул ва тӀолго дунялалъул адабияб ирсалъул цо бутӀаялъе лӀугьуна.

  10. XIII–XIV гІасрал

    Тюркал мацӀалъул цебесеб хъвай-хъвагӀай поэзия
    Фарсиял мисалалгун хурхеналда адабияб гӀадаталъул кьучӀ лӀугьуна.

  11. 1256–1349 сонал

    Ильханзаби ва мацӀалъулал хиса-басиял
    Монголазул Ильханзабазда заманалда тюркал рагъулал гӀаркьалабазул букӀин кӀодолъана; ираналъулал рагӀаби цӀикӀкӀун рукӀана.

  12. ГӀага-шагарго 1300 сон

    Ардебилалъул Сефевид тарикъат
    Динияб гьуби династиялъулаб пачалихъ гӀуцӀиялда цебе бачӀуна.

  13. 1334 сон

    Сафи ад-Диназул хвел
    Ардебилалда бугеб мукъадас жо ва муридзабазул шабакалъул къимат устаралъул хвелдаса хадубги тӀамула; нухмалъи гьесул наслуялде кьола.

  14. ГӀага-шагарго 1358 сон

    «Сафват ас-сафа» гӀуцӀи
    Ибн Баззаз Сафи ад-Динасул гӀумруялъул хӀакъалъулъ хъвай тӀубала; хадуб текст хисизабун букӀана.

  15. XV гӀасру

    Туркменал династиябазда заманалда тюркал адабият
    Поэзиялъулал формаби ва пачалихъалъулаб кӀодолъи цебетӀула.

  16. 1447–1448 сонал

    Джунайда Ардебилалдаса къватӀиве вахи
    ТӀарикъаталъул нухмалъиялъул хӀакъалъулъ керен Анатолиялда гьесул хутӀбазда цебе ва хадуб гьубилъул хиса-басиялда цебе бачӀуна.

  17. XV гӀасру

    Бакуялда Ширваншахазул къаву
    Архитектуралъулаб ансамбль шагьаралъул ирсалъул кӀудияб бутӀа гӀадин рихьизарула; дата ЮНЕСКОялъул баяналда рекъон кьун буго.

  18. 1501 сон

    Шагь Исмаил Тебризалда
    Сефевидзабазул хӀакимлъи гӀуцӀана; шигӀизм пачалихъалъул расмияб дин гӀадин магӀлум гьабуна.

  19. XVI гӀасру

    Физулил творчество
    ГӀемерал мацӀазда бугеб поэзиялъе кӀудияб адабияб ва музыкалияб тӀамул букӀана.

  20. XVI–XVIII гӀасраби

    ГӀусманал-сефевидзабазул гӀорхъабазда бугеб ракь
    Рагъал ва мазгьабалъулаб данде кквей жамгӀияб гӀумру ва экономика хисизарула.

  21. XVII–XVIII гІасрал

    Сураханазда базарчи ва зияраталъулал
    БатӀи-батӀиял диниял жамгӀаталгун хурхараб, цӀунун хутӀараб Атешгях комплекс гӀуцӀула.

  22. 1813 сон

    Гюлистаналъул икърар
    Рагъдаса хадуб цӀияб Россия-Иран гӀорхъи чӀезабула; цо-цо территориялъулал суалал гьечӀого хутӀула.

  23. 1828 сон

    ЦӀияб Россия-Иран рагъул хӀасилал
    Ираналъул хадусеб кьолаго тюркал мацӀалъул жамгӀатал кьибилазда гьоркьоб бикьи кӀодолъула.

  24. 1850–1855 сонал

    Ахундзадеялъул комедияби
    Сатирияб драматургия жамгӀияб критикалъул къагӀидалъе лӀугьуна.

  25. 1857 сон

    Алфавит реформа гьабизе проект
    Ахундзаде хъвай хиса-басизе тӀадаб кьола; гьаб хӀакъалъулъ бахӀс хадусел наслуязда гӀунтӀила.

  26. XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи

    РетӀел фотографиялда рекъон чӀезаби
    Н. К. Зейдлицалъе Бакуялдаса азарбайжанкалъул портрет хъвазе кьун буго.

