Гуржистан

Гуржи, яги Сакартвело, буго Жанубияб Кавказалда, ЧӀегӀераб ралъдал рагӀалда ва мугӀрул расабазда гьоркьоб. Гьелъул ирс цолъизабула цебеккун рукӀарал росаби, Мцхеталъул ва Гелатилъул христианияб архитектура, Сванетиялъул минаял росаби, гуржи хъвай-хъвагӀи, гӀемерал гьаркьазда кучӀдул ва чагӀир гьабиялъул гӀадатал. Пачалихъалъул маданияб гьава-бакъалде гъорлъе уна гуржи регионалиял гӀадатал ва гӀемерал цогидал жамгӀатазул ирс.

Гуржиялъул тӀадегӀанаб мугӀрул расабазда рещтӀун бахъараб пейзаж · иллюстрация · Художествияб иллюстрация

3,9411 млн

Geostat-ал 2026 соналъул 1 январалде гІумру гьабун ругел чагІи; Абхазиялъул ва Бакъбаккул Осетиялъул гьечІого

69 700 км²

дунялалъул гІакълу гьабураб гІурхъабазда жаниб бугеб майдан; гьеб бахъун буго гІумру гьабун ругел чагІазул статистикаялдаса

ЮНЕСКО-ялъул Дунялалъул ирс объект: лъабго культураялъул ва цо тІабигІаталъул

География кутакалда

Регионал ва росаби

Грузиялъул территориялъул гӀуцӀиялда гъорлӀ кӀиго автономияб республика, кӀиго автономияб округ ва Тбилиси тахшагьар буго. Гьанир батӀиялъ рихьизарун руго жанисел муниципалитетал ва чӀел-бакӀал. Бакъбаккул Осетия (Цхинвалил регион) батӀияб карточкаялда рихьизарун буго, гьелъул статус ва бакӀалъул идара гьаби лъазабулеб.

Росдарал: 4398
Территориял: 13

Справочникалда 4 398 чӀел-бакӀ буго. СияхӀ 28 октябралъ 2026 соналъ хал гьабун буго; гьенир гъорлӀе рачун руго гӀемерал гӀадамал гьечӀел гӀисинал чӀел-бакӀалги, гӀадамазул къадар рихьизарулаго. Квадратиял жагъаялда жаниб миллияб хъвай-хъвагӀи цӀунун буго, тӀасияб нукътаялдаса хадуб муниципалитет рихьизарун буго. ГӀурус мацӀалда цӀарал рикӀкӀиналъ хӀалтӀизаби гьабула.

Тахшагьар, батӀияб муниципалитетТбилисиЦентр: Тбилиси

Автономияб республикаАджарияЦентр: Батуми

РегионГурияЦентр: Озургети

РегионИмеретияЦентр: Кутаиси

РегионКахетияЦентр: Телави

РегионКвемо-КартлиЦентр: Рустави

РегионМцхета-МтианетиЦентр: Мцхета

РегионРача-Лечхуми ва Квемо-СванетиЦентр: Амбролаури

РегионСамегрело-Земо-СванетиЦентр: Зугдиди

РегионСамцхе-ДжавахетиЦентр: Ахалцихе

РегионШида-КартлиЦентр: Гори

Грузиялъул къануналда рекъон автономияб республикаАбхазияЦентр: Сухуми

Статус бахӀс бугеб территорияБакъбаккул Осетия (Цхинвалил регион)Центр: Цхинвал (Цхинвали)

География ва халкъ

Гуржистан Бакъбаккул Кавказалда, РагӀал хӀоралъул бакъбаккул рагӀалда буго. Шималалда КӀудияб Кавказ буго, жунубалда ГьитӀинаб Кавказалъул мугӀрулъул системаби руго. БакътӀерхьул рахъалда цӀикӀкӀарал хьухьал гьаризе бегьула, бакъбаккул рахъалда климат бакъвараб буго; борхалъиялъ тӀабигӀаталъул мухьит кӀудияб хиса-баси гьабула. Пачалихъалъул гӀорхъал Россиялда, Азербайджанлда, Армениялда ва Турциялда цадахъ руго. 69 700 км² рахъалъул площадь пачалихъалъул дунялалъул ризналъул гӀорхъабазда гъорлӀ буго. Geostatалъул 2026 соналъул 1 январалъул гӀадамазул рикӀкӀен 3 941,1 азарго чи вуго ва Абхазиялда ва Бакъбаккул Осетиялда гъорлӀ лъоларо. Гьединлъидал гьал показателял цоцазда рекъон гӀадамазул къадаралъул плотность бахъизе бекьизе бегьуларо. Geostatалъул 2026 соналъул 24 апрелалъул бахъиялда 2024 соналъул переписалъул хӀасилал рикӀкӀуна; 2025 соналъул байбихьудалъул къималги цӀидасан рикӀкӀун буго. Переписалъул рикӀкӀен ва 1 январалъул сон-соналъул къимал батӀи-батӀиял къоязда рещтӀула. Тбилисиялда 2026 соналъул байбихьудалъ 1 369,4 азарго гӀадам къималъун букӀана.

