КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Гъваридаб мугӀрул тӀогьи гӀаркьалаб гӀоралъул хӀорхъигун, херлъиялъулаб кӀкӀалабигун ва борхалъулал рагӀалгун
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Шималияб Осетия Алания

Осетинал

Ирон · Дигорон

Осетинал: аланиялъул ирс, ирон ва дигорон гӀадатал, мацӀ, маданият ва мугӀрул жамгӀатазул гӀумру. Иманазул тарих, христианствалъул ва исламалъул таркъин, материалалгун кутакаб хронология.
Регионал:ГуржистанШималияб Осетия Алания
МугӀрул Дигория: Урухалъул тӀасалъуде балагьун сурат · иллюстрация

МацӀ

Осетин мацӀ: ирон ва дигорон

Хъизан

Индоевропаялъул хъизан, бакъбаккул ираналъул группа

Къадар

485 646 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Тарих

Централияб Кавказалъул халкъ. Осетинал гӀумру гьабула Кавказалъул бетӀералъул рагӀалдаса квегӀиде ва бакъбаккуде, Россиялъул цогидал регионазда ва къватӀисеб гӀумру гьабулел жамгӀатазда. Гьаб тарихалда гъорлӀ буго ираналъул мацӀалъул ирс, аланазул заман ва Кавказалда гӀагарал халкъалгун гӀасрабаз гӀумру гьабизе.
Аланазул ирс. Осетин мацӀалъ аланазул мацӀалъул традициялдаса нахъе бугеб. Гьелъулгун цадахъ гьоркьохъелгӀасруялъул Алания гьанжесеб халкъалъул яги пачалихъалъул тӀокӀаб копиялъун букӀинчӀо: гьелъул халкъ, сиясиял гӀорхъаби ва маданиял бухьенал хисизарулаан. Цо-цо археологиял комплексазул аслу-хӀал гьанжеги цӀех-рехелалъул темалъун буго.
Байбихьулал аланал. III ва V гӀасрабазул археологиял материалаз бихьизабула Централияб Кавказалда цебесеб аланазул маданияталъул кьучӀлъи ва гьелъул сарматазул дунялгун бухьенал. Хабал, гӀажаиблъиялъул тайпа яги жаназалъул низам жибго гьечӀо кинавго жаназаялда вукӀарав чиясул этникияб къагӀидаялъул паспорт.
ГьоркьохъелгӀасруялъул бухьенал. Алания Византиялъгун, Абхазиялъул пачалихъалъгун, Гуржистаналъгун ва тӀалъиялъул гӀагарал халкъалгун гӀумру гьабулаан. Христианиялъул миссияби, дипломатия ва килисаби рагӀизе гьаби рижана гьелъул тарихалъул кӀудиял бутӀабилъун. Патриарх Николай Мистикасул кагътал ккола гьаб бухьеназул хӀакъалъулъ хъвараб материалалъул цоялъун.
XIII ва XIV гӀасрабазул тӀадекӀанкӀи. Монголазул походал ва хадусел рагъал, гъорлӀе 1395 соналъул Тимурасул походги, аланазул сиясиял марказал хвана ва гӀумру гьабизе бакӀал хисизарулаан. Халкъалъул цо бутӀа мугӀрузде ана; цогидал группаби Кавказалдаса рикӀкӀад рикӀкӀад ратана, гъорлӀе Юань империялъул хӀалтӀухъабилъунги.
МугӀруздалъул кӀкӀалазул жамгӀатал. Алагиралъул, Куртатиналъул, Тагауралъул ва Дигоралъул жамгӀатаз цхьанакьуна росуби жиндирго сиясиял ва жамгӀиял бухьеналгун. ГӀаркьалалъул цхьаьнакӀалаби ва росдал жамгӀатаз гӀуцӀулаан кӀи-кӀиял даражаби. Цо хисичӀого бугеб «къабилабазул система» хӀакъалъулъ гӀаммаб пикру гьанир гӀечӀо.
Россиялъул империялъгун бухьенал. XVIII гӀасруялъ осетиназул вакилзабазул гьари-гьава ва гьаризе гьаби цхьанакьунаан хӀинкъи-хӀинкъичӀого букӀиналъгун, базаралъгун ва гӀумру гьабизе бакӀ хисизариялъгун. 1774 сон ккола гьаб бухьеназул гӀемералдаса рикӀкӀараб тарихияб нух. Амма цо-цо жамгӀатал административияб системаялде гъорлӀе рачи гӀемерал соназдалъун бугеб процесс букӀана.
XIX гӀасру. МугӀруздаса тӀалъиялде гӀумру гьабизе бакӀ хисизариялъ, цӀиял нухалъ ва административиял идарабаз магӀишаталъул ва къоялъул гӀумру хисизарулаан. Школалъул лъай-хъвай ва хъвараб маданият цебетӀулаан. МугӀруздалъул росу, шагьаралъул Владикавказ ва бетӀералъул рагӀалдаса квегӀиде бугел жамгӀатаз батӀи-батӀиял гӀумруялъул шартӀал рукӀана.
XX гӀасру ва хвеязул ракӀалде щвей. Совет автономияби ва жамгӀиял хисизариял сиясияб гӀуцӀи ва маданият хисизарулаан. 1992 соналъул Пригороднияб районалда бугеб конфликталъулгун цадахъ букӀана рекъел гьечӀел гӀадамал хвеял, квешлъи ва халкъ, гӀемерисеб ингушал, гӀумру гьабизе бакӀал хисизариялъул хӀинкъи. Конфликталъул тарих цӀикӀкӀун халкъалъул тӀокӀалъе бегьулареб тӀадекӀанкӀи гьабизе бегьуларо.
Халкъ ва мацӀ. Россиялда 2021 соналъ ВПН-2020 абураб официалияб цӀаргун гьабураб переписица 485 646 осетин рикӀкӀана. Гьаб ккола Россиялъул переписалъул хӀасил, гӀаммаб дунялалъул къадар гуреб ва гӀакъидаялъул яги мацӀалъул хӀалбихьухъабазул къадар гуреб.