  27. 1873 сон

    Бакуялда театралияб постановка
    Ахундзадеялъул «Гьажи Къара» пьеса тюркал мацӀалда лъола.

  28. 1875 сон

    «Экинчи» газета
    Печать лъугьуна лъазаби, мацӀ ва жамгӀиял хисиязда тӀад гьаракь кьейиялъухъ площадка.

  29. 1879 сон

    Нобель вацазул товарищество
    Branobel нефтяной промышленносталъул ва Бакуялъул тарихалъул цо бутӀа лъугьуна.

  30. XIX гӀасруялъул ахир – XX гӀасруялъул байбихьи

    Дин ва жамгӀиял бахӀсал
    МухӀаррам щиналъул гӀадатал муъминазул, рухӀаниязул ва реформаторазул бахӀсазда тӀад лъугьуна.

  31. 1908 сон

    «Лейли ва Меджнун»
    Узеир Гьажибейлил опера мугам музыкалияб театралда цадахъ гьабула.

  32. 1918 соналъул 28 май

    Республикалъул провозглашение
    ХӀужаратаб Азарбижан республика лъугьуна.

  33. 1919 соналъул 1 сентябр

    Бакуялъул университеталъул кьучӀ лъей
    Университет гӀуцӀизе гӀун къанун тӀамун буго.

  34. 1920 сон

    Совет хӀукумат гӀуцӀи
    Азарбижаналъул пачалихъияб тарихалъул совет периодалъул байбихьи.

  35. 1920–1930-ел сонал

    Динда данде кампаниял
    ГӀадатал практика гьабулаго гьукъал лъула; гӀадатал хисизарурал формабазда рекъон хьвадула.

  36. 1939 сон

    Совет азарбижан хъвай-хъвагӀи кириллицалде бачи
    Хъвай-хъвагӀи хиси Совет мацӀалъул политикаялде гъорлъе уна; Ираналъул азарбижан жамгӀатаз гӀараб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабизе тӀубала.

  37. 1991 соналъул 18 октобр

    ХӀужараталъул кӀочен
    Пачалихъияб хӀужараталъул хӀакъалъулъ конституциялъулаб акт тӀамун буго.

  38. 1990-ел сонал

    Рагъ ва гьаруралъул хӀакъалъулъ
    Гуманитариял документаз азарбижаназул, армиязул ва регионалъул цогидал гӀадамазул тӀадегӀанасебго гьари бихьизабула.

  39. 1995 соналъул 12 ноябр

    Конституция тӀамури
    18 ва 48 статьябаз дин пачалихъалдаса батӀалъи ва виждалъул эркенлъи гъункун букӀуна. Конституциялъулаб норма ва къоялъул динчилъи кӀиго батӀияб цӀехезе буго.

  40. 2000 сон

    Бакуялъул КӀудияб шагьар Дуниялъул ирсалда
    Тарихияб ансамблалъул кӀвар дунялалъул гӀарацлъиялдалъун ризна буго.

  41. 2003 сон

    Мугам ЮНЕСКОялъул ризналъулъе уна
    ГӀадаталъул кӀалзулаб ва материалияб гурел ирсалъул шедеврлъун провозглашение гьабун буго.

  42. 2008 сон

    Мугам Репрезентативияб сиясалда
    ГӀадаталъул кӀалзулаб ирсалъул цӀияб сиясалде гъорлъе бачун буго.

  43. 2009 сон

    Ашугазул искусство ЮНЕСКОялъул сиясалда
    ШигӀруяб, музыкалияб ва бицунеб практика ризнан буго.

  44. 2010 сон

    ТӀаса-тӀаде гьабулеб хӀунул ризнаби
    ГӀадатияб устарлъи кӀалзулаб ирсалъул сиясалде гъорлъе бачун буго.

  45. 2012 сон

    Тар гьаби ва кӀалъей
    ЮНЕСКОялъ устаралъул ва музыкантазул цоцазда релъарал гьунарлъаби ризнала.

  46. 2014 сон

    Кялагаи ЮНЕСКОялъул сиясалда
    ДаббагӀарал кӀазияс гьаби ва ретӀи ризнан буго.