Пачалихъ ва территориялъул контекст

Улкаялъул расмияб цӀар Конституциялда: Гуржи, гуржиялъул мацӀалда საქართველო. Тахшагьар Тбилиси. Абхазиялъул конституционалияб статус ва гьелъул бакъулаб идара гьезда гьоркьоб рикьизе ккола. Абхазия ва Бакъбаккул Осетия Гуржистаналъул марказлъулал хӀакимлъиялъул эффективнияб контролалдаса къватӀире руго. 2025 соналъул Гъундулъул организациялъул докладалда гьеб 1990-л соназул ва 2008 соналъул рагъулаб конфликтаздалъун бухьинабула; гьенибго бихьизабула гьездаго территорияздаса Россиялъул бакъуккей ва Россиялъул аскарал гьенир рукӀин. Улкаялъул гьабулаго рихьизарулеб гӀурхъи ва гьумералда статистикаялъул бакъулаб бащалъи батӀаго бихьизарула.

Халкъазда хурхарал макъалаби

Гуржиял

ქართველები · Картвелеби · Гуржиялда 3 304 075 (2024 соналъул хъвай-хъвагIай)

Гуржи мацI; гьединго мегрел ва сван мацIал жиндирго жамгIатазда

Азербайжаналъул чагӀи

Azərbaycanlılar · Азербайжанлылар · Азербайжаналда 9 436,1 азарго чи (2019 соналъул рикӀкӀен)

Азербайжаналъул мацӀ: шималиял ва жунубиял тайпаби

Армянал

Հայեր · Гьайер · 2 875 697 Армениялда (2022 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Армян мацӀ: бакъбаккул ва бакътӀерхьул армян адабияталъул нормаби

Осетинал

Ирон · Дигорон · 485 646 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Осетин мацӀ: ирон ва дигорон

Регионалиял культураял гІадатал

Картли ва Кахетия: Бакъбаккул Гуржистан: Мцхета, Тбилиси ва кахетиялъул чагъир гьабулел гІадатал. Тарихиял областал гьанжесев административиял цолъиязда релълъун гьечІо.
Имеретия ва Гурия: БакътІерхьул Гуржистан: Кутаисил ва Гелатил ирс, регионалиял кечІиялъул ва тІагьамалъул формаби.
Самегрело ва Сванетия: Мегрел ва сван мацІал ккола жидерго батІаго картвел мацІаллъун, гьел ккола гуржи мацІалъул вариантал гурел. Регионалияб ва мацІалъулаб принадлежность гьечІо гІадамасда жидерго жинцаго бихьизабулеб жо.
Аджария: БакътІерхьул-бакъбаккул Гуржистаналъул РагІалъул ралъдалъул ва мугІрузулаб бутІа; Батуми, жиндирго тІагьамалъул ва музикаялъул гІадатал.
Бакъбаккул-шимлиял мугІрузулал областал: Тушетия, Хевсуретия, Пшави ва гьелда аскІор ругел рагьарал цІунун руго жиндирго гІумру гьабулел ва гІадаталъулал культураялъул формаби. Гьел лъазаризе ккола конкретияб жамгІияталъул контекст.

МацӀал ва хъвай-хъвагӀай

Гуржи мацІ: пачалихъияб ва адабияб мацІ

Гуржи мацІ ккола картвел мацІазул гъаршилъул, гьелъул буго жиндирго хъвай-хъвагІай. Гьанжесеб гІаммалъулаб лъазариялъул ва къоялъул хъвай-хъвагІаялъул практикаялда хІалтІизабула мхедрули. МацІалъул пачалихъияб статус чІезабун буго Конституциялда.

