Армения

Армения буго Жанубияб Кавказалда, Армян тӀалъиялъул шималияб-бакъбаккул рахъалда. Гьелъул маданияб ирс цолъизабула Эребуни ва Арени археология, Эчмиадзиналъул, Гегардалъул, Ахпаталъул ва Санаиналъул христианияб архитектура, армян хъвай-хъвагӀи, хачкар искусство, дудук музыка ва чӀагӀарал косебазул гӀадатал. Севан хӀор, вулканиял тӀалъаби ва мугӀрулъарал расал цоцаздаса батӀиял табигӀатиял суратал ккола.

3,1039 млн

Armstat-ал 2026 соналъул 1 июлалде гӀумру гьабун ругел чӀагӀаразда рекъон, 2022 соналъул хъвай-хъвагӀаялъул базалдаса рикӀкӀен

29 743 км²

официалияб пачалихъияб справкаялда рекъон Республика Армениялъул майдан

ЮНЕСКО-ялъул Дунялалъул ирс объект Армениялъул ракьалда

География кутакалда

Регионал ва росаби

Армения бикьун буго анцӀго марзалде. Ереваналъул батӀияб статус буго. Гьижжаго марзалда руго кӀудиял жамгӀатал, шагьарал ва росулал.

Росдарал: 1003
Территориял: 11

Справочникалда 2025 соналъул сияхӀалда рекъон 1 003 чӀел-бакӀ буго. Гьенир гъорлъе рачӀун руго гӀадамалъул къадар рикӀкӀинчӀого гьитӀинал чӀел-бакӀал. Миллияб хъвай гъоркьоб хӀалтӀизабула; гӀурус хъваялъ цӀар цӀехезе кумек гьабула. ЖамгӀатазда тӀаде жуба-жубай гьеб сияхӀалъул версиялда рекъон буго.

Тахшагьар, батӀияб жамгӀатЕреванЦентр: Ереван

МарзАрагацотнЦентр: Аштарак

МарзАраратЦентр: Арташат

МарзАрмавирЦентр: Армавир

МарзГегаркуникЦентр: Гавар

МарзЛориЦентр: Ванадзор

МарзКотайкЦентр: Раздан

МарзШиракЦентр: Гюмри

МарзСюникЦентр: Капан

МарзВайоц-ДзорЦентр: Ехегнадзор

МарзТавушЦентр: Иджеван

География ва халкъ

Республика Армения Кьиблепатал Кавказалда бугеб ва ралъдаде нух гьечӀеб улка. Пачалихъияб справкаялда магӀлумат кьолеб буго 29 743 км² площадалъун. Улкалда гъорлӀе уна бакъдарал мугӀрул, вулканиял массивзаби ва лъарал расалъулал. Эрменил мугӀрул тӀалъи историкияб-географияб пикруялъул рахъалъан гьаб заманалъул республикаялъул территориялдаса бащдаб буго. Armstat-алъул бюллетеналда рекъон, 2026 соналъул 1 июлалде гӀумру гьабун вугев халкъалъул къадар букӀана 3 103,9 азарго чи, гьездаса 1 149,5 азарго чи Ереваналда. Гьаб буго 2022 соналъул халкъалъул хъвай-хъвагӀаялъул базалда тӀубан бугеб гьанжесеб хиса-баси, киналго дунялалъул эрмениязул къадар гуреб. Республикаялда буго 10 область ва батӀаго бугеб Ереван жамгӀат 12 административияб районалда цадахъ. ГӀумру гьабун вугев халкъалъул, хъвай-хъвагӀаялда рекъон миллаталъул ва диаспораялъул гӀадамазул хӀакъалъулӀ датаби гьарун ругел магӀлуматал батӀи-батӀиял кӀватӀалал рихьизарула. Гьезда методика рикӀкӀинчӀого жубазе яги дандекквезе бегьуларо. Миллатазул гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ ГӀунаралъул таблица 2022 соналъул хъвай-хъвагӀаялде буссуна. МугӀрул улкаби: Гуржистан, Азарбижан, Иран ва Турция. Республика Армениялъул бищун тӀадегӀанаб тӀогь: Арагац, 4090 метр. Арагац ва Арарат географиял цӀарал батӀи-батӀиял мугӀрул массивзаби рихьизарула.

