← Киналниги халкъал
Жанубияб Кавказ · Армения
Армянал
Հայեր · Гьайер
Армянал (гьайер): халкъалъул ва диаспораялъул тарих, армян мацӀ, гӀадатал ва маданияб ирс. Христианлъиялда цебесеб кӀел-дин, христианлъи тӀамун ва динияб батӀалъи; тӀолго хронология, гӀелмиял материалал ва документалиял суратал.
Гегьард · Diego Delso, 2016 · CC BY-SA 4.0
МацӀ
Армян мацӀ: бакъбаккул ва бакътӀерхьул армян адабияталъул нормаби
Хъизан
Индоевропаялъул хъизан, жиндиего чӀарараб армян гъветӀ
Къадар
2 875 697 Армениялда (2022 соналъул хъвай-хъвагӀай)
Тарих
Армянал ва жиндирго цӀар. Армянал жиндирго цӀар хайер (հայեր) абун абула, цояв хай (հայ) абун, Армениялда Хаястан (Հայաստան) абун. Халкъалъул гӀуцӀиялъул тарихияб область буго Армян тӀалъиялда. Гьанжесеб пачалихъияб гӀурхъи тарихияб гӀумру гьабулеб бакӀалъул тӀолабго географиялда рекъон гьечӀо.
ТӀалъиялда рукӀарал некӀсиял жамгӀатал. Урарту, яги Ван пачалихъ, букӀана н. э. щ. IX–VI гӀасрабазда. Гьелъул материаллъулаб маданият ккола регионалъул ирсалъул кӀудияб бутӀалъун. Урартуялъул мацӀ ва армян мацӀ батӀи-батӀиял мацӀазул хъизаназде ккола; некӀсияб пачалихъ гьанжесеб халкъалъгун гьикъи-жаваблъи гьечӀого рекъезабизе бегьуларо.
НекӀсияб заман. Армения букӀана Ахеменидазул пачалихъалъул, эллиниял пачалихъазул, Румалъул ва Парфиялъул цоцазда гӀундулъиялъул ракьалда. Тигран II-лъун, 95–55 соназда н. э. щ. хӀукму гьабурав, пачалихъ кӀудияб сиясияб къуватде щвана. Пачалихъазул гӀурхъаби хисизе гьари кколаро гьезул гӀумру гьабулел чагӀазул миллаталъулаб гӀуцӀи хисичӀого букӀин.
Насранияб дин ва хъвай-хъвай. IV гӀасруялъул байбихьуда чӀагӀалъул бетӀергьаналъул насранияб дин тӀаса босизе гьаби ва V гӀасруялъул байбихьуда армян алфавит гӀуцӀи кӀудиял этапал хӀисабалда рукӀана. Таржамаби, историография, илагьият ва къулъхъваялъулаб тӀехь кӀудияб литературияб преемственность гӀуцӀана.
Гьоркьохъел гӀасраби ва тӀерхьин. Сиясиял марказал гочинарулаан; армян жамгӀатал тӀалъиялдаса къватӀиб рукӀана XX гӀасруялдаса цебего. Базар, монастырал, гочинариял ва рагъал гьел Ираналъул ва цогидал улкаязгун бухьана. Диаспоралъ цо чанго тарихияб къадар буго.
ТӀехь ватӀан-бакӀалдаса къватӀиб. Венеция, Амстердам ва цогидал армян басмаялъул марказал гӀаркьелалъулаб ва дунявияб текст бащад гьабизе кумек гьабулаан. Сан-Ладзаро чӀинкӀиллъиялда бугеб мхитаристазул монастырь филологиялъул, таржамабазул ва лъай-хъваялъул кӀудияб марказлъун лӀугьана.
Армяназул геноцид. 1915–1916 соназда османиял хӀакимзабаз армян халкъалъул гӀемерал чагӀи чӀван ва депортация гьабуна. АЦШ-ялъул Холокост мемориалияб музей гьел лъугьа-бахъинал геноцидлъун рикӀкӀуна. ЖамгӀатал тӀагӀинари ва гьоркьохъебго къватӀире гохӀи армян гӀумруялъул географиялда кӀудияб хиси гьабуна.
ТӀоцебесеб республика ва совет заман. 1918 соналъ Армениялъул Республика гӀуцӀана; 1920 соналъул ахиралда совет хӀакимлъи тӀаса босун. Гьаб заманалъул пачалихъияб тарих ккола армяназул тарихалъул цо бутӀа гурони, гьезул гӀемерисел цогидал улкаязда рукӀана.
Гьанжесеб Армения ва диаспора. Армян мацӀ ккола Армениялъул Республикаялъул пачалихъияб мацӀлъун; конституциялда батӀиго бицунеб буго диаспораялъулгун бухьеналъул ва диниял организациябазул хӀакъалъулъ. Миллаталъулаб принадлежность, гражданалъул статус ва динияб практика цоцазда рекъезаруларо.