Иронцал, дигорцал ва жергезегӀан гӀуцӀарал жамгӀатал

Ирон ва дигор гӀадатал. Иронцал ва дигорцал ккола кӀиго аслияб мацӀалъулаб ва маданияб группалъун. Дигор мацӀалъул жиндирго адабияб норма буго. МацӀалъул ва жергезегӀан маданияталъул батӀалъиялъ кьучӀ лъоларо, группалъул вакилал цо тӀасабищараб дин кколел ругин абураб жо. Росун кӀкӀалалъул идентичностал. Алагирцал, куртатинцал, тагаурцал, туалцал ва цогидал жергезегӀан абурал цӀарал росу-бакӀалъул ва жамгӀатазул тарихалъулгун бухьарал руго. Гьезда бащдаб кӀигӀалда рекъон лъезе бегьуларо: диалект, росун кӀкӀалалъул жамгӀат ва тухумалъул цолъи батӀи-батӀиял жалазда бихьизабула. Тухум ва тухумалъул цӀар. Миггаг, хъизамалъул гъветӀ ва тухумалъул вацал-яцал батӀи-батӀиял даражабазда тухумалъул бухьинал рихьизарула. Цо эмен-эбелалъул хӀакъалъулъ рикӀкӀен ккола хъизамалъул ракӀалда бугеб материаллъун, амма тарихияб генеалогиялъе гьеб документазда рекъон кӀел-хъваялъе ккола.

МацӀ

Осетин мацӀ ккола индоевропаялъул хъизаналъул бакъбаккул ираналъул мацӀазул цоялъун. Гьелъул ираналъул кьучӀ цӀунун буго Кавказалъул мацӀалгун гӀемерал бухьенал рукӀаниги. Кавказалда гӀумру гьабиялъ гьеб генеалогиялъул рахъалъ нахъаб, адыгаб яги картвелаб мацӀлъун гьабизе гьабуларо.
КӀиго кӀудияб диалект, ироналъул ва дигоралъул, ратӀалъула гьаракьалъул, рагӀабазулъул ва грамматикаялъул рахъалъ. Ироналъул кьучӀалдаса гӀуцӀана литературияб осетин мацӀ; дигоралъул жиндирго литературияб норма буго. Кударо-джавасул рагӀи гӀемерисез цӀех-рехелалъул ироналъул диалекталде рикӀкӀуна, цогидал классификацияби рукӀаниги.
Хъвараб традиция гӀуцӀана килисаялъул таржамабаздалъун, грамматикабаздалъун ва учебниказдалъун. 1798 соналъ басмаялда бахъана осетин катехизис. 1844 соналъ бахъана А. М. Шёгренасул грамматика, гӀицӀго рагӀабазул къамусгун, жиб мацӀалъул гӀелмияб сипат-сураталъул кӀудияб нухлъун лӀугьараб.
XX гӀасруялъ батӀи-батӀиял графикиял кьучӀал хӀалтӀизарулаан. БакътӀерхьул Осетиялда гьанжесеб осетин алфавит кириллицаялъул кьучӀалда буго ва гьелда æ хӀарпги гъорлӀ буго. Бакъбаккул Осетиялъул осетин текстал 1938–1954 соназда гуржиялъул графикалда басмаялда рахъулаан.
В. И. Абаевасул тарихияб-этимологияб словарь гӀуна гӀундулъ рагӀабазул тарих ва мацӀалъул бухьенал цӀех-рехизе. МацӀалъул институталъул цифрияб басмаялдаса словаралъул материалалда рещтӀизе бегьула; цо рагӀиялъул этимология гӀаммаб халкъалъул аслу-хӀал бихьизабиялъул хӀисабалда кколаро.