  47. 2015 сон

    Лагичалъул гӀарацгӀулалъул устарлъи
    Местная устарлъияб гӀадаталъул дунялалъул ризнаби.

  48. 2017 сон

    Долма гьаби ва бикьи
    Хъизамалъул ва жамгӀияб культуралияб практика ризнан буго.

  49. 2018 сон

    Яллы кьурдузул цӀуни
    Нахчываналъул Кочари ва тэнзэрэ сиясалде гъорлъе бачун буго, жинца хӀажатаб цӀуни гьабулеб.

  50. 2018 сон

    Деде Коркудал ирс
    Азарбижаналъул, Къазахъистаналъул ва Турциялъул цадахъ номинация ЮНЕСКОялъул сиясалде гъорлъе бачун буго.

  51. 2019 сон

    Халкъалъул рикӀкӀен
    РикӀкӀеналъулъ ккун бугеб улкаялъул бутӀаялда 9 436,1 агъ. азарбижанав рикӀкӀун буго, басмаялдалъун.

  52. 2019 сон

    Шекиялъул тарихияб марказ
    Ханлъиялъул къаьсгун шагьаралъул ансамбль Дунялалъул ирсалде гъорлъе бачана.

  53. 2022 сон

    Чайилъул культура
    Азарбижаналъулги Турциялъулги цадахъаб номинация ЮНЕСКОялъ ризнабула.

  54. 2024 сон

    Тандыр ва чед кьвагьи
    Печал къачӀи ва гьунар хъизамалда гьереси гьаби ЮНЕСКОялъул сияхӀалде гъорлъе бачана.

  55. 2024 сон

    Новрузалъул гӀатӀидаб номинация
    ГӀаммаб тӀохьлъулаб байрамалъул ирсалъул гьабзабазда гьоркьоб хӀалбихьи тӀадегӀана.

Квен

  • Пилав

    Рич, компонентазул батӀи-батӀиял хӀадурлъи ва гьаб-гьадинал жура-журал тӀадежубаз пишадул гӀемерал вариантал лъугьуна. Рецепт регионалъул, сезоналъул ва хъизаналъул гӀадаталъул ращалъула.

  • Долма

    Кварал хӀадур гьари, тӀилъи яги хьонкӀал хӀалтӀизари ва цадахъ квен-тӀеч гьаби хъизаналда гьоркьоб тӀадегӀанаб гӀелму жубала. ЮНЕСКОялъ гьаб культурал практика 2017 соналъ рикӀкӀана.

  • Чай

    Чай гьаби гьудуллъиялъул ва гьоркьоблъиялъул гӀадаталда цадахъ уна. Чайялъул культура 2022 соналъ ЮНЕСКОялъул сиялда гъункана Азарбижаналъул ва Турциялъул цадахъаб ирсалъун.

  • Тандыр ва чед

    ГӀадамалъул печь гьаби, чед бахъи ва чедалде гӀумру гьаби хал гьабизе ва гӀахьаллъизе рес кьолеб гӀелмуялдалъун тӀадегӀанаб. Практика 2024 соналъ ЮНЕСКОялъ рикӀкӀана.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Новруз

    Бихьиналде хӀадурлъи, хъизаналъул гьал-гьунар ва сундулъул квен-тӀеч жиндирго бакӀалъул вариантал руго. Гьаб цо чӀел-хӀукуматалъул цадахъаб ирс буго, цо халкъалъул жиндирго хӀакъикъияб хӀалбихьи гьечӀо.

  • Гьудуллъи

    Цадахъ чай гьаби, квен-тӀеч кьей ва гьоркьоблъи хъизаналъул ва магӀардалъул гьоркьоблъиялъе кумек гьабула. БетӀербахъиялъул практика гӀумруялъул къагӀидаялда цадахъ хисизабула.

  • Гьикаячиясул ракӀалда рекъей

    Деде Коркудал ирс эпосалъул гьикаяби, музыка ва гӀумруялъул хисиязда тӀад рекъеял цадахъ жубала. Гьеб ЮНЕСКОялъ рикӀкӀана Азарбижаналъул, Къазахъистаналъул ва Турциялъул цадахъаб номинациялда.