Халкъазда хурхарал макъалаби

Армянал

Հայեր · Гьайер · 2 875 697 Армениялда (2022 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Армян мацӀ: бакъбаккул ва бакътӀерхьул армян адабияталъул нормаби

Областтал ва тахшагьар

Ереван: Тахшагьар ва 12 административияб районалдаса гӀуцӀараб батӀаго община. 2026 соналъул 1 июлалде Armstat-ал рикӀкӀула 1 149,5 азарго гӀумру гьабун вугел чи.
Арагацотн, Арарат ва Армавир: Улкаялъул бакътӀерхьул ва бакьулӀ бугеб кӀиго батӀаго област. Арарат областталъул цӀар гьаб ккола Арарат мегӀер жинцаго Республика Армениялда бугин абураб магӀна гурони.
Гегаркуник ва Котайк: МегӀералъул ва рагӀалъул батӀи-батӀиял ландшафтаздалъун рикӀкӀунел областтал; Севан хӀор Гегаркуникалда буго.
Лори, Ширак ва Тавуш: Улкаялъул шималиял областтал. Гюмри ккола Ширакалъул центр, Ванадзор Лориялъул центр, Иджеван Тавушалъул центр.
Вайоц-Дзор ва Сюник: Жанубиял областтал, жиндирго тарихиял ва тӀабигӀиял батӀалъиялги ругел. Арени Вайоц-Дзоралда буго. Гьанжесеб областтал цебесеб заманалъул пачалихъаздалъул гӀорхъабилъ рикӀкӀине бегьуларо.

МацІ ва хъвай-хъвагІаялъул гІадатал

Армян мацӀ: пачалихъияб мацӀ

Армян мацӀ индоевропаялъул мацӀазда гъорлӀе уна ва жиндирго хъвай-хъвагӀаялъул гӀадаталда буго. Пачалихъияб статус Конституциялъул 20-леб макъалаялдалъун чӀезабураб буго. Ираналъул рагьизариял рукӀи кколаро армян мацӀ ираналъул мацӀазулаб группаялде кколеб лъазаби.

Бакъбаккул-армян ва бакътӀерхьул-армян гӀадатал

Гьанжесеб армян мацӀалда гъорлӀ уна бакъбаккул-армян ва бакътӀерхьул-армян адабияталъул гӀадатал. Бакъбаккул-армян мацӀ хӀалтӀизабула Армениялда ва цо-цо диаспорабазда, бакътӀерхьул-армян мацӀ тарихияб къагӀидаялъ гӀусманиялъул армян жамгӀаялда цадахъ буго ва гьанже диаспораялъул батӀи-батӀиял улкаязда тӀибитӀун буго. Гьаб батӀалъи ккола мацӀалъул тарихалде, гӀадамал категориязде рикьиялде гурони.

Грабар ва хъвай-хъвагӀаялъул тарих

Классикияб армян мацӀ, яги грабар, V гӀасруялдаса нахъе шагьидлъула ва цебесеб адабияталда ва килисалъул тӀахьалъул гӀелмуялда цадахъ буго. Месроп Маштоцица алфавит гӀуцӀи гӀемерисеб къагӀидаялъ V гӀасруялъул байбихьудалде босизе гьабула; армян музеялъулаб ва маданияталъулаб гӀадаталда 405 сон босула.

МацӀал ва жамгӀаялъул жинцаго жин лъазаби

ГӀарабал гурони, 2022 соналъул хъвай-хъвагӀаялда рикӀкӀула езидал, гӀурусал, ассириял, курдал, украинал, грекал ва цогидал группаби. Миллат, гьанир гьавураб мацӀ, гражданалъул статус ва дин ккола батӀи-батӀиял гӀаламатал: халкъалъул гӀуцӀи автоматикияб къагӀидаялъ мацӀазде яги диназде рикьиялъун рикӀкӀине бегьуларо.