Иман ва диназул тарих

Иманадул къадар-къадарал пластал. Традиционнал культураялда цолъула ираналъул ирс ва кавказалъул бухьенал. Росун-хъурун, хӀайванал гьари, тухумалъул ракӀ-ракӀалъе щвезаби ва мукъадасго пространствоялъул пикруби батӀи-батӀиял гӀадатал гӀуцӀулаан. КӀудиялъ гьарурал хъвай-хъвагӀаял киналго гӀадамал аланазул цо ва цо хисарулареб дин букӀиналъе бажари гьабизе кьоларо. Хуыцау ва кӀодо гьарурал хӀамаятчагӀи. ДугӀаялъул традициялда Хуыцау, Уастырджи, Уацилла, Фалвара ва цогидал мукъадасал суратал кӀвар бугел руго. Гьаби руго ва гьезда гьабула гьаби батӀи-батӀиял. Уастырджи абураб цӀар Гьеоргий мукъадасав чиясда цадахъ бугеб тарихияб бухьен кӀвар бугеб буго, амма гьечӀого гьелъул халкъиял пикруби тӀубазари гьабуларо. МасихӀияб дин бачӀин. Аланиялда масихӀиял институтаз гӀуцӀи кквей буго Византиялъул миссиялда ва X гӀасруялъул байбихьуда гӀагарда бугеб Абхазиялъул пачалихъалъул кумекалда цадахъ. Цо-цо кагъатал ва хӀадикалъул заман бихьизабиялъул хӀакъалъулъ бахӀс буго: цӀехгеялъ 916–917 ва 922 сонал ратула. Цо сон киналго гӀадамал цӀакъго тӀаса вехьиналъул къо гуро. Рукъал ва вехьиналъул цо гуреб гъварилъи. Гьаркьал гӀуцӀи ва епископалъул бакӀалъ масихӀияб дин тӀадекӀанкӀи гьабизе бихьизабула. Гьелда цадахъ хъвай-хъвагӀаялъул шагьидалъ гьанир ругел гӀадатал цӀунун рукӀиналъе бихьизабула. БетӀерасул кколари, епархия букӀин ва росуалъул гӀадамалъул къоялъул иман гьал батӀи-батӀиял суалал руго. Гьоркьохъел гӀасрабазул Алания биххидал. Рагъулал талатӀиялъ цебе букӀарал институтал гӀодоре кьуна, амма масихӀиял цӀарал, байрамал ва гӀадатал элементал биххичӀо. Гьал гӀадатазул культгун цадахъ букӀана. Гуржиялъул гьаркьилаб мухьиталда цадахъ бугеб бухьенал ва цӀиял миссиял гьеб традициялда асар гьабулаан. XVIII ва XIX гӀасрабазул миссиял. Осетиялъул рухӀияб комиссиялъул, рукъалъулазда гьаби, таржамаби ва мадрасаби православияб практика ва хъвадарухъанлъи тӀибитӀизабиялъе кумек гьабуна. Миссионерлъи россиялъул тӀадекӀанкӀи гӀемерлъулаго цебетӀулаан, гьединлъидал гьелъул динияб, лъай-хъвай гьабиялъул ва сиясияб рахъал рухьун руго. Ислам тӀибитӀизаби XVII ва XVIII гӀасрабаздаса байбихьун кӀвар бугеб каналлъун гӀагарда бугеб Къабардаялда цадахъ бугеб бухьенал лӀугьана, гьезда гъорлӀ аристократазул бухьенал ва тухумалъул контактал. XIX гӀасруялда исламалъул практика цо-цо жамгӀатазда тӀадекӀанкӀана. Гьеб процесс киналго осетиназда тӀибитӀичӀо ва цо диалекталъул гӀорхъабазда цадахъго келшун букӀичӀо. Бусурбабазул жамгӀатал. Осетиялъул бусурбаби аслияб куцалда суннияб традициялде гъорлӀе уна. Тарихияб куцалда ислам Дигориялъул цо бутӀаялда ва цогидал осетиял жамгӀатазда гьоркьоб бокьун бихьулаан. «Киналго дигорцал бусурбаби, киналго иронцал масихӀиял» абураб формула бищунго букӀараб батӀалъи бихьизабизе бажаруларо. Къуывд, дзуарал ва мукъадасал бакӀал. Къуывд абураб дугӀаялъул квен, дзуаразе кӀодо гьаби ва гӀаммал байрамал динияб практика жамгӀаталъул гьумералда цадахъ цолъизабула. Мукъадасаб бакӀ росуялъул, тӀогьалъул яги бищунго кьучӀаб магӀна бугеб букӀине бегьула. Гьелъул гьанжесеб рукъ Гьоркьохъел гӀасрабаздаса байбихьун хисарулареб куцалда цӀунун букӀине бегьуларо. Совет заман. Дин-душманлъиялъул сиясаталъ диниял институтазул гӀаммаб иш гӀодоре кьунаан. Гьелда цадахъ хъизамалъул ва жамгӀаталъул гӀадатал цӀунун рукӀана ва цӀияб магӀна кьун рукӀана. Дунявияб культура цебетӀеялъ киналго хъизамазда цо гуреб куцалда иманалдаса нахъехун кквей магӀна кьоларо. Гьанжесеб батӀалъи. Осетинал православиял, бусурбаби, традицияб иманалъул талихӀал яги дунявиял гӀадамал вукӀиналъул хӀакъалъулъ бицине бегьула. Цо-цо гьанир гьаркьилаб гъорлӀлъи традициял гӀадаталгун цадахъ цолъизабула. Традицияб иманалъул цӀарал ва гӀорхъал жиндирго гьоркьоб бахӀс гьабиялъул ва гӀелмияб цӀех-рехелалъул темал руго. Динияб тарих цӀалун кколеб куц. «Муртадлъи», «монотеизм», «синкретизм» ва «халкъияб дин» абурал цӀарал батӀи-батӀиял цӀех-рехел ва дин-мазгьабалъул магӀнаял бихьизабула. Гьанир гьелдаса цоявго киналго осетиназе тӀаса лъугьунеб жиндирго жо гӀадин тӀадекӀанкӀизабуларо. БакӀалъул суал киналго халкъалъул статистикаялдалъун хисаруларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Осетин мацӀ ккола индоевропаялъул хъизаналъул бакъбаккул ираналъул мацӀлъун.
  • Ироналъул ва дигоралъул ратӀалъи буго; дигоралъул литературияб норма буго.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • Россиялда 2021 соналъ переписица 485 646 осетин рикӀкӀана.