Мегрел ва сван мацІал

Мегрел ва сван мацІал ккола гуржи мацІалда цадахъ картвел мацІаллъун, гьел ккола адабияб гуржи мацІалъул жиндирго вариантазул цІар гурел. Мегрел мацІ тІибитІула бакътІерхьуда, сван мацІ бухьун буго тарихияб Сванетиялда. МацІалъулаб классификация батІалъизабизе ккола этникияб жинцаго жин бихьизабиялдаса.

Лаз мацІ ва картвел гьудуллъи

Лаз мацІ тІакъго малъула мегрел мацІалде. Гьелъул бищун гІемер мацІалъулал гІадамал гІумру гьабула Турциялъул бакъбаккул-шимлиял рахъалда; Гуржистаналъул РагІалъул ралъдалъул рагІалда руго гІезецаго жамгІатал. Гьединлъидал ункъго картвел мацІ ккола ункъго пачалихъияб мацІ Гуржистаналъул гьечІо.

Абхаз мацІ ва цогидал жамгІатазул мацІал

Гуржистаналъул Конституциялъул 2-леб макъалаялда рекъон пачалихъияб мацІ ккола гуржи мацІ, Абхазиялъул Автономияб Республикаялда гьединго абхаз мацІ. Гьеб конституциялъулаб буюралъ гьечІо территориялъул фактияб идара гьаби бихьизабулеб. Пачалихъалда хІалтІизарула гьединго армян, азербайжан, гІурус, осетин ва цогидал жамгІатазул мацІал.

ЖамагӀатал ва статистикияб рахъалъул бахъи

Гуржистан гӀемермиллияб буго. РещтӀиналъул сияхӀалда бихьизабула порталалъул букӀарал макъалаби, гӀадамазул кӀудияб рикӀкӀен гуреб. ЖамагӀатазда хӀакъалъулъ баянал гьездаса цо-цояв чиясда тӀад бугеб пикру яги динчӀагӀи къималъи гьаби гуро.

Азербайжанал ва армянал: Пачалихъалъул кІудиял жамгІатал, жидерго мацІалъулаб, лъазариялъулаб ва диниял гІадаталгун.
ГІурусал, осетинал, езидал ва цогидал гІумру гьабун ругел чагІи: Милатияб принадлежность, гражданаллъи, гьанирго мацІ ва дин ккола гІадамалъул батІи-батІиял сипатал.
Цензалъул территориялъулаб бахъи: Geostat-алъ басмаялда бахъулел баянал гъорлъе кьоларо Абхазия ва Бакъбаккул Осетия. Гьел хІалтІизаризе бегьуларо кинабго абхаз яги осетин гІумру гьабун ругел чагІазул къадар гІуцІи гьабизе.

Гуржистаналъул тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · ГІага-шагарго 1,8 млн сон цебе ва неолит

Дманиси ва цебесеб чагъир гьаби

Дманисил батуразда гъорлъ руго цебесезул гІадамазул ва хІайваназул хутІал, гьединго гІага-шагарго 1,8 миллион сон барал гамачІалъулал алатал. Гьел ккола Африкаялдаса нахъе гІадамазул цебесеб таралъи лъазаризе кІвар бугел; гьел гьанжесезул гуржиял гІадамал гьарин аби ккола анахронизм.

Цогидаб лъазариялъул рахъ бухьун буго Шулаверис-Гора ва Гадачрили-Гора неолитиял росуца. Керамикаялъул химиялъулаб анализ ва контекстазул датаби чІезариялъ авторазе 2017 соналъул PNAS макъалаялда бегьулеб лъугьана гьел гІадинал гІажамалъул чагъиралда цадахъ ругилан гІага-шагарго 6000-5800 соналъ н. щ. цебе. Гьеб ккола археологиялъулаб шагьадатлъун, гьечІо гьанжесезул рецептазул микьго азар соналъ хиса-баси гьечІолъи бихьизабулеб далил.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

Гьаб баянкьеялда батӀаго бихьизарула цебесезул пачалихъал, гьоркьохъелгӀасруялъул цолъараб пачалихъ ва жакъасеб Гуржистан. БатӀи-батӀиял заманазул гӀорхъал ва сиясиял цӀарал цоцазда рекъоларо.