Улкаялъул цогидал жамгІаятал

Ссылкабаз порталалъул бугел макъалаби рихьизарула, улкаялъул гІадамалъул тІубараб сияхІ гьечІо. 2026 соналъул демографиялъул кьиматалъул ва 2022 соналъул хъвай-хъвагІаялда рекъон миллияб гІуцІиялъул батІи-батІиял датаби руго.

Езидал: 2022 соналъул хъвай-хъвагӀай: 31 079 чи. Жиндирго батӀаго рикӀкӀунеб категория, курдазда цадахъ автоматикияб къагӀидаялъ цолъизабизе бегьуларо.
ГӀурусал, ассириял ва курдал: 2022 соналъул хъвай-хъвагӀай: цо-цо 14 076, 2 755 ва 1 663 чи. Гьаб ккола хъвай-хъвагӀаялъул къоялъул къиматал, 2026 соналъул къиматал гурони.
Украинал, грекал ва цогидал жамгӀатал: Хъвай-хъвагӀаялда батӀаго рикӀкӀула цогидал группаби ва жаваб кьулареблъи. ТӀубараб гӀуцӀи ГӀунарал Цолъарал Миллатаздалъул Статистикаялъул отделалъул официалияб таблицаялда буго.

Армениялъул тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Н. э. щ. IX-VI гӀасраби

Урарту ва Эребуни

Армян тӀалъиялъул ракьалда н. э. щ. IX-VI гӀасрабазда Ван пачалихъ букӀун буго, жинда Урарту абулеб. Гьелъул материаллъулаб ирс гъорлӀе бачӀуна къалгӀаби, клинопись хъвай-хъвагӀаби, металлалъул гьарурал жоал ва маргьаразда хъварал суратал. Гьанжесеб археологиялъул гӀаламатал рес кьола гӀунагӀуналъул ва идараялъул лъай-хъвай гьабизе, цебесеб заманалъул халкъ гьанжесеб хъвай-хъвагӀаялъул категориязде щвезаричӀого.

Эребуни къалгӀа Аргишти I пачалихъас гӀуцӀи клинопись хъвай-хъвагӀаялда рекъон н. э. щ. 782 соналде босизе гьабула. Гьаб къо Ереваналъул тарихалда хӀалтӀизабула. Археологиялъул комплекс ва гьанжесеб шагьар батӀаго рикӀкӀине ккола: гьаби цо бакӀалъул тарихалъул батӀи-батӀиял этапазде ккола.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

ГІаммаб баяналъ Армениялъул мугІрул, цебесеб ва гьоркьохъеб гІасрабазул пачалихъал, диаспора ва гьанжесеб Армениялъул Республика батІаго рихьизарула. Гьезул территорияби ва сиясиял гІурхъаби цоцазда рекъон гьечІо.

Археология: Арени ва Эребуни

Арени-1 ц1ех-хъалаялда 4000 сон н. э. щвезег1ан вино гьабулеб установкаби ва сабаби рихьизарун руго. Journal of Archaeological Science журналалъул 2011 соналъул макъалаялда археологиял контекст ва химиялъул шагьадал рихьизарун руго. Вино гьабулеб установка цогидал бак1азда вино х1алт1изабулел т1охьаде щварал г1адамалгун бат1а гьабизе ккола. Эребуни, Кармир-Блур ва цогидал памятниказ т1охьаде щварал тарихалъул бат1алъиял рихьизарула. Армениялъул тарихалъул музеялда металлалъул гьарурал жал, керамика, росу, Урартуялъул клинопись хъвай-хъваг1аял ц1унун руго. Предметалъул г1елмияб к1вар гьелъул аслуялда ва контексталда буго, гьеб берцинго рихьизарун бук1унелъухъги гурони.