2023 соналъул гьоркьохъебго гочинари. 2023 соналъул сентябралъул лъугьа-бахъиналдаса хадуб Нагорни Карабахалдаса гӀодове кколарел чагӀи Армениялде рачӀана. ООН-алъул УВКБ гьезул нужмал ва кумек документациялда рехсей гьабула. Гьаб ккола батӀияб лъугьа-бахъин, гьеб 2022 соналъул хъвай-хъвагӀаяздалъул хӀасилазде хадуса бачине бегьуларо.
Регионалияб культура ва диаспора
Халкъ ва гражданалъи. Гьаргьиял Гьаргьиязул Республикаялда ва гІемерал диаспорабазда гІумру гьабула. 2022 соналъул рикІкІеналъ Гьаргьиялда 2 875 697 гьаргьияв рикІкІун ккун буго. Гьеб дунялалъул къадар гьечІо, гражданазул къадар гьечІо ва гьаргьияб мацІалда кІалъалел киналго гІадамазул къадар гьечІо.
Регионалияб культура. РетІел, квен, устарлъи ва хъизаналъул гІумруялъул тарихиял батІалъиби бакІалъул, магӀишаталъул ва гочаралъул цадахъ бухьун руго. Регионалиял цІарал халкъ цо хисичІого бугеб цо тІолабго къабилаязул сияхІалдаса гІуцІун букІин магІна кьоларо.
Бакъбаккул ва бакътІерхьул рахъалъул калам. КІиго адабияб норма кІиго батІаго халкъалъул гьоркьоб гІурхъи гьечІо. Диаспораялъул мухІит, бакІалъулал диалектал ва гІагарал халкъазул мацІал гьелдасаги захІматаб сурат гІуцІула.
Хемшиназул жамгІатал. Гьезул мацІ, дин ва жинцаго жин рикІкІен цоцазда рекъон гьечІо. Тарихияб аслу ва гьанжесеб идентичность батІаго, гІадамал жинцаго жин цІар гьабизе бокьизабулалдаса гІурхун, сурат гьабизе ккола.
МацӀ
Армян мацӀ индоевропаялъул мацӀазул хъизаналъул жиндиего чӀарараб гъветӀ гӀуцӀула. Гьеб ираналъул мацӀазде рикӀкӀине бегьуларо: кӀудияб ираналъул рагӀабазул къадар бицунеб буго кӀудиял контактазул хӀакъалъулъ, гьеб гъветӀалде гъорлъе унеб гьечӀолъиялъул хӀакъалъулъ гурони.
Гьанжесеб литературияб армян мацӀалда буго бакъбаккул-армян ва бакътӀерхьул-армян нормаби. Гьезда гьоркьоб батӀалъи буго произношениялда, грамматикаялда ва лексикаялъул цо бутӀаялда; кӀиялго хӀалтӀизарула литератураялда, лъай-хъваялда ва жамгӀатазул гӀумруялда.
Диалектазул батӀалъи кӀудияб буго кӀиго литературияб нормаялде бикьуялдаса. Тарихиял диалектал, шагьаразул кӀалъай ва диаспоралъул кӀалъай гьанжесеб пачалихъияб гӀурхъабазда рекъон механикияб къагӀидаялъ бикьизе бегьуларо.
Классикияб армян мацӀ, грабар, ккола цебесеб хъвай-хъвай традициялъул мацӀлъун ва гьабизе гьабула гӀибадаталда. Гьеб батӀа гьабизе ккола гьанжесеб къоялъул кӀалъайалдаса. Месроп Маштоцил алфавиталда тӀоцебе 36 хӀарп букӀана.
Каллиграфия, хӀарпазул гӀуцӀи ва гьезул къоялъул ва байрамалъулаб маданияталда хӀалтӀизаби цӀидасан цебетӀулел руго. Армян хъвай-хъваялъул искусство ва гьелъул маданияталъулаб проявлениял ЮНЕСКОялъул Репрезентативияб сияхӀалде бачана 2019 соналъ.
Иман ва диназул тарих
Христианлъиялде щвезегІанги дин кьучІ. Материалазда Арамазд, Анагьит, Вагьагн, Мигьр ва цогидал илалъулал рикІкІула. Культазул хІакъалъул хабар аслияб куцалда V гІасруялъул христианиял авторзасул хъвай-хъвагІаздаса ва археологиялдаса бачІуна; гьездаса дандекквей гьабизе ккола, щай гурелъул къасияв хабар кколаро гьабизе бегьулареб борци гІадатияб куцалда гьабураб хІалбихьи гьечІого.
Миллиял, ираниял ва эллиниял бухьенал. Динияб маданияталъ цолъизабулаан миллиял гІадатал ва тІадегІанасеб асар. Цо-цо илалъулаздал цІарал ва суратал ираниял дунязда релъула, цогидал греказул илалъулазда релъулаан. Киналго христианлъиялде щвезегІанги ругел гІадатал цо хисичІого букІунаб системалде бачине бегьуларо.