Маданият ва гIумру

  • Коста Хетагуровасул «Ирон фæндыр» тӀомалъул басмаялда бахъана 1899 соналъ.
  • РетӀел документациялъул предметиял коллекциязда ва гьава-бакъалъул экспедициязда рекъон бихьизабула.

Тарих

  • X гӀасруялъул байбихьуда Алания христианизациялъул цо-цо хӀадусабазул датаби гӀалимзабазда гьоркьоб бахӀс-батӀалъи гьабула.
  • Рекомасул рукъ 1995 соналъул цӀаялдаса хадуб цӀидасан гьабуна.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. III–V гӀасраби

    Бакьулъ Кавказалъул цебесеб ракьалда алан маданият
    РакӀалда букӀиналъул памятникал цӀалула антропологиял ва лингвистикиял данныязда цадахъ.

  2. Бакъараб Юкъараб ГІасру

    Шималияб Кавказалъул Аланиялъул цебетӀей
    Политикиял бухьенал ва маданияб гӀуцӀи хисизарулаан; гьоркьохъеб гӀасруялъул гӀадамал цо гьабсагӀаталъул этникияб схемаялдалъун рихьизаризе бегьуларо.

  3. X гӀасруялъул байбихьи

    Христианияб миссия ва алан кафедра
    Николай Мистикасул кагътал бихьизабула Византиялъул ва абхаз правителазул гӀахьаллъи.

  4. 916–917 яги 922 соналъул гӀагарда

    Христианизациялъул датировка, гьелъул хӀакъалъулъ бахӀс бугеб
    Датаби гӀундула хъвараб материалалъул реконструкциялда. Гьел бихьизабуларо киназго аланаз цо заманалда ислам ккун букӀин.

  5. X–XIII гIасраби

    Храмал гьари ва диниял бухьенал
    Христианиял институтаз цоцазда гӀундула гьанирго букӀараб гӀадаталъул маданияталда цадахъ.

  6. 1238–1239 сонал

    Аланиялда монголаз бахъин
    Политикиял марказал хваразе гьаригун цадахъ букӀана гӀадамал хваразе ва гочине.

  7. XIII–XIV гІасрал

    Юань империялъул хӀалтӀухъабилъ рукӀарал аланал
    Алан гӀуцӀиялдаса цо бутӀа Китаялда букӀана; гьезул тарих бихьизабула бакъбаккул хроникабаз.

  8. 1395 сон

    Тимурил поход
    ЦӀияб рагъулаб катастрофаялъ хисизаруна чӀей ва цебе букӀарал жамгӀатазул хӀал.

  9. Хадусеб гьоркьохъел гIасрабазул заман

    МугӀрул ущельебазул жамгӀатал
    Ущельебазул цолъиял ва росдал жамгӀатал цӀиял гӀуцӀиязда цебетӀана.

  10. XVII–XVIII гІасрал

    Кабардалдаса ислам тӀибитӀи
    ГӀагарал ва тухумалъул бухьеназ кумек гьабуна мусулман жамгӀатал лӀугьиналъ.