ЮНЕСКОялъул Дунялалъул ирс гьабурал лъабго объекта

Армениялъул ракьалда Дунялалъул ирс гьабурал сиясалда лъабго маданиятал объект кквеун руго. Т1оц1ебилеб Ахпат ва Санаин монастырал цоцазда цадахъ гьарула; т1оц1ебго 1996 соналъ кквеун буго, 2000 соналъ т1ибит1ун буго. Лориялъул ансамблал гьаркьилал, лъай кьолел ва бак1алъул рукъзал цадахъ рук1иналъул г1елмиял руго. К1иабилеб объект: Гегард монастыр ва Азат г1орул т1охьалъул рахъал. Цо-цо килисаби ва ракьалда гъоркь ругел рукъзал гамач1алдаса бахъун руго. Лъабабилеб Эчмиадзиналъул собор ва килисаби Звартноц археологиял памятникгун цадахъ гьарула. Гьаб к1иго объект 2000 соналъ кквеун буго. Гарни, Татев ва цогидал машгьурал памятникал автоматикияб къаг1идаялъ т1оц1еб сиясалда гъорлъ ругоян абиларо: цебесеб сияс цогидаб статус буго. Республикаялдаса къват1иб ругел армениял памятникалги бат1аго географиял объекталлъун рик1к1уна.

Севан ва табиг1аталъул ц1унарал т1адал

Севан Гегаркуник областда 1900 метралъул борхалъуда буго. Х1ор ва гьелъул лъим бак1алъул г1орхъи ц1унарал, табиг1аталъул ц1унарал ва маданиятал к1вар буго. Рамсаралъул территориялда гъорлъ лъим бак1алъул т1асалъухъги гурони, гьелъул гъоркьияб гидрологиял системаги буго. XX г1асралда лъим бак1алъул даража гъоркье гьаби ва гьелдаса хадуб гьарурал шагьадаз раг1алъул ва экосистемаялъул х1ал гьабун буго. Х1орул майдан ва лъим бак1алъул даража г1умруялъул г1адамал гуро: Гидрометеорологиялъул ва мониторингалъул пачалихъияб центр датаби рихьизарула. Ц1акъго гьарурал справочниял кьиматал жакъасеб къоялъул гьарурал мекъаллъун рихьизаризе бегьуларо. Х1ор ц1унариялъе лъим бак1алъул х1ал, ччуг1аялъул ресурсал ва раг1алъул бак1ал ц1унарал х1ал рик1к1ине ккола. Ц1унарал бак1азда шагьар гьабизе ва бат1аго маршрутал рихьизаризе территориялъул администрациялъул х1алт1улел къаг1идабазда рекъон хал гьабизе ккола.

Христианлъи ва диниял жамаг1атал

Армениялъул апостолияб килисаялъ маданияталъул ва т1ехь-хъвай тарихалда бат1аго бак1 ккола. Конституциялъ гьелъул миллияб тарихияб миссиялъул рик1к1ен гьабула; гьелда цадахъ диниял организацияби пачалихъалдаса бат1аго руго, гьелъул х1алт1иялъул эркенлъи гарантия гьабула. Г1адамалъул миллат гьелъул иман автоматикияб къаг1идаялъ бихьизабуларо. Музеялъул г1адаталда христианлъи кквей 301 соналда рекъон кьола; г1ат1идаб тарихияб формулировказ пачалъул х1акимлъи кквей IV г1асралъул байбихьудалде кьола. Эчмиадзин, Звартноц ва монастыралъул комплексаз бат1алъиял заманабаздаса ругел рукъзал ц1унун руго, гьезда гъорлъ хадусеб хиса-баси ва т1ибит1и.