Илалъулал ва гьезда гьоркьоб гьабулел бакІал. Джеймс Расселл Арамаздалде бихьула тІадегІанасеб илалъул гІадин, Анагьит кІудиял гьарулел илалъулаздаса цоялъул гІадин, Мигьра ираниял Митраялъул гІадаталда релъула. БакІалъулал культал ва гьезул эллиниял дандекквеял хисизарулаан; христианиял авторзасул суратал историкияб критикалъе ккола.
Пачалихъияб рукъ христианлъиялде вачІилалде цебе. Христианиял жамагІатал ва махІу гьабизе гьаби гьеб дин расмияб куцалда тІаде щвелалде цебего байбихьана. Сириялъул ва грек мацІалъул мухъалгун бугел бухьенал кІудияб роль хІалбихьана христианлъиялъул цебеккунго тІибитІиялда.
Апостолияб таваратул. ГІараб килисаялъул апостолияб аслу Фаддеялъул ва Варфоломеялъул махІу гьабигун бухьула. Гьеб килисаялъул таваратул буго; гьеб цоцадаса батІаго дата кьурал документаздаса ва археологиял шагІазатаздаса батІа гьабизе ккола.
Григорий Просветитель ва Трдат III. Пачалихъияб хІукуматалъул христианлъиялде вачІи Григорий Просветительгун ва Трдат III пачагьгун бухьула. ГІадаталда 301 сон абула; гІалимзабаз IV гІасруялъул байбихьудаса хадусеб датабиги гьаризе гьарула, гьелдаго 314–315 соналги. Пачалихъияб хІукмулъ киналго гІадамал цІакъго христианаллъун лъугьин кколароан.
Агафангел цІализе кин. Роберт Томсон гІараб редакциялъул «Тарих»-лъул машгьураб редакция V гІасруялъул кІиабилеб бащалъиялде рикІкІула. Текст цолъизабула батІа-батІаял таваратал ва гІумрухъвай гІадатал; хъвадарухъанасда рекъон гьев вижарав вукІин абураб рагІи гьеб гьабизе гьабуларо гьев вижарав вукІунав гІадин гьабизе гьабураб хъвайлъун IV гІасруялъул байбихьуда.Сириялъул ва Каппадокиялъул бухьенал. ГІалимзабаз батІа гьабула сириялъул жанубияб рахъалдаса цебеккунго махІу гьаби ва хадуб Каппадокиялъул Кесариягун бугел бухьенал. Иманал тІаде щвей, епископал рукъизари ва таржамаби гьари цоцадаса батІа-батІаял маданиял мухъаздасан цебетІулаан.
ЦІияб иман кин тІибитІулеб букІараб. Христианлъиялде вачІиялда гъорлъ букІана килисаялъул иерархия гІуцІи, лъай кьей, килисаби рагьи ва жамгІиял гІадатал хисизари. Гьеб гІунгутІичІого гІелмиял гІасаразул къадар цебетІулаан ва гьелдаса цоцада рекъон букІана. Пачалихъияб христианлъиялде вачІиялъул дата гьабизе бегьуларо киналго цебесеб иманал тІагІинабиялъул дата гІадин.
Алфавит, таржамаби ва монастырал. 405–406 соназда гьоркьоб хъвай-хъвагІай гІуцІиялъ Калам таржама гьабизе ва аслиял текстал гІуцІизе кьолаан. Месроп Маштоцалъул, католикос Саак ва гьезул къокъаялъул хІалтІи гІараб мацІалда динияб адабияталде нух балаан.
Хъвай-хъвагІайдаса басмаялда бахъараб тІохьалде. Амстердамлъ 1666 соналъ бахъана тІоцебесеб тІубараб басмаялда бахъараб гІараб Библия, гьеб гІуцІана Воскан Ереванцица. 1733 соналъ Мхитар Себастаци Венециялъ цІияб басма бахъана. Диаспораялъул тІохьалъул марказаз лъай кьей ва динияб маданият цебетІулаан.
ГІараб апостолияб килиса. Гьеб ккола цебесеб бакъбаккул, яги ориенталиял православиял, килисабаздаса. Гьелъ тІаде щола тІоцебесеб лъабго ТІолго дунялалъул соборалде ва тІаде щоларо 451 соналъул Халкидон соборалде. Гьелъул иман-гІакъида гьелъулго историкияб контексталда сурат гьабизе ккола, цогидал православиял юрисдикциязгун гІакъилалъул гуреб куцалда цоцаде релъизаби гьечІого.
Аварайр ва динияб хІарж. V гІасруялъул къеркьей ва 451 соналъул рагъ бухьула Сасаниял хІукуматалъ христианияб ГІарабиялде зороастризм тІаде бачине гьабураб хІалбихьиялде данде чІейгун. Рагъулаб хІалтІичІей ва хадусеб динияб ракІалда букІин батІа-батІаял магӀнаби руго; хадусел хъвай-хъвагІаял рагъул гІакъилалъул статистика гІадин цІализе бегьуларо.