  • Устарлъиялъул кӀалзулаб тӀадегӀанаби

    Ашугал иш гьаби, шигӀру ва гьикая цадахъ жубала. ГьицӀизе ва гӀахьаллъизе рес кьолеб гӀелму батӀи-батӀиял наслаби цадахъ жубала.

РетӀел

Кялагаи дараялъул кӀилищал чӀажалъул ретӀел ва сундулъул культураялъул кӀудияб бутӀа ккола. Гьел гьари гӀужалъул иш, ран гьаби ва гӀужжалъул хӀарпаздалъун накъиш бахъи жубала; Шеки ва Басгал центрлал рикӀкӀуна.
РетӀел бакӀалъ, гӀумруялъул къадаралъ, багӀараб гӀумруялъ ва сабаблъиялъ ращалъулаан. Музеялъул сурат цо тарихияб вариант рикӀкӀуна, киналго азарбижаназе гӀаммаб костюм гуреб.
Гьаб портреталда Бакуялъул азарбижанай яс сураталда буго, XIX гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъи. Wikimedia Commons-алъул баяналда рекъон, Кунсткамераялде рещтӀун, автор Н. К. Зейдлиц. Аслияб разрешение ва музеялъул маркировка цӀунун руго

Миллияб ретӀел

Бакуялдаса азербайжанка. XIX гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъи. Материалалъул суратлъиялда рекъон атрибуция: Н. К. Зейдлиц, Кунсткамераялъул коллекция.Н. К. Зейдлиц (1831–1907) · Кунсткамера / Wikimedia Commons · файлалъул суратлъиялда рекъон жамгӀияб ирс · музейалъул тӀоцебесеб маркировка цӀунун буго

Кьурдул

  • Яллы

    РекӀерухъаби звенолъ, рахъалъ яги гьоболлъи гьабула. БакӀалъул формабазда батӀи-батӀиял хӀаракатал ва хӀайваналъул элементал руго; цадахъ гӀахьаллъи кӀудияб буго хӀаракатаздаго цадахъ.

  • Кочари ва Нахчываналъул тэнзэрэ

    Гьал яллыялъул формаби 2018 соналъ ЮНЕСКОялъул сиялда гъункана, гьеб сиялъул кӀодолъиялъул хӀажалъи буго. КъотӀиялъ битӀун бихьизабула регионалъул цогидал жамгӀаялъул цадахъаб рекӀел ирс.

  • ЧӀагӀараб практика ва сцена

    Цо кӀодолъиялъул постановкаялде хиси бакӀалъул батӀалъи кӀодолъизабизе бегьула. Документ гьаби ва гӀелму кьей ирсалъул бетӀергьабазул гӀахьаллъи цӀунизе ккола, концерталъул форма гуреб.

Музыка

Мугам модалияб организация, шигӀруялъул текст ва импровизация цадахъ жубала. Иш гьабулев чи инструменталистазда цадахъ иш гьабула; вариантал устаралдаса мактабалде тӀадегӀанаб. Традициялъул регионалъул цогидал музыкалиял культурабазда цадахъ бугеб гьоркьоблъи буго.
Ашугалъул гьунар кечӀи, кӀудияб инструменталда иш гьаби, гьикая ва шигӀруялъул устарлъи жубала. Гьеб жамгӀаялъул мухьиталда ва сценаялда буго; 2009 соналъ ЮНЕСКОялъул сиялда гъункана.
Тар кӀудияб гӀужжалъул кӀилищал инструмент. Гьелъул гьари ва иш гьабиялъул гьунар цадахъ бугеб кӀодолъиялъул устарлъи ккола, 2012 соналъ ЮНЕСКОялъ рикӀкӀараб.
Узеир Гьажибейлил «Лейли ва Меджнун» опера 1908 соналъул театралияб форма мугамалда ва Физулил шигӀруялъул ирсалда цадахъ жубала. Гьаб азарбижаналъул профессионалияб музыкаялъул кӀудияб веха ккола.

Пишаби

  • ТӀажу гьаби

    Накъишал, техникаби, материалал ва тӀажазул мурад батӀалъула. ГӀелму хъизаназда ва устаралъул рукъазда тӀадегӀанаб; традиция 2010 соналъ ЮНЕСКОялъул сиялда гъункана.