Алфавит, хъвай-хъваг1аял ва эпос

Армениялъул хъвай-хъваг1ай V г1асралъул байбихьудалда лъугьун буго. Х1арпаздалъул искусствоялда гъорлъ каллиграфия, орнаменталиял формаби ва гьел г1ужаралъул х1алт1изари буго; г1умруялъул г1адаталъун 2019 соналъ ЮНЕСКОялъул материалияб гурел ирсалъул сиясалда гъорлъ кквеун буго. Ц1акъго хъвай-хъваг1аялги, жакъасеб устарлъи кьейги к1вар буго. Месроп Маштоцил ц1аралда бугеб Матенадараналда армениял ва цоги мац1азда хъварал хъвай-хъваг1аял, бут1аби ва цогидал материал ц1унун руго. Гьелъул т1ехьаби рихьизариялда тарих, философия, медицина, грамматика ва динияб адабият бачун буго. Киналго предметал цо заманаялъул гуро ва арменияб мац1алдаго хъварал гуро. «Сасна црер» эпосалъул, «Давид Сасунский» абун лъалеб эпосалъул, х1алт1изари 2012 соналъ ЮНЕСКОялъул сиясалда гъорлъ кквеун буго. Гьениб бицунеб буго бат1алъиял вариантал ругел раг1иялъул х1алт1изариялъул г1адаталъул, цо хиса-баси гьеч1ел хъвай-хъваг1аялъул гурони.

Дудук ва кочари кьурдухъ

Дудук к1иго трость бугеб гьавадул музыкалияб алат буго; гьелъул корпуслъе г1адаталъун абрикосалъул ц1ц1ц1арал х1алт1изарула. Ансамблалда цо музыкант халатаб тон ккун бук1ине бегьула, цогияс мелодия нухмалъула. Г1адат бат1алъиял хъизаниял ва жамг1иял ишазда цадахъ буго. ЮНЕСКОялъ гьеб 2005 соналъ машгьур гьабун буго, 2008 соналъ Репрезентативияб сиясалда гъорлъ кквеун буго. Кочари бат1алъиял жергиял вариантал ругеб г1адатияб группаялъул кьурдухъ буго. Гьеб хъизаназда, жамаг1атазда ва коллективалда лъай кьеялдалъул рекъон кьола. Материалияб гурел ирсалъул сиясалда гьеб 2017 соналъ гъорлъ кквеун буго. Пачалихъалъул музыкалиял ва кьурдухъал г1адатал цо алаталдаса я цо кьурдухъалдаса г1ат1идал руго.

Хачкар ва Гюмриялъул г1арг1адул устарлъи

Хачкар кереналъул крест ва орнаменталияб берцинаб гьабун ругеб гамач1алъул стела буго. Памятниказ мемориалиял ва диниял функцияби руго, устарлъи устарасдаса малъухъе ва хъизаназда кьола. Хачкараздалъул символика ва гьел гьабулеб искусство 2010 соналъ ЮНЕСКОялъул материалияб гурел ирсалъул сиясалда гъорлъ кквеун буго. 2023 соналъ сиясалда гъорлъ кквеун буго Гюмриялъул г1арг1адул устарлъиялъул г1адат. Г1ужари шагьаралъул к1алт1абигун, решеткабигун, к1улалгун, чирагъалгун ва цогидал предметалгун бухьун буго. Гьениб г1арг1адул иш зегьаралъул я меседил устарлъиялдаса бат1а гьабизе ккола: гьаб бат1алъиял г1ужарал г1адатал руго.