Мцхета, Гелати ва ТӀадегӀан Сванетия

Грузиялда ЮНЕСКО-ялъул Дунялалъул ирсил улкаял руго: Мцхеталъул тарихиял гьаракьал, Гелатил монастырь, ТӀадегӀан Сванетия ва Колхидалъул гьава-бакъалъул рохьал гьоболлъухъ бакӀалгун. Гьезда гьоркьоб гьечӀо материалгьечӀеб ирсил сияхӀалда ва «Дунялалъул ракӀ» программалда. Мцхеталъул объекталда гъорлӀе уна Джвари, Светицховели ва Самтавро. Гьаб ккола батӀи-батӀиял заманазда гьарурал ансамблал, цо соналъул рукъал гурел. Кутаиси-гӀурулъ Гелати гӀуцӀана 1106 соналъ; монастырь машгьула архитектуралдалъун, мозаикаялдалъун, фрескаялдалъун ва гьелъул академиялъул тарихалдалъун. ТӀадегӀан Сванетия бихьизабула Ушгули жамагӀаталда бугеб Чажаши абураб цӀунулеб культуралъул ландшафталдалъун. Гьава-бакъалъул рукъзаби рукӀана гӀумру гьабизе ва цӀунизе кколел рукъзал хӀисабалда. Цо объекта сияхӀалде кквей ккола гьечӀо Сванетия гӀумруялъул цӀуниялъул статус цогояб бугин абураб жо.

Колхидалъул рохьал ва цӀунулел территориял

ЮНЕСКО-ялъул тӀабигӀаталъул объект «Колхидалъул гьава-бакъалъул рохьал ва гьоболлъухъ бакӀал» гъорлӀе рачуна Ракьулъул ралъдал бакъбаккул рагӀалда бугел анкьго бакӀ. Гьелда гъорлӀ руго Аджариялъул, Гуриялъул ва Самегрело-Земо-Сванетиялъул рохьал ва хӀордал экосистемаби. Гьаб ккола тропикиял джунглиял гурел, гьоркьохъеб климаталъул гьава-бакъалъул рохьал реликтиял ва эндемикиял журабазгун. Боржоми-Харагаули цӀунула ГьитӀинаб Кавказалъул мугӀрул-рохьал ландшафтал; миллияб парк гӀуцӀана 1995 соналъ. Тущетиялъул цӀунулел территориял цоцазда рекъезарула мугӀрул рагӀаллъабазул тӀабигӀаталъул ва культуралъул ирс. Заповедникалъул, миллияб паркалъул ва цӀунулеб ландшафталъул низамал батӀи-батӀиял руго. Сезоналъул рекъезаби, регистрациялъул къагӀидаби ва мугӀрул нухбазул хӀал рекӀинаби хисарула. ГьабсагӀаталда бугеб хӀал сверула цо территориялъул администрациялда цадахъ, регионалъул гӀумруялъул сипатлъун рихьизаризе кколаро.

Динаби ва культуралъул батӀалъи

Конституциялъ рихьизарула Грузиялъул апостолияб автокефалияб православияб клисаялъул хассаб тарихияб роль ва гарантия гьабула гӀакъидабазул ва диналъул эркенлъи. Этникияб хӀалбихьи ва инсанасул гӀакъида цоцазда бахизаруларо. Улкаялъул диниял жамагӀатазда гьоркьоб руго православиял, бусурбаби, Армениялъул апостолияб клисаялъул табигӀатал, католикал, ягьудиял ва цогидал гьоркьоблъаби. Перепись хӀисабалде босула бихьизабураб гьоркьоблъи, динияб практикаялъул даража гурел. 2024 соналъул переписалъул тӀокӀалъул хӀасилаздалъун Общественный вещатель тӀадегӀанаб гьабула диналъул, миллаталъул ва гьаб миллаталъул мацӀалъул батӀи-батӀиял гьаракьал.

Хъвай-хъвагӀи ва адабият

Лъабго грузиялъул хъвай-хъвагӀиялъул система: мргвловани, гьединго асомтаврули абула, нусхури ва мхедрули. Гьезда гьоркьоб функцияби батӀи-батӀиял руго: мхедрули хӀалтӀизабула гьабсагӀаталда бугеб кӀалзул ва лъай-хъвай гьабизе хӀалтӀизабула, цебесеб системаби клисаялъул ва косарбазул гьоркьоб цӀцӀикӀкӀун руго. 2016 соналъ гьаб гӀумруялъул культура ЮНЕСКО-ялъул материалгьечӀеб ирсил сияхӀалде бачана. Шота Руставелил «Тигргун тушилъул къуватав» абураб поэма гӀуцӀана XII-XIII гӀасрабазул гӀорхъода. Поэмаялъул хъвай-хъвагӀиялъул мажмугӀ гьоркьоб бачана «Дунялалъул ракӀ» абураб интернационалияб реестралда 2013 соналъ. Асаралъул гӀумру ва цӀунун хутӀараб хъвай-хъвагӀиялъул гӀумру батӀи-батӀиял руго: хъвай-хъвагӀиялъул гӀадатал гӀасрабазда жаниб гӀуцӀана.