Двинаялъул собарал. ТІоцебесеб собор 505/506 соналде рикІкІула, кІиабилеб гІелмабазда 552, 554 яги 555 соналде рикІкІула. КІиабилебгун бухьула Халкидоналъул хІукмулъе гъолари ва гІараб календарь тІаде щвей. Килисаялъул позиция гІуцІиялъ гІасарал-гІасарал гьарулаан, 451 соналъул цо хІукмулъ лъугІичІого.Килисаялъул марказал ва таваратул. 1441 соналъ католикосат Эчмиадзиналда цІигІан гІуцІана; гьеб Киликиялъул католикосат букІин тІагІинабиялъул магӀна кьолароан. Килисаялъул марказазул историялъ гІадамал гочи ва сиясиял хисиял рихьизарула.
Католикал гІарабал. Католикиял бухьенал ва жамагІатал XVIII гІасруялде щвезегІанги рукІана. 1742 соналъ Бенедикт XIV папаяс Авраам Ардзивяналъул патриархалъул хІалтІи тасдикъ гьабуна. ГІараб католикияб килисаялъ гІараб гІадатал цІунула ва Римгун бухьеналда буго.
Евангелиял жамагІатал. ГІараб евангелияб килиса Константинополалда 1846 соналъ динияб цІигІан гІуцІиялъул, Библия цІалиялъул ва миссионериял бухьеназул контексталда байбихьана. Гьелъул хадусеб история Бакъбаккул Ближниял, диаспораялъул ва ГІарабиялъул жамагІатазгун бухьула.
Ислам ва идентичностазул батІалъи. Хемшинал, яги хамшенал, жамагІатазул историялда гъорлъ буго исламизация, гІараб мацІалъул свераби ва батІа-батІаял жиндирго жо гІуцІи. Киналго хемшинал мусулманаллъун лъазаризе яги киназего цо гьанжесеб этникияб идентичност кьезе бегьуларо. Х. Симоняналъул редакциялда бахъараб гІелмияб тІехь гьебго батІалъиялде балагьула.
Жакъа дин. Апостолияб килисаялъ маданияб ракІалда тІадегІанасеб бакІ ккола, амма гІарабазул гьоркьоб католикал, протестантал, цогидал пикруялъул гІадамал ва дунявиял гІадамалги руго. ГІарабиялъул Конституциялъ диниял организациязул эркенлъи ва гьезул пачалихъалдаса батІалъи тасдикъ гьабула. Халкъалде гъорлъ вукІин жиндирго иманалъул хІукму гьабизе бегьуларо.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Армян ккола индоевропаялъул хъизаналъул жиндиего чӀарараб гъветӀлъун.
ТIибитIи ва рикIкIен
- Армениялда 2022 соналъул хъвай-хъвагӀаязда рекъон рикӀкӀана 2 875 697 армян миллатчи.
Маданият ва гIумру
- Кочари ЮНЕСКОялъул сияхӀалде бачана 2017 соналъ.
- Армян хъвай-хъваялъул искусство ЮНЕСКОялъ рикӀкӀана 2019 соналъ.
Тарих
- ЧӀагӀалъул бетӀергьаналъ насранияб дин тӀаса босизе гьабураб хӀаракат ккола IV гӀасруялъул байбихьуде; 301 сон ккола гӀадаталъул даталъун.
- Армян алфавит гӀуцӀана V гӀасруялъул байбихьуда Месроп Маштоцица.
- Агафангелалъул армян редакция ккола V гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялде; IV гӀасруялъул байбихьуда дин тӀаса босизе гьабураб хӀакъалъулъ материаллъун гьеб критикаялдалъун хал гьабизе ккола.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Н. э. щвезегӀан IX–VI гӀасраби
Ваналъул царство, УрартуГӀурус рагӀаллъиялъул тарихалъул мухӀимаб этап; урартияб ва гӀурус кьучӀаб ккола батӀи-батӀиял мацӀал.Н. э. щвезегӀан VI гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъи
Ранниял хъваялъул рехсейПерсиялъул ва грек магӀданлъиязда Армениялъул ва гӀурусазул бищун кӀвар бугеб рехсей бихьула.Н. э. щвезегӀан 95–55 сонал
Тигран II-асул хӀукмуГӀурус царство эллинистияб дунялалъул кӀудияб къуватлъун лӀугьана.Н. э. I–III гӀасраби
Рум ва Парфиялъул гьоркьобЦарствоялъул сиясатияб тарих бухьинабун буго мадугьал къуваталъул ва жиндирго династиябазул рагъуца.II–III гӀасраби
Христианлъиялъул раннияб тӀибитӀиХристианияб хабар ва жамигӀатал царясул кӀалгӀаялде бергьенлъиялда цебе руго.IV гӀасруялъул байбихьи