  • Кялагаи

    Дарай ран гьаби ва накъишал бахъи устарасул кӀодолъиялда, бакӀалъул символикаялда ва кӀилищал хӀалтӀизариялда цадахъ буго. ЮНЕСКОялъул рикӀкӀей гьари ва ретӀиялъул чӀагӀараб практикаялде буго.

  • Лагичалъул гӀарацгӀулалъул устарлъи

    ГӀарацгӀулалъул иш металл хӀадур гьаби, форма кьей ва декорация гьаби жубала. БакӀалъул устарлъиялъул гӀелму 2015 соналъ ЮНЕСКОялъ рикӀкӀана.

  • Музикиял алатал гьари

    Таралъе устарас цӀцӀарал ва цогидал материалал рищун, корпус ва гӀужжа бакӀалъун, гьаракь нахъегьабизе гьабула. Инструменталияб традиция устаралдасаги музыканталдасаги ращалъула.

РакӀалъул бакӀал

  • Бакуялъул цӀорошагьар

    Ичери-шехер, ширваншагьазул къаву ва Гьойялъул кӀалагӀада шагьаралъул гӀумруялъул батӀи-батӀиял тарихиял тӀагӀалал цӀунун руго. Комплекс 2000 соналъ Дунялалъул ирсалъул сиялда гъункана.

  • Шеки

    Тарихияб центр ва ханзабазул къаву шагьаралъул базаралъул, устарлъиялъул ва архитектураялъул цадахъ буго. 2019 соналдаса Дунялалъул ирсалъул объект.

  • Гянджа

    Шагьаралъул тарихалъ гьоркьохъелгӀасруялъул адабият, устарлъи ва сиясатиял хисиял гӀемерал мацӀазда бугеб мухьиталда цӀализе кумек гьабула.

  • Атешгях

    СурахӀаналъул гьоболлъиялъул комплекс музей ва диниял ва базаралъул гьоркьоблъиялъул памятник ккола. Гьеб ЮНЕСКОялъул цебесеб сиялда буго; гьеб Дунялалъул ирсалъул сиялда гъункаялде рещтӀун гьечӀо.

  • ТӀажазул музей

    Музеялъул коллекциябаз техникаби, материалал ва регионалиял формаби рагӀалде кьезе рес кьола. Экспонат гьелъул дата ва аслуялда цадахъ рикӀкӀине ккола.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Эльчин (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Турал (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Тогрул (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Орхан (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Эльхан (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Айдын (азербайжаналъул, тюрказул)

ЧӀужуязул

  • Айгюн (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Айбениз (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Айтекин (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Гюнай (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Гюнель (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Севиндж (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Севиль (азербайжаналъул, тюрказул)
  • Гёнюль (азербайжаналъул, тюрказул)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Физули

    Тюрк, фарс ва гӀараб мацӀазда хъвалев шагӀир. Гьесул асарал адабияталда ва иш гьабиялъул культураялде кӀудияб асар гьабуна.

  • Мирза Фатали Ахундзаде

    XIX гӀасруялъул драматург ва гӀакълучи, магӀрифаталъул ва алфавиталъул хӀакъалъулъ бахӀсазда гӀахьаллъулев. Гьесул сатириял пьесаби театралъул тарихалъе кӀудиял руго.

  • Узеир Гьажибейли

    «Лейли ва Меджнун» операялъул композитор. Мугамалда ва театралияб ишалда цадахъ иш гьаби цӀияб профессионалияб музыкалияб культураялъул бутӀа лъугьана.

  • Деде Коркуд

    Эпикияб дунялалъул легендарияб гӀакълучи ва гьикаячи. Гьесул сурат кӀалзулаб ирсалде буго; гьев биографиялъул рахъалъ чӀагӀараб тарихияв чилъун сурат гьабизе бегьуларо.

Медиа

Фотогалерея

Ширваншахзабазул къаву, Баку. Diego Delso · 28 сентябралъул 2016 сон · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 International.Диего Дельсо · delso.photo · CC BY-SA 4.0 International · WebP-алде хисам · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Diego Delso, 28 September 2016; converted to WebPФотография

Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.