  11. 1740-лел сонал

    Осетин динияб комиссия
    Миссионералъул хӀалтӀигун цадахъ букӀана данныял кӀватӀи ва гӀурус-осетин бухьенал цебетӀей.

  12. 1774 сон

    Осетин вакилазул гӀурус хӀакимлъигун бахӀс
    Моздокъалъул къотӀи-къай кӀудияб кӀвар бугеб лӀугьинлъун лӀугьана; жамгӀатал административияб гӀуцӀиялде гъункизари гьеб заманалдаса хадуб кӀодолъана.

  13. 1784 сон

    Владикавказ къалаялъул кьучӀ лъей
    Кавказалдаса нухбазда гьабун гӀуцӀараб цӀияб марказ хадуб Северная Осетиялъул бищун кӀудияб шагьарлъун лӀугьана.

  14. 1798 сон

    ТӀоцебесеб басмаялда бахъараб осетин мацӀалъул тӀехь
    Катехизис осетин мацӀалъул басмаялда бахъараб тексталъул цебесеб памятниклъун лӀугьана.

  15. XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи

    Миссионариязул школаби ва таржамаби
    ГьатӀан-мадрасабазул лъай кьей цӀалиялъул ва хъвай-хъвагӀаялъул маданияталъул цебетӀеялда рекъон букӀана.

  16. 1844-жыл

    А. М. Шёгренил грамматика
    Санкт-Петербургалда мацӀалъул гӀелмияб сипат-сурат къокъаб словарьгун цадахъ басмаялда бахъана.

  17. XIX гІасру

    МугӀруздаса гочари ва бох-хӀалтӀи хиси
    Ралъадалъул бачӀин ва цӀиял административиял хӀалбихьи-хӀалтӀаби къоялъул гӀумру хисизабулаан.

  18. 1881–1887 сонал

    Всеволод Миллерил «Осетинские этюды»
    ГӀуралъул хъвай-хъвагӀаби, мацӀ ва игӀтикъад гӀелмияб систематикияб цӀех-рехелалъул предметлъун лӀугьана.

  19. 1883 сон

    Традициялъулаб ретӀелъул тарихияб портрет
    Гьаб къоялдалъун Wikimedia Commons-алъул сипат-сураталда Жукаевай ясалъул сурат бихьизабун буго. Автор бихьизабуларо.

  20. 1899 сон

    «Ирон фæндыр» тӀоцебесеб басма
    Коста Хетагуровасул тӀехь осетин литератураялъул кӀудияб этаплъун лӀугьана.

  21. 1906–1907 сонал

    З. П. Валаевасул тӀубазабулареб хӀалтӀи
    РетӀелъул, хӀажаталъул ва косарбазул предметал этнографиялъулаб музеялъул кӀватӀида гъорлӀе рачӀана.

  22. 1922 сон

    Южно-Осетинская автономияб область гӀуцӀи
    Мухъалдаса жанубияб рахъалда совет административияб гӀуцӀи Грузин ССР-алъул къокъалда гьабулаан.

  23. 1924 сон

    Северо-Осетинская автономияб область гӀуцӀи
    Северо-Осетиялъул автономия гӀуцӀана; гьелъул статус хадуб хисизабулаан.

  24. 1920-л ва 1930-л сонал

    Хъвай-хъвагӀаялъул системазда гьоркьор рикӀкӀен
    Лъай кьей ва басмабазул хӀалтӀи хъвай-хъвагӀаялъул реформабазда цадахъ букӀана.

  25. 1936 сон

    Гьиная-Осетиялъул АССР
    Автономияб область автономияб республикаялде сверун битӀана.

  26. 1938–1954 сонал

    Южная Осетиялда грузин графика
    Жанубияб рахъалда грузин алфавит хӀалтӀизабулаан; хадуб кириллицаялъул кьучӀ букӀинабуна.

  27. 1939 сон

    Сураталъул музей гӀуцӀи
    Владикавказалда республикаялъулаб сураталъул галерея гьанжесеб музеялъул кьучӀ лъуна.

  28. 1941–1945 сонал

    КӀудияб ВатӀанлъулаб рагъ
    Рагъул тажриба, хвеял ва тылалда гьабураб хӀалтӀи хъизаналъулаб ва жамгӀиялъулаб ракӀалде щвеялде гъорлӀе рачӀана.

  29. 1958–1989 сонал

    Василий Абаевасул словарь
    Осетин мацӀалъул историкияб-этимологияб словаралъул аслиял томаби басмаялда рахъана.

  30. 1970 сон

    Е. Н. Студенецкаялъул этнографиялъулаб экспедиция
    РетӀел, музеялъул предметал ва гӀуралъул хабар-магӀлумат документация гьабулаан.