Царясул хӀукмуялъул бергьенлъиГӀадатияб къо-моцӀ 301 сон; гӀелмияб дискуссиялда жанир руго 314–315 сонал. Рехсей буго халатаб христианизациялъул байбихьиялъул хӀакъалъулъ.325 сон
Аристакесал Никейял соборалда гьабиГригориял Просветителял халатав вацIцIун соборалда гьавула; гьаб эпизод Агъафангелил гIадатал критикаб хIалтIудалда разгьараб буго.ГIага-шагарго 405–406 соназ
Армян алфавитМесроп Маштоцал хъвай гьабула; таржамаби ва аслияб адабият цебетIулел руго.428 сон
Двин Фарсил Армениялъул марказлъунАршакидазул пачалихъ биххизабидал, гьанир марзпаналъул идара букIана; хадуб Двин килисаялъул марказгилъун лъугьана.V гIасру
ГIисавиял хъвадарухъаби цебесеб культурабазул хIакъалъулъХъвараб шагьадатлъун гIисавиял гурел илалъулал илабиязул цIарал ва святилищебазул суратлъи цIунун руго.451 сон
Аварайралдаса рагъДинлъул дандечIей Сасанидазул пачалихъалъул сиясаталда цадахъ буго; гьаб хIалтIи тарихияб ракIалда тIаде щвараб кIудияб бутIагилъун лъугьана.451 сон
Халкидон соборАрмян килисаялъ гьеб гIакъидаялъул баян кьолареб; хадуб позициялъул оформление заман босун буго.V гIасруялъул кIиабилеб бащалъи
Агъафангелил армян редакцияАрмениялъул ракIалде щвей хIакъалъулъ машгьураб текст гьабун бугеб хIалтIудаса цIакъ хадуб лъугьана.505/506 сон
Двиналдаса соборТIоцебесеб собор килисаялъул позициялъул лъугьиналъул цо этапалдаса буго; датаби ва хадусеб хIукмуби батIаго хIалтIула.552–555 сонал
Двиналдаса кIиабилеб соборГIилмияб адабияталда 552, 554 ва 555 соннал ратула; соборалда цадахъ Халкидон гIакъидалъул хIукмуги лъазабула.Гьоркьохъел гӀасраби
ЖамагIатал ва Ирангун бугеб бухьенРахъи, базаралъул шабакаби ва маданияб бухьенал армян гIумруялъул география цебетIула.X–XIII гIасраби
Лориялъул монастыралъул культураАхпат ва Санаин архитектуралъул, гIелмуялъул ва динлъул гIумруялъул кIудиял марказзалъун лъугьана.XIII гӀасру
Гегард комплекс цебетIейМонастыралъул ансамблалъул кIудиял бутIаби, гьездаго цадахъ гамачIалъул рукъзал, гьарула.1375 сон
Киликиялъул пачалихъ биххиПачалихъ биххиялда цадахъ армян жамагIатал тIадеги гочинарула.1441 сон
Эчмиадзиналдаса католикосатЭчмиадзиналдаса католикосат тIадкъай гьабуна; Киликиялъул католикосат бихьинабизе хутIула.1512 сон
ТIоцебесеб армян басмаялъул тIехьВенециялда «Урбатагирк» басмаялда бахъана; армян басмаялъул тIехьалъул тарих байбихьула.1666 сон
ТIоцебесеб тIубараб басмаялъул армян БиблияВоскан Ереванцил Амстердамалъул басмаялъул тIехь Конгрессалъул Библиотекаялъул коллекциялда буго.1717 сон
Сан-Ладзароялдаса мхитаристабиВенециялдаса армян католик монастырь тIехьалъул ва гIелмуялъул марказлъун цебетIула.1733 сон
Мхитар Себастацил БиблияВенециялда цоги армян басмаялъул тIехь бахъана, басмаялъул гIадаталда цебетIулеб.1742 сон
Армян католик патриархатПапаца Авраам Ардзивянил патриархалъул хIалтIи тасдикъ гьабула; католик жамагIатал цебегониги рукIана.1794 сон
«Аздарар» журналМадрасалда тIоцебесеб армян периодикаяб басмаялъул тIехь бахъана.XIX гІасру
ЦIиял адабиял нормабиБакъбаккул армян ва бакътIерхьул армян нормаби басмаялда, школаялда ва адабияталда чIезарула.1846 сон
Армян евангелияб килисаКонстантинополалда цIияб армян евангелияб жамагIат гIуцIула.XIX гIасруялъул ахир
Регионалияб ретIел фотографиялдаФ. Орден Шемахаялдаса армян ясалъул сурат бахула; портреталда гьабго жиндирго бакIалъулаб сурат рихьизарула.1899 сон
Комитас Берлиналда лъай щула гьабулаГІелмияб ва исполнение гьаби гьарулеб хІалтІи халкъияб музыка лъазаби ва профессионалияб хІадурлъи цоцазда бухьула.1907 сон