Лаваш ва регионалияб квен-т1еч

Лаваш бахъула тӀасияб ракьалда тониралъул рагьаралда рекъон бикьараб хьагьица. Цоцазда цадахъ хӀалтӀи гьабизе лъай ва рекъел къваригӀула, лъай кьей наслузда гьоркьоб цолъизабула. ЮНЕСКОялъ 2014 соналъ Армениялда лаваш бахъи ва гьелъул культурнияб магӀна материалнияб гуреб ирслъун рикӀкӀана. ГӀадаталъул рикӀкӀен кьей кколаро киналниги гьединаб хьагьицазда гӀумру гьабизе бокьи гьечӀолъиялъул баянлъи гӀадин. ГӀаммал блюдабазда гьоркьор руго хоровац, толма, кюфта, хариса ва гапама. Кюфтаялъул руго батӀи-батӀиял жергиял къагӀидаби, хариса бухьула гӀадамалъул ва гьанжелъул захӀматаб тӀагӀамгун, гапама гьабула къабакъалъул, пиринчӀалъул, бакъа-бакъалъул ва цогидал жалгун. Хурдул блюдаби, хер, цӀундул ва гьарурал жалги кухнаялъул кӀудияб бутӀа ккола. Регионалиял ва хъизаналъулал рецептал батӀи-батӀиял руго. Цо кӀудияб къо тӀадегӀанаб стол кинавго чиясул тӀасабищулареб менюлъун рикӀкӀине бегьуларо ва чиясул дин гьесул тӀаса лъугьинабулареб блюдабаздаса бахъизабизе бегьуларо.

Бюракан, университет ва ирс цӀехезе гьаби

Бюраканалъул астрофизикияб обсерватория 1946 соналъ Виктор Амбарцумянил инициативаялдалъун гӀуцӀана. Гьеб буго Арагацалъул жанубияб кӀвачӀалда; гьелъул цӀехезе гьаби бухьуна Ракъилалда жанир ругел физикиял процебазда ва гьечӀеб стационариял гӀаламазда. Гьеб буго хӀалтӀулеб гӀелмияб центр, туристияв достопримечательность гуребги. Ереваналъул университет гӀуцӀизе хӀукму 1919 соналъул 16 майалда ЦӀергьаб республикаялъул заманалда кьуна. Гьеб къо батӀа гьабизе ккола дарсал байбихьиялдаса ва хадур ругел организациониял хисияздаса. Армениялъул тарихалъул музей ва Матенадаран батӀи-батӀиял материалал цӀунула: археологиял жал, хъвай-хъвагӀаял, хъварал тӀахьал ва бутӀаби. Ирс цӀехезе гьабулаго батӀа гьабизе ккола аслияб жо, гӀелмияб реконструкция ва гьанжесеб художествияб интерпретация.

Тарихияб ракӀ ва диаспора

Армян геноцид буго жиндирго тарихияб тема, документал ва нигӀматалъул атрибуция къваригӀулеб. АЦШялъул Холокосталъул музей-мемориалалъул ва Армян геноцидалъул музей-институталъул материалаз цӀехезе гьабула гӀемерал гӀадамал чӀван тей, депортацияби ва гьелдаса рокъоре рачӀарал гӀадамалъул къисмат. Армян диаспора батӀи-батӀиял заманазда гӀуцӀана ва цо хӀадусалъул хӀасилазда гӀунтӀун гьечӀо. Конституциялъ бихьизабула диаспорагун бугеб бухьен ва гӀагарал рагӀалдаса нахъе культурнияб ирс цӀуни. Республикаялъул гӀадамал ва дунялалъул армян жамгӀатал батӀа-батӀаго рикӀкӀине ккола. ООНялъул УВКБялъул баяназда рекъон, 2023 соналъул сентябралда Армениялде кӀудияб заман гьечӀого 100 азаргоялдаса цӀикӀкӀун Къарабахалъул бусурбаби рачӀана. Материалалъ бихьизабула рачӀиналъул заман гуребги, рукъалъул, лъаялъул ва гӀумру гьабизе къваригӀунел жал гӀемерал соназда жанир гӀуцӀизариялъул къваригӀи.

Медиа

Армениялъул мугІрузда бугел хІоралъул манзараби

Армениялъул мугІрузда бугел хІоралъул мотивгун манзара · сурат. Ирсалъул объектазул бокьарал суратал музеязе ва ЮНЕСКО-ялде бугел ссылкабаздалъун ратула.