  31. 1971 сон

    Музеялда Махарбек Тугановасул цӀар кьуна
    ЦӀаралъ идараялъул осетин искуствоялъул тарихалда цадахъ бугеб гьоркьоблъи щула гьабуна.

  32. 1980-ел соназул ахир ва 1990-ел сонал

    ЦӀиял диниял ва маданияталъулал инициативаби
    Традициялъулаб игӀтикъад ва жамгӀиялъулал гӀадатал рагӀулъ гьарурал бахӀсаздалъул предметлъун лӀугьана.

  33. 1992 сон

    Осетия-ингуш конфликт
    Пригородный районалда гьабураб квешлъи гражданлъулал хвеязде ва кӀудияб къадар гӀумру гьабизе кколеб гочариялде бачӀана.

  34. 12 ноябралъ 1994 сон

    Северная Осетиялъул Конституция
    Республикаялъул аслияб къанун тӀамуна. Гьаб къо осетин тарихалъул байбихьилъун кколаро.

  35. 1995 сон

    Реком цӀа ва хадуб цӀидасан гӀуцӀи
    Святилищеялъул гьанжесеб тарихалда гъорлӀе чӀванго букӀараб гьабураб рукъ хвеялъул ва цӀидасан гӀуцӀиялъул хӀалтӀаби рихьизарун руго.

  36. 1–3 сентябралъ 2004 сон

    Бесланалъул балагь
    № 1 школа террористаз бахъи ва заложникал хвеялъ жамгӀиялъулаб ракӀалде щвей квешго захӀмат гьабуна.

  37. Августалъ 2008 сон

    Рагъ ва халкъ гочари
    Южная Осетиялда ва гьелъул гӀагарлъулал районазда гьабурал рагъул хӀалтӀаби ва хадуб гьабураб квешлъи батӀи-батӀиял миллатазул рекъел гьечӀел гӀадамазде щвана.

  38. 2012 сон

    «Осетинал» абураб академиялъулаб монография
    «Народы и культуры» абураб сериялъул басмалъ тарихалъул, гӀумруялъул ва маданияталъул цӀех-рехелал кӀудиял гьарун цоцазде босун руго.

  39. 2021 сон

    БакӀалъулаб Россиялъул халкъалъул рикӀкӀен
    Россиялда 485 646 осетин рикӀкӀана; хӀасилал ВПН-2020-алъул рамалда жанир бахъана.

  40. 2022 сон

    Шималияб Кавказалда христианлъиялъул цӀех-рехелал
    СОИГСИ-ялъул тӀомалъ тарих, хъварал шагьалъаби ва гьанжесеб динияб гӀумру цӀалила.

Квен

  • Осетиялъул чӀакӀал

    ЧӀакӀал нису, гьан, кьурул ва цогидал гьаруралгун цадахъ гьарула. Рукъалъул, байрамалъул ва ракӀ-ракӀалъе щвезабиялъул квеналъ батӀи-батӀиял къагӀидаби руго; гьанжесеб рестораналъул ассортимент тарихияб гӀадаталъул столалда цадахъ цо гуро.

  • Лъабго чӀакӀ ва гӀадат

    Цо-цо сахлъи-гьабиялъул гӀадатазда лъабго чӀакӀ кьола; ракӀ-ракӀалъе щвезабиялъул квеналъул гӀуцӀи ва символикаялъул батӀалъи буго. Гьезул магӀна бихьизабизе тӀибитӀарал баянал цохӀого хисарулареб магӀна гӀадин бихьизабизе бегьуларо.

  • ГьацӀул хӀайванал ва заманалъул батӀалъи

    Нису, гьацӀул продуктал, хӀабул ва гьан квен тӀогьалъул хӀайваналгун ва росун-хъурунгун бухьараб буго. Продуктазул къадар тӀогьалъул борхалъидал, багӀараб гӀумруялдалъун ва заманалдалъун батӀи-батӀияб букӀана.

  • ГӀадаталъул квеналда пиво

    Традицияб пиво дугӀаялъул квеналъул суратазда бихьула. Гьелъул гӀадаталъул роль киналго осетиназда цо гуреб куцалда гьекъезе кквей магӀна кьоларо, бищунго цогидал диниял къагӀидаби бугел жамгӀатазда.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Æгъдау ва этика

    Æгъдау гӀадамалъул къагӀидаби, кӀодо гьаби ва жамгӀаталъул тартиб цолъизабула. Ирондзинад гӀелмиял суратазда осетиялъул этикияб идеал бихьизабула; гьеб кинавго чиясда гьоркьоб гьабизе бегьулареб гӀадамалъул гӀадин рикӀкӀине бегьуларо.