Комитасил Европаялда гьабулеб музыкалияб хІалтІиПубликацияби ва выступлениял цІияб аудиториялъе гьаргьияб музыкалияб гІадаталъе лъай кьола.1915–1916 сонал
Гьаргьиязул геноцидОсман империялда гьабулел гІемерал чІвай, депортацияби ва жамгІатал тІагІинари гьари халкъалъул ва диаспораялъул къисмат хисизарула.1918 сон
Гьаргьиязул тІоцебесеб РеспубликаЦІияб республикаялъул пачалихъиял ва дипломатиял идараби гІуцІула.1919 соналъул 16 май
Ереван университет гІуцІиТІадегІанаб лъай ва гІелмуялъе кІвар бугеб университет гІуцІизе тІасаби гьабула.1920 сон
Совет хӀукумат гӀуцӀиТІоцебесеб республикаялъул заман лъугьула; пачалихъияб тарихалъул цІияб этап байбихьула.1946 сон
Бюраканалъул обсерваторияГьаргьияб ва дунялалъул гІелмуялъул цебетІеялда цадахъ бугеб астрофизикияб гІелмияб центр гІуцІула.1991 сон
ХІуррияб Гьаргьиязул РеспубликаСССР биххидал, дунялалъул къабул гьабураб хІуррияб пачалихълъи гІуцІула.1996 сон
Ахпат Дунялалъул ирсалдаЮНЕСКО монастырь цІунулал памятниказул сияхІалде бачула.2000 сон
Архитектуралияб ирс рикІкІен гІатІизабиСанаин Ахпаталъул объекталде тІаде жубала; Гегард ва Эчмиадзиналъул комплекс Звартноцалда цадахъ гьединго жубала.2005 сон
Дудук ЮНЕСКОялъул къабул гьабулаДудук ва гьелъул музыка кІалзулаб ва материалгьечІеб ирсалъул шедеврлъун гьабула.2008 сон
Дудук Репрезентативияб сияхІалдаГІадат материалгьечІеб ирсалъул цІияб Репрезентативияб сияхІалде бачула.2010 сон
Хачкъарал гьаризе лъаялъул устарлъиЮНЕСКО символика, хъванкІиялъул гьунар ва устарлъи тІассизабиялъе къабул гьабула.2012 сон
«Сасна црер» эпос ЮНЕСКОялъул сияхІалдаГьаргьиязул эпосалъул чІаголъараб исполнение гьабиялъул гІадат къабул гьабула.2014 сон
Лавашалъул культуралияб практикаЮНЕСКОялъул сияхІалде Гьаргьиялда лаваш гьаби, гьелъул магІна ва хІалтІизаби бачула.2016 соналъул 2 октябр
Гегардалъул документалияб фотографияДиего Делсоялъул сурат автор ва лицензия бихьизабураб гьумералда хІалтІизабула.2017 сон
Кочари дунялалъул къабул гьабиКоллективияб кьурдухъ материалгьечІеб ирсалъул сияхІалде бачула.2019 сон
Гьаргьиязул хъвай-хъвагІаялъул искусствоЮНЕСКО хІарпал гІуцІи ва хІалтІизабиялъул чІаголъараб культуралияб практика къабул гьабула.2022 сон
Гьаргьиялда халкъалъул рикІкІен2 875 697 гьаргьияв рикІкІун ккун буго; гьеб къадар пачалихъалда ва рикІкІен гьабураб соналда рекъон буго.2023 соналъул сентябр
Къарабагъалдаса бусурбаби рачІинГІемерал гьаризе кквезе кколел гІадамал рахъин гуманитарияб кумек ва хъизамал тІаддер гьабизе бокьизарула.2023 сон
Гюмриялъул устарлъиЮНЕСКО гьенир ругел устаразул гьунар Репрезентативияб сияхІалде бачула.
Квен
Лаваш ва тонир
ГӀатӀидаб цӀакъ гьаби гӀунтӀияб печалда жаниб кӀвалалъи бикьигун, хъизаналъул ишазгун ва гьунарзабаздаса гьунарзабазде кьейгун бухьинабула. 2014 соналъ ЮНЕСКОялъ гӀарабалъул лаваш гьабизе ва хӀалтӀизабизе гьабула гӀадаталъул практика кколареблъун рикӀкӀана.Хьариса
Гьекъол ва гьолоца багьаго гьабураб квен ккола. Рецепталъул ва цадахъ квен-тӀегьалъул кучlал кӀвар буго; хъизамалъул вариантал ратӀалъула.Толма ва сезоналъул продуктал
Гьудулзаби, тӀинчӀ, хьагъал, кьурул ва продуктал хӀалтӀизарулел къагӀидаби бакӀалъул ва сезоналъул бащдал хисизарула. ГӀараб кухняялъул гӀагарал кухнябазгун гӀемерал жал цо ккола, гьединго жиндирго бакӀалъулаб цолъиги буго.Квен-тӀегьалъул гӀелму
Гьекъел лъай-хъвай гьабизе буго хӀалтӀуца, хъизаналъул гӀумруялда, байрамалда ва шагьаралъул гӀумруялъул хиса-басиялда цадахъ. Жакъасеб рестораналъул менюялъ тарихияб батӀалъи тӀубазе кколаро.