Гимн

Մեր հայրենիք («ВацІ гІуна»)

ГІараб

Текст Микаэл Налбандянил рагІабазда рекъон, музыка Барсег Каначянил. Баянал 2025 соналъул гьанжесеб редакциялда бугеб гимналъул къануналгун сверун чІезарун руго.

«Мер Айреник» ккола Армениялъул Республикаялъул пачалихъияб гимн. ՀՕ-42-Ն №-алъул къанун 2025 соналъул 5 марталда кьабулана ва 2025 соналъул 6 апрелалдаса гІуна. ТІубараб ва къокъаб музыкалияб-тексталъул редакциял къануналде бугел приложенияздалъун чІезарун руго. Официалияб текст ва нотабазул приложениял ARLIS-алде бугеб ссылкалдалъун ратула.

Хронология

ХӀадусал: 23 / 23

Н. э. щ. 4000 соналъул рагІалда: Арени-1 вино гьабиялъул комплекс Вино гьабиялъул гІуцІаби ва химиялъул гІаламатал цІехей.
Н. э. щ. 782 сон: Эребуни гІуцІи Аргишти I пачалъул хъвайида рекъон дата.
IV гӀасруялъул байбихьи: МасихІияб дин кьабул гьаби ГІараб гІадаталъул дата: 301 сон.
V гІасруялъул байбихьи: ГІараб алфавит Месроп Маштоцица гІуцІараб; маданияб дата 405 сон.
X-XIII гІасрал: Ахпат ва Санаин Монастыриял архитектуралъул ансамблал гІуцІи.
1375: Киликиялъул пачалихъалъул ахир Киликия гьанжесеб Армениялъул территориялдаса нахъа букІана.
1828: Туркманчай тІадегІанаб къотІи Бакъбаккул Армениялъул территорияби цогидаб боялде ккезари.
1915: 24 апрель ва геноцидалъул ракІалъе ккезаби Константинополалда гьарурал арестал ракІалъе ккезариялъул кьучІал датабаздаса цоялъун лъугьана.
1918-1920: ТІоцебесеб республика Божаризе кІолареб пачалихълъиялъул къокъаб заман.
1919: Ереван университет гІуцІи КъотІи 16 маялда кьун буго.
1920: Совет хІакимлъи гІуцІи Декабралда тІадегІанаб ишазул халкъияб комиссариат гІуцІана.
1936: БатІаго союзияб республика Армениялъул ССР СССР-алъул союзиял республикабаздаса цоялъун лъугьана.
1946: Бюракан обсерватория Виктор Амбарцумян инициативаялда рекъон гІуцІана.
1991: Божариялъул референдум 21 сентябралда букІана.
1996 ва 2000: Ахпат ва Санаин ЮНЕСКО-ялъул сиясаталда Объекталъул тІоцебесеб гъорлъе бачи ва тІибитІи.
2000: Гегард, Эчмиадзин ва Звартноц Дунялалъул ирсалъул цоги кІиго объект гъорлъе бачи.
2010: Хачкъаралъул искусство ЮНЕСКО-ялъул материалгьечІеб ирсалъул сиясаталда гъорлъе бачун буго.
2014: Лавашалъул гІадат ЮНЕСКО-ялъ Армениялда лаваш гьаби ва гьелъул маданияб кІвар рикІкІун кьабула.
2017: Кочари ГІадатияб къокъаялъул кьурдул ЮНЕСКО-ялъул сиясаталда гъорлъе бачун буго.
2019: ГІараб хъвай-хъвагІаялъул искусство ЮНЕСКО-ялъул материалгьечІеб ирсалъул сиясаталда гъорлъе бачун буго.
2023: Къарабахъалдаса бусурбаби Сентябралда Армениялде 100 азаргоялдаса цІикІкІун гІадам рачІана.
2023: Гюмри гьабиялъул устарлъи ЮНЕСКО-ялъул материалгьечІеб ирсалъул сиясаталда гъорлъе бачун буго.
2025: Гимналъул къануналде тІадегІанаб приложениял Хисиял 6 апрелалдаса гІуна.