  • КӀудиял ва гьитӀинал

    ГӀумруялъул этикалъ салам-биччай, рагӀи ва столалдаса гӀадал-хӀасил къагӀидаби тартибалъе лъола. Тарихиял амру-ниязал жиндирго заманалъул контексталда цӀалула; гьанжесеб хъизамалъе киналго цебе букӀарал гӀорхъал тӀубазе тӀаса лъугьунеб жо гуро.

  • Тухумалъул цолъизаби

    Мыггаг гӀаммаб аслуялъул ракӀ-ракӀалъе щвезабиялдалъун бухьарал цо-цо хъизамалъул гӀаркьалаби цолъизарула. Гьал цолъизаби росуялъул жамгӀаталдаса ва мацӀалъул диалекталдаса батӀалъизаризе ккола. Гьанжесел тухумалъул данделъиял гьеб ракӀ-ракӀалъе щвезаби цӀунун кквей формабаздаса цояб руго.

  • Гьоболлъи ва цоцазе кумек

    Гьобол кквей ва тухумалъе ва гӀагарал гӀадамазе кумек гьаби коммуникациялъул этнографиялда кӀвар бугеб бакӀ ккола. Гьезул конкретиял формаби росу-хъизаналъул гӀуцӀигун цадахъ хисарула.

РетӀел

Бихьинав чиясда гъорлӀ букӀана кӀвач, гьацӀу, бешмет, черкеска, бетӀергьаб ва хӀетӀе. Бурка ва башлык гьава-бакъалдаса цӀунулаан. ГӀаммал кавказалъул элементал бакӀалъул батӀалъигун цадахъ рукӀана; цохӀого черкескаялдаса сураталда бугев чиясул халкъалъул батӀалъи бихьизабизе бажаруларо.
ГьитӀиназул ретӀел, бетӀергьабал, рачелал ва гьаризел заманаялъ, бакӀалъ ва гьаризел хӀалтӀица батӀалъулаан. Е. Н. Студенецкаясул 1970 соналъул экспедициялъ музеязул ва хӀужаралъул жамгӀатазул реалъулаб жо-хӀасил гьаризел хъвай-хъвагӀабазда цадахъ гӀуцӀун букӀана. Гьаб къагӀида бищун кӀвар бугеб «миллияб ретӀел» дата гьечӀого гӀуцӀиялдаса тӀадегӀана.
Гьанир гьабуна Wikimedia Commons-алда гьабураб историкияб портрет, гьеб ккола 1883 соналъул гӀадамазул ретӀел ретӀарай Жукъаевай ясалъул сурат. Сураталъул автор лъалев гьечӀо; гьабураб сураталда рехсола Кунсткамераялъул материал. Фотографиялда бихьизабула батӀияб ретӀел ва гьелъул кумекалдалъун киналго гӀадамазул ретӀелалъул батӀи-батӀиял формаби рихьизаризе бегьуларо.

Миллияб ретӀел

Осетин яс Жукаева традициялъулаб ретӀелгун. 1883 сон, Wikimedia Commons-алъул сипат-сураталда рекъон.Автор лъалев гьечӀо · сипат-сураталда материал: Кунсткамера · Wikimedia Commons · жамгӀияб хӀалбихьи (Public Domain Mark / PD-old) · тарихияб сурат

Кьурдул

  • Симд

    ГӀемерал гӀадамал гьарулеб кьурдул букӀуна батӀи-батӀиял формабазда ва гьарулел къагӀидабазда. Архивалъул хъвай-хъвагӀаялъ кумек гьабула гьанирго гьарулел кьурдул дандекквезе, ва гьел цо сценикияб композициялде гъункизаризе бегьуларо.

  • Кьурдул ва байрам

    Кьурдулаб гьаракь кьучӀаб букӀана байрамалъул ва берзул маданияталъул цо бутӀа. Гьелъул къагӀидаби, гьарулел гӀадамал ва гьарулел хӀаракатал букӀана конкретияб хӀалалда рекъон.

  • Фольклор ва сцена

    Профессионалияб постановкаялъ гьабула гӀадатияб материал цӀализе ва гьеб рихьизарула цӀалухъабазда. Гьелъул ретӀел, сурат ва заман кколаро кинабниги некӀсияб росулаб кьурдулъул гӀаксалъун.

Музыка

Фæндыр абураб рагӀи батӀи-батӀиял музыкалиял алаталъул цӀаразда гьумерлъула. Хъисын-фандыр ккола хъалацалъул алаталъун, дала-фандыр ккола чӀваралъул гӀадаталъул алаталъун; осетин арфа ккола батӀияб конструкциялъул алаталъун. Гьел цого алаталъун рихьизаризе бегьуларо.
Нарталъул хабарзаби, историкиял ва лирикиял кучӀдул цоцазда гӀундула музыка, рагӀи ва коллективияб ракӀалда букӀиналъул. Фандыралъул лӀугьиналъул хабар ккола эпикияб сюжеталъун, ва гьеб кколаро алаталъул гӀуцӀиналъул документалияб суратлъун.
Коста Хетагуровал кучӀдул тӀехьалъул цӀар лъуна «Ирон фæндыр», «Осетин лира». Гьеб ккола миллияб маданияталда гӀундураб адабияталъул сурат; кучӀдул тӀехьалъул музыкалиял алаталъул каталогалда цадахъ рихьизаризе бегьуларо.