ГӀемерал мацӀазда кечӀ

Гуриязул гьаб-гьаб мацӀалъул кечӀ ккола батӀи-батӀиял жердесал гӀадатал, гьединго цо гӀаммаб музыкалияб форма гуреб. ЮНЕСКОца гьеб 2001 соналъ кӀалзулаб ва материал гурелаб наслуялъул шедеврлъун лӀугьинабуна; 2008 соналъ гьеб Репрезентативияб сияхӀалде бачана. Традиционалияб полифониялъул цӀех-рехелалъул центр рихьизарула къуватаб басгун, мацӀазул батӀияб гьумергун ва гьезда гъорлъ ругел формаби. Бакъбаккул ва бакътӀерхьул областязда тӀибитӀун руго батӀи-батӀиял многоголосие цебетӀезабиялъул къагӀидаби; дунявияб кечӀалъулги килисаялъул кечӀалъулги жиндирго батӀалъиби руго. ЮНЕСКОялъул официальнияб гьумералда буго традициялъул гьаракьгун лъай-хъваялъе материал.

Регионалияб кухня

Гуриязул кухня жердесал гӀадатаздаса гӀуцӀула. Имеретиялъул хачапури батӀула аджаралъул варианталдаса, жиб кема формаялда бугеб; хинкалидул мугӀрулъиял тайпаби гьеб блюдо гьабиялъул киналго къагӀидаби рихьизаруларо. Самцхе-Джавахетиялда руго жиндирго гьабидул ва мукӀу-блюдабазул формаби. ГӀаммаб лъай-хъвай гьабурал блюдабазда гъорлъ руго орехалъул приправагун овощаздаса гьабураб пхали, фасолалдаса гьабураб лобио ва орехалъул соусгун сациви. ГӀуцӀи, тӀаса лъугьинаби ва байрамалъулаб контекст батӀула областялдаса ва хъизаналдаса. Цо менюялъул тӀолабго улкаялъул гӀадамазда тӀаделъизабураб гӀадин сипат гьаби гӀенги гуро.

Квеври ва чагӀир гьабиялъул тарих

Квеври ккола чагӀир гьабиялъе, цӀуниялъе ва хӀажалъе хӀалтӀизабулеб кьурул гӀадин гьабураб кӀудияб глинянияб савут. Традициялда гъорлъ буго савут гьаби, чагӀир цӀуни ва лъай хъизаналда ва жамгӀияталда гьоркьоб тӀаде щвей. 2013 соналъ гьеб метод ЮНЕСКОялъул материал гурелаб наслуялъул сияхӀалде бачана. 2017 соналъул PNAS археологиялъулаб макъалаялда рехсола неолитияб керамикаялда чагӀиралъул винал химиялъулаб гьунарлъи. Авторал батӀияб куцалда рехсола неолитиял ратизел ва цогидал гъоркьисавутзабазда гьоркьоб бугеб батӀалъи. Гьединлъидал чагӀир гьабиялъул некӀсиял шагьадал автоматикияб куцалда VI азарсонилъе н. э. цебесеб заманалдаса бачӀараб квевриялъул гьанжесеб метод цӀунун хӀалтӀизабиялъул батӀиялъи гӀадин рихьизаризе кколаро.

Университетал, музеял ва наслу цӀех-рехей

Тбилисил университет 1918 соналъ Иване Джавахишвилил ва гьесул гьалмагъзабазул инициативаялдалъун рагьана. Официалияб историялда рехсола 26 январь хераб календаралда рекъон; гьанжесеб ракӀалде щвезабулеб къо 8 февраль. ТӀоцевесев ректорлъун ватана Петре Меликишвили. Грузиялъул Миллияб музей археологиял тӀабигӀаталъул ирс Дманисиги жиндирго гъорлӀе бачуна. Миллияб архив цӀияб историялъул документал ва суратал басмаялда рахъула, университеталъул проектал картвел мацӀал ва гьабизе гьабулеб мацӀалъул гӀужги лъазарула. Гьаб мугӀассисабаз батӀи-батӀиял тайпаялъул материал кьола: бета-бетарал жал, документал, мацӀалъул сипат-сурат ва гьабиялъул суратал.