ГӀадатал ва гӀамалал
Хъизан ва жамагӀат
Хъизаналъул гьунар-хӀурмат, цоцазе кумек гьаби ва гьоболлъи букӀана батӀи-батӀиял журарал формабазда. Этнографиялъ гьездаса цо кӀудияб социалияб мухьиталда жанир рихьизарула, киналго гӀарамалъулазда тӀаделъулел гьунар-хӀурматалъул къагӀидаби хӀисабалда гуро.Вардавар
Байрам цоцазда цадахъ гьабула килисаялъул Преображение ва халкъиял гӀадатал лъим кьаби ва журарал жалгӀаби. Жакъасеб суратлъиялда рехсола Тавушалъул гулгъатал гӀадаталги.РакӀчӀей ва кичӀей гьаби
24 апрелалда бухьинабула геноцидалъул жертвабазул ракӀчӀейгун. Хъизаналъул шагьгӀат-гӀай, музейалъул хӀалтӀи ва жамигӀаталъул церемониял кумек гьабула геноцидалдаса чӀаразул цӀарал ва гӀумру-хӀал бихьизабизе.Эпосалъул кӀалзул асар
«Сасна црер», гьединго «Давид Сасунский» абун лъалеб, кӀалзул гӀуцӀараздаса цоцазе кьуна. Асар гьабиялъ гӀаммаб маданияталъул ракӀчӀей чӀезабула; эпикияб сюжет документалияб тарихалъул хъвай-хъвагӀи хӀисабалда цӀализе бегьуларо.
РетӀел
Тараз абула гӀадатияб ретӀел-щалъиялда, жибго батӀалъулеб букӀана регионалда, жинсалда, гьоболлъиялда, гӀумруялъул даражаялда ва мугъчӀваялда рекъон. XVIII–XIX гӀасрабазул музейалъул намунаял рихьизарула кроялъул, тӀагъуралъул, рачелалъул ва гӀажаибабазул батӀалъи. Киналго заманаялъул цо ретӀел букӀинчӀо.
РетӀел-щалъи бихьизабизе мухӀимлъун буго къо-моцӀ, щалъиялъул аслу ва гьеб хӀалтӀизабулеб букӀараб шартӀ. Музеялъул коллекциялъул каталогалъ кумек гьабула тарихияб комплект ва хадусеб сценикияб композиция батӀа гьабизе.
Гьанир рихьизарурал тарихиял сураталда буго Шемахаялдаса (жумагӀараб Азарбижаналъул ракьалда бугеб шагьар) гӀурус гӀадан. Материалалъул атрибуциялда рекъон, сураталъул автор Ф. Орден, XIX гӀасруялъул ахир. ХӀалтӀизабуна Commons коллекциялдаса аслияб цифрияб файл.
Миллияб ретӀел
Кьурдул
Кочари
Коллективияб кьурдухъ байрамазда ва жамигӀаталъул ишазда кьола. Гьариялъул ва цоцазда цадахъ хӀалтӀиялъул лъай кьола гӀахьаллъиялдалъун ва малъиялдалъун; 2017 соналъ гьаб гӀадаталъул ЮНЕСКОялъул сиялде бачана.Кьурдухъалъул маданияталъул тӀасиялъи
Хъизаналъ, жамигӀаталъ ва организованиял дарсаз гӀадаталъул тӀасиялъи чӀезабула. Сценикияб постановка кьурдухъалъул бихьизабиялъул цо журалъун буго ва гьелъул жамигӀатияб практика хисизабуларо.
Музыка
Дудук буго гьацӀцӀадалъул ругел кӀи тростникалъул гӀажаиб гьацӀцӀадалъул музыкалияб алат; гьелъул гӀажаибалъе гӀемерисез хӀалтӀизабула абрикосалъул гьацӀцӀ. Гьелъул гьаракь бухьинабула ансамблалъул практикаялъгун ва батӀи-батӀиял гӀумруялъул мугъчӀваязул репертуариялъгун.
Музыкалияб маданияталда жанир руго халкъиял кучӀдул, килисаялъул кечӀ ва профессионалияб творчество. Комитас, Согомон Согомонян, кӀватӀулаан ва цӀех-рех гьабулаан кучӀдул, гьездаса обработкаби гьарулаан ва хоралъул асар цебетӀезабулаан.
Комитасалъул Берлиналда лъай щвей ва хоралгун хӀалтӀи рихьизарула фольклоралде гӀелмияб интерес ва цӀияб профессионалияб музыкалияб мухьит цоцазда бухьинабула. Халкъияб хъвай, авторасул обработка ва концертияб версия батӀа гьабизе ккола.