Пишаби

  • ТӀех ва кӀудияб кӀадица хӀалтӀи гьабизе

    Музеялъул коллекциябазда гьумерлъула тӀех кӀадица хӀалтӀи гьабизе хӀалтӀизарулел алатал, кӀудияб кӀадица гьабурал образцы ва ретӀел. Гьел документация гьабула XIX гӀасруялъул ахиралда ва XX гӀасруялъул байбихьуда рукӀарал рукъалъул технологияби.

  • ХӀарщ, галун ва хӀалу

    ЧӀужугӀадазул хӀалтӀи гьабурал образцаз бихьизабула ретӀел гӀуцӀи ва гьелъул украшениял гьари техника. БатӀи гьабизе ккола букӀараб жо ва гӀуцӀараб махщалил образец.

  • ГӀадамал гьабулеб гьари

    Къалаби, рукъзаби ва склепаби гӀундула мугӀрул росдабазул гӀуцӀиялда ва хъизаналъул ракӀалда букӀиналъул. Датировка ва мурад гьабизе ккола кинабниги комплекс цӀализе; сураталъул бербалагьи гьелъул гӀумрулъул заман бихьизабуларо.

РакӀалъул бакӀал

  • Даргавазда некрополь

    Ракьул тӀадалъ ва ракьул жаниб рукӀарал склепазул комплекс ккола ракӀалда букӀиналъул архитектуралъул памятникалъун. Гьеб цо божулареб эпидемиялъул хабарлъун рихьизаризе бегьуларо.

  • Цейском ущельеялда Реком

    КӀудияб святилище ва жамгӀияб динияб гӀумруялъул бакӀ. 1995 соналъул цӀаялдаса хадуб гьабун букӀараб цӀалкӀулалъул рукъ цӀидасан гьабуна; гьабсагӀаталъул сурат кколаро кӀодо гьечӀеб некӀсияб гьабураб рукъ.

  • Шималияб Осетиялъул миллияб музей

    Музеялъул кӀватӀалал кумек гьабула тарих, археология ва этнография цӀализе, гӀуцӀараб лӀугьин бугел жалаздалъун.

  • Махарбек Тугъанов цӀаралда бугеб художествияб музей

    Владикавказалда цӀунула изобразительнияб искусствоялъул кӀватӀал, гьеб кӀудияб ккола осетин художествияб маданияталъул тарихалъ.

  • Коста Хетагуровасул мемориалияб ирс

    Музеялъул жалал ва некӀсиял басмаял цӀунула хъвадарухъанасул хӀалтӀул тарих ва «Осетин лира» лӀугьиналъул тарих.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Алан (осетиназул)
  • Ахсар (осетиназул)
  • Ахсартаг (осетиназул, нартазул)
  • Сослан (осетиназул, нартазул)
  • Батраз (осетиназул, нартазул)
  • Урузмаг (осетиназул, нартазул)
  • Хамиц (осетиназул, нартазул)
  • Ацамаз (осетиназул, нартазул)

ЧӀужуязул

  • Агунда (осетиназул, нартазул)
  • Дзерасса (осетиназул, нартазул)
  • Ацырухс (осетиназул, нартазул)
  • Зарина (осетиназул, ираналъул)
  • Алана (осетиназул)
  • Зардирухс (осетиназул)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Коста Хетагуров

    ШагӀир, суратчи ва публицист, осетин маданияталъул кӀудиял гӀадамаздаса цояв. «Ирон фæндыр» тӀоцебе басмаялда бахъана 1899 соналъ ва кӀудияб роль хӀалтӀана адабияталъул цебетӀеялъул.

  • Василий Абаев

    Лингвист ва ираниял мацӀал цӀалулев. Гьесул осетин мацӀалъул историкияб-этимологияб словарь кӀудияб кӀвар бугеб хӀалтӀи хӀисабалда лӀугьана лексикаялъул тарихалъ ва мацӀалъул бухьеналъ.

  • Нарталъул багъариял

    Сослан, Батрадз, Урузмаг, Сатана ва цогидал персонажал гьумерлъула эпосалда. Гьезул маданияб кӀвар гьабизе кколаро гьезул биографиял документалияб тарихалъун рихьизаризе.

Медиа

Фотогалерея

МугӀрул Дигория: Урухалъул тӀасалъуде балагьун сурат · иллюстрацияХудожествияб иллюстрация

Иллюстрацияби порталалъе гьарурал руго ва документалиял суратал гьечӀо.