Медиа

Гуржистаналъул тӀадегӀанаб мугӀрулъул ландшафтал

Гуржистаналъул тӀадегӀанаб мугӀрулъул рагӀаллъиялда рекъон ландшафт · сурат ХӀакъикъиял суратал ва архивалъул суратал идарабазда рещтӀиналдалъун батула.

Гимн

Тависуплеба («ХӀуррият»)

Гуржи

Давид Магърадзел рагӀаби. Захария Палиашвилил музыка, Иосиф Кечакмадзеца гимналъе гьабураб обработка. Гимн 2004 соналъ тӀамуна; жакъасеб хӀукукъияб асос батӀаго бихьизабула.

«თავისუფლება» абураб цӀар «ХӀуррият» абун таржама гьабула. Текст ва музыка 2018 соналъул 14 ноябрялъул Гуржистаналъул пачалихъиял символазда хӀакъалъулъ Органияб законалда тӀадежубараб № 4 ва № 5 приложениязда рекъон чӀагӀинарула. Официалияб текст ва нотабазул приложение тӀоцебесеб иццалда рещтӀиналдалъун батула.

Хронология

ХӀадусал: 18 / 18

1,8 млн соналъ цебе: Дманисисалъул бати-хӀасилал ЦӀакъго цебесезул гӀадамазул, хӀайваназул ва гамачӀалъул алатазул хутӀел.
6000-5800 соналъ н. э. цебе: Неолитияб чагӀир гьаби Шулаверис-Гора ва Гадачрили-Гора археологиял контекстазул датировкаби.
IV гӀасру: Картлилда христианство Бакъбаккул гуржиязул пачалихъалъул пачалъ христианство тӀамун.
XI гӀасруялъул байбихьи: БагӀарат III-ясда гъоркь цолъизаби ГьоркьохъелгӀасруялъул цолъараб пачалихъ гӀуцӀи.
1106: Гелатил кьучӀ лъей Монастыр ва нахъесеб лъаялъул центр.
1783: Георгиевскил трактат Россиялъул протекторат Картли-Кахетиялда тӀад.
1801: Картли-Кахетия Россиялъул империялда гъорлӀ лъей Бакъбаккул гуржиязул пачалихъалъул монархия тӀагӀин.
1918: Университет ва ТӀоцебесеб республика Тбилисисалъул университет рагӀун; 26 маялъ хӀуррият магӀлум гьабуна.
1921: Конституция ва совет заманалъул бахъи 21 февралалъ Конституция тӀамуна; 25 февралалъ КӀудияб армиялъ Тбилиси бахъана.
1937: Сиясиял репрессиял Сандро Ахметели ва Петре Оцхели чӀвай архив выставкаялда бихьизабула.
1991: ХӀуррият букӀине гьаби 31 марталъул референдум ва 9 апрелалъул акт.
1994: Дунялалъул ирсалъул тӀоцебесеб объектаби Мцхета ва жакъа Гелатил монастыралдалъун бихьизабулеб объект.
1995: Гуржистаналъул Конституция 24 августалъ тӀамуна.
1996: ТӀадегӀанаб Сванетия ЮНЕСКОялъул сиялда ГьагӀарал минаби ва Чажашиялъул маданияб ландшафт.
2008: Рагъ ва гӀадамал гочинари Жакъасеб хӀасилал ООНалъул докладалда разглядалъун руго.
2013: ЧӀагӀарал ва хъвараб гӀадатазул ризналъи Квеврил метод материалияб гьечӀеб ирсалъул сиялда гъорлӀ лъуна, Руставелил хъвараб мажмугӀ «Дунялалъул ракӀ» реестралда гъорлӀ лъуна.
2016: Лъабго хъвай-хъвагӀай система Гуржи хъвай-хъвагӀай маданият ЮНЕСКОялъул материалияб гьечӀеб ирсалъул сиялда гъорлӀ лъуна.
2021: Колхидалъул рохьал ва хьухьал ТӀабигӀаталъул объект Дунялалъул ирсалъул сиялда гъорлӀ лъуна.