Пишаби
Хачкарал
ГьацӀцӀадалъул стелаби, гьезда жанир крест бугел, цоцазда цадахъ гьабула хъвай, орнамент, хъвай-хъвагӀи ва ракӀчӀей гьабиялъул магӀна. 2010 соналъ ЮНЕСКОялъ гьел гьаризе бугеб махщалилъи ва символика тӀаса рищана.Къулъ хъвараб тӀехь
Хъвадарухъаби, суратчи ва тӀехьалъул мугьручи гӀахьаллъулаан къулъ хъварал тӀахьал гьаризе. Матенадараналда цӀунун руго батӀи-батӀиял заманаялъул ва дисциплинабазул памятникал, гьезда гъорлӀ тарих, медицина, философия ва богословие.Гюмриялъул гӀарщал
ЧӀагӀараб гӀадаталда жанир буго малъи, гӀумруялъул ва художествиял щалъаби гьари ва хъизаналъул тӀасиялъи. 2023 соналъ ЮНЕСКОялъул сиялде бачана.ХӀарп искусство хӀисабалда
Каллиграфия ва декоративияб хъвай хӀалтӀизабула къулъ хъварал тӀахьазда, архитектуралда, махщалилъиялда ва жакъасеб маданияталда. Формаби ва материалал хисила, хъваялъул магӀна маданиятияб махщалилъи хӀисабалда цӀунун.
РакӀалъул бакӀал
Эчмиадзин ва Звартноц
Эчмиадзиналъул собор ва килисаби, Звартноцалъул археологияб памятникалгун цадахъ, 2000 соналъ Дунялалъул наслуялъул сиялде бачана. Гьез рихьизарула раннехристианияб архитектураялъул батӀи-батӀиял этапал.Ахпат ва Санаин
ГьоркьохъелгӀасрабазул манастирал лъалел руго архитектураялдалъун ва рухӀияб ва лъай-хъвай гьабиялъул гӀумруялда кьолареб ролалдалъун. Дунялалъул наслуялъул объект гӀуцӀана 1996 соналъ Ахпат бачиялдалъун ва 2000 соналъ Санаиналъул хӀисабалда тӀатӀиялдалъун.Гегард ва Азаталъул рагӀал
Манастиралъул комплекс цоцазда цадахъ гьабула ракьалда бугел ва гьацӀцӀадалъул жанир ругел рукъзал. Гьелъул маданиятияб ландшафт 2000 соналдаса нахъе Дунялалъул наслуялъул объект хӀисабалда цӀунун буго.Матенадаран
Ереваналда бугеб къулъ хъварал тӀахьазул цӀунулеб бакӀ ва цӀех-рех гьабулеб институт кумек гьабула гӀасрабаздаса нахъе бугеб хъвай-хъвагӀиялъул маданияталъгун лъай-хъвай гьабизе. Цо къулъ хъвараб тӀехьалъул буго жиндирго гьабиялъул ва рехизе-босизе гьабиялъул тарих.Геноцидалъул ракӀчӀей гьабулел бакӀал
ГӀурусазул геноцидалъул музей-институталъ цӀунун руго документал, шагьгӀат-гӀай ва цӀех-рех гьабулел материалал. Архивалде вачӀи кумек гьабула хъизаналъул ракӀчӀей, документ ва хадусеб интерпретация батӀа гьабизе.
ЦӀарал
Бихьиназул
- Арег (армян)
- Аревшат (армян)
- Айказ (армян)
- Грайр (армян)
- Мхитар (армян)
- Арутюн (армян)
- Амбарцум (армян)
- Мартик (армян)
ЧӀужуязул
- Лусине (армян)
- Аревик (армян)
- Астхик (армян)
- Кнарик (армян)
- Азнив (армян)
- Арменуи (армян)
- Аршалуйс (армян)
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
Месроп Маштоц
V гӀасруялъул байбихьуда гӀурус алфавит гӀуцӀарасул автор. Гьесул хӀалтӀи бухьинабун буго таржамачилъул къокъаялъулгун, католикос Саакгун ва царь Врамшапухалъул кумекалъгун.Григорий Просветитель
Килисаялъул кӀалзул хӀалтӀухъан, гьесда цадахъ бухьинабун буго Трдат III-асул бергьенлъи ва раннияб гӀурус килисаялъул организация гӀуцӀи. ГӀумруялъул сураталдаса тарихияб биографиялъул реконструкция батӀа гьабизе ккола.Комитас
Килисаялъул хӀалтӀухъан, композитор ва халкъияб музыкалъул цӀех-рех гьабулев. Гьесул наслу мухӀимлъун буго кӀалзул гӀадаталъул, музыкалияб гӀелмалъул ва хоралъул маданияталъул цоцазда бухьинаби бичӀчӀизабизе.Давид Сасунский
Эпикияб багъатар, «Сасна црер» циклaлъул цо бутӀа. Гьев бухьинабун вуго кӀалзул бициналъул ва маданияталъул ракӀчӀеялъул дунялалъгун, документалияб къагӀидаялъ чӀезарал тарихиял чагӀазул сиялъулгун гуро.
Медиа
Фотогалерея